Кіріспе
1922 жылы жазылған, Е. Р. Эддисонның өте қиялдағы Меркурий планетасы туралы фантастикалық романы. Е. Р. Эддисонның фантастикалық романы – "Құрт Уроборос". Бұл ағылшын жазушысының 1922 жылы жарық көрген туындысы. Кітапта Витхландтың зорба патшасы Горисе мен Демонландияның иелері арасындағы созылған соғыс суреттеледі. Оқиға қиял әлемінде өрбуде, ол негізінен ортағасырлық және ішінара скандинавиялық сагаларды еске түсіреді. Бұл туынды Эддисонның кейінгі Зимиамвиан трилогиясымен байланысты, және олар жиынтығында Зимиамвиан сериясы деп аталады. "Құрт Уроборос" көбінесе 16 ғасырғы ағылшын тілінде жазылған, бұл танымал фантастикалық романдар арасында сирек кездесетін ерекшелік; Эддисон скандинавиялық сагаларды аудару және ортағасