Кіріспе

Солтүстік Шотландиядағы екі бұрынғы ядролық зерттеу мекемелерінің орналасқан жері

Дунрей ( /d//uː//n/'/r//eɪ/; Dùnrath) – Шотландияның Таулы аймағындағы Кейтнесс қаласының солтүстік жағалауындағы шағын елді мекен және екі ірі ядролық мекеме орналасқан жер. Ол A836 тас жолында, Тёрсодан батысқа қарай 9 миль (14 км) жерде орналасқан. Ядролық мекемелер 1950 жылдары құрылған. Олар – азаматтық жылдам көбейгіш реакторларды дамыту үшін қазір NRS Dounreay деп аталатын Ядролық энергияны дамыту мекемесі (NPDE) және әскери теңіз суасты реакторларын сынау мекемесі (NRTE) болды. Бұл екі мекеме де бастапқы зерттеу функцияларын орындамайды және толықтай тоқтатылады. Екі мекеме де Тёрсо мен Кейтнесс экономикасының маңызды бөлігі болды, бірақ бұл істен шығару жұмыстарымен бірге азаяды. NRS Dounreay 2036 жылға қарай уақытша күтімге және бақылауға өтеді, ал 2336 жылға қарай бұл жер қоңыр алаңға айналады. 2020 жылдың шілдесінде Ядролық қаруды жою жөніндегі органның (NDA) 2021 жылы сайттың тікелей басқаруын Dounreay Site Restoration Limited (DSRL) лицензиялық компаниясынан алуы туралы хабарлама 560 жұмыс орнының қысқаруынан қауіптенуді жеңілдетті. NRTE 2023 жылдан бастап он жылдық келісімшарт бойынша тоқтатылады, нәтижесінде NDA-ға берілетін қоңыр алаң құрылады.

Доунрей қонысы

Доунрей – Доунрей қамалының (қазір қираған) орны. Оның атауы гаэль тілінен «төбедегі бекініс» деген мағынаны білдіреді. 1437 жылы Даунрейде Сэндсайд Чейз шайқасы болған. Роберт Гордонның 1642 жылғы Кейтнес картасында қамалдың атауы Дунрей деп көрсетілген. Уильям Дж. Уотсонның «Шотландияның кельт жер-аталары» еңбегінде оның түпнұсқасы Дүнрат деп берілген, бұл, мүмкін, бұрыштың (брох) атауына сілтеме болуы мүмкін. Доунрейде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде RAF Доунрей деп аталған әуеайлақ орналасқан. 1944 жылы ол HMS Tern (II) болып қайта аталды, әуеайлақ Корольдік Әуе күштерінің Жағалау командасынан Оркнейдегі Тватттағы HMS Tern-нің серігі ретінде Адмиралтействоға берілді. Соғыс кезінде ол ешқандай әрекетке қатыспады және 1949 жылы күтімге алынып, техникалық жағдайы сақталды.

Ядролық нысандар

Төменгі Даунрейде бұрынғы әуежайдың аумағында және төңірегінде салынған екі ядролық нысан бар. Ядролық энергияны дамыту мекемесі Ядролық энергияны пайдаланудан шығару органына (NDA) тиесілі, бірақ бұрын Ұлыбританияның Атом энергиясы жөніндегі басқармасына қарасты болған және басқарылған. Осы нысанға жақын Қорғаныс министрлігінің "Вулкан" теңіз реакторының сынақ орталығы орналасқан. Екі нысан ең көп бес ядролық реакторымен танымал, олардың үшеуі бұрын UKAEA-ға тиесілі және басқарылған, ал екеуі Қорғаныс министрлігіне тиесілі. Бұл нысандар Солтүстік Атлант мұхитының жанында орналасқан, көбінесе оңтүстік-шығыстан жел соғады. 1980-1990 жылдары бұрынғы әуе қозғалысын бақылау мұнарасында келушілерге арналған орталық ашылды. Келушілер автобуспен PFR ғимаратына жеткізіліп, сағаттар мен камералар сияқты барлық электрондық құрылғылары кері келгенше қауіпсіз сақтауға тапсырылатын. Олар ақ халат пен радиациялық белгілер тағып жүрді. Содан кейін реактор ғимаратына ауа шлюзі арқылы экскурсия жүргізіліп, реактордың ядросын аралап, қалың минералды шыныдан артында жұмыс істейтін ғалымдардың жанынан өтіп қайтатын.

Дунрей ядролық энергияны дамыту мекемесі

Доунрей ядролық қуатты дамыту орталығы 1955 жылы құрылды, негізінен Ұлыбритания үкіметінің азаматтық жылдам көбейгіш реактор (FBR) технологиясын дамыту саясатын іске асыру мақсатында. Дегенмен, 2021 жылдың наурызында DSRL NDA-ның толық иелігіндегі еншілес компанияға айналған кезде, толық бақылау NDA-ға өтті.

Доунрей материалдарды сынау реакторы (DMTR)

1958 жылы мамыр айында Dounreay материалдарын сынақ реакторы (DMTR) сынға ие болған Dounreay реакторларының алғашқысы болды, ол DIDO класындағы зерттеу реакторы болып, жоғары нейтрон ағынын өндірді. Бұл реактор, әсіресе отын қаптамасы және жылдам нейтронды реактордың активтік аймағындағы басқа да құрылымдық қолданулар үшін арналған материалдардың, қарқынды нейтронды сәулелендірудегі қасиеттерін сынау үшін пайдаланылды. Сынақ үлгілері уран қосылған қорытпаға енгізіліп, реактордың осы класының жоғары нейтрондық ағынын арттырды, ал сәулелендіруден кейін химиялық әдіспен осы қаптамасынан тазартылды. 1969 жылы материалдарды сынау жұмыстары Харвелл зертханасында біріктірілген соң DMTR жабылды.

Даунрей жылдам реакторы (DFR)

Екінші операциялық реактор (құрылысы бірінші болып басталғанмен) – Дуунрей жылдам реакторы (DFR), ол 1959 жылдың 14 қарашасында сынапқа (критикалық деңгейге) жетті. Реактор 1977 жылдың наурыз айында тоқтатылғанға дейін 1962 жылдың 14 қазанынан бастап Ұлттық желіге қуат экспортталды, бірақ желіге бар болғаны 540 миллион кВт·сағ берілді. DFR және оған байланысты құрылыстар 1950 жылдардың соңында 15 миллион фунт стерлингке (2021 жылы 370 миллион фунтқа тең) салынды. Ол 60 МВт жылу қуатын өндіруге және отынның 2% жағылуына қол жеткізуге арналған. 1962 жылдың тамызында 30 МВт, ал 1963 жылдың шілдесінде 60 МВт деңгейіне жетіп, номиналды 14 МВт (электрлік) қуатын өндіруге мүмкіндік берді. 1966 жылы ПФР Дуунрейде салынатыны жарияланды. Онда үш салқындату контуры болды. 1974 және 1975 жылдары натрий-су бу генераторларындағы ақаулар бір, содан кейін екі салқындату контурларын тоқтатты. 1976 жылдың тамызына қарай ол 500 МВт деңгейіне жетті.

1988 жылы FBR зерттеулеріне арналған қаржыландыру жылына 105 миллион фунттан 10 миллион фунтқа дейін қысқартылатыны және ПФР қаржыландыруы 1994 жылы аяқталады деп хабарланды. МАГАТЭ тіркеген өмір бойына есептелген жүктеме коэффициенті 26,9% құрады. Ең жоғары және өмір бойына орташа жылдық таза қуаттылығы тиісінше 1042,6 ГВт·сағ және 528,1 ГВт·сағ болды. Реактордың басқару пульті 2016 жылы Лондон Ғылым мұражайындағы реактор туралы көрмеге бөлінді.

Материалды сынау реакторы (МТР) Отын өңдеу зауыты

МТР отынын қайта өңдеу үшін зауыт Дунерей кешені салынған кездегі алғашқы жылдары салынды және 30 жылдан астам жұмыс істеді. Ол UKAEA және басқа британдық реакторлардан алынған отынды, сондай-ақ коммерциялық тұрғыдан кейбір шетелдік отынды шағын көлемде қайта өңдеді.

Даунрей жылдам реакторының сәулеленген отын өңдеу зауыты

1950 жылдардың соңында 15 МВт(э) қуаты бар Дуунрей эксперименталды жылдам реакторының сәулеленген HEU ядролық отынын қайта өңдеу үшін Дуунрей жылдам реакторының сәулеленген отынды қайта өңдеу зауыты салынды. Бұл зауыттың негізгі өнімі – отынға қайта өңдеу үшін арналған, жоғары тазалықтағы байытылған уран нитратының ерітіндісі болды. Бұл зауытты табиғи немесе аз байытылған отынды қайта өңдеу үшін пайдалану тиімді емес еді, ал Дуунрей көбелек қаптама отыны Windscale / Sellafield зауытында қайта өңделді. 1970 жылдары бұл зауыт 250 МВт(э) жобалық қуаты бар коммерциялық прототиптік жылдам реактордан (PFR) аралас оксид отынын қайта өңдеуге мүмкіндік беру үшін айтарлықтай өзгертіліп, кеңейтілді. Бұл отын бұрын өңделген HEU отынынан өзгеше, жоғары плутоний құрамына ие болды, сондықтан плутонийді бөліп, тазартуға арналған желі қосылды. Жасалған өзгерістерге оқшаулауды жақсарту және қазіргі қауіпсіздік стандарттарына сәйкес келу жұмыстары кірді.

Кейінгі қызмет

Реакторлардың бәрі тоқтатылғаннан кейін, жарылыс аймақты радиоактивті бөлшектермен толыстырды. Бұл ұсақталған сынықтар салқындату көлдері босатылғанда теңізге шайылып кеткен деп саналады.

Негізгі келісімшарттар

2019 жылдың сәуірінде DSRL Даунридегі (Dounreay) жабылу жұмыстарына байланысты алты аяқталған шарттық келісімге қол қойды. Осы келісімдердің жалпы сомасы 400 миллион фунт стерлингке бағаланады.

Vulcan теңіз реакторының сынақ қондырғысы (NRTE)

Доунрей алаңының іргесінде Вулкан NRTE орналасқан. Бұрын HMS Vulcan болған Вулкан NRTE – Rolls Royce Submarines компаниясы басқаратын Ұлыбритания Қорғаныс министрлігінің (MoD) мекемесі. Бұл алаңда бұрын екі бөлек прототиптік ядролық реактор жұмыс істеген, олар бес түрлі су асты қайығының реакторлық ядросын сынап көрген.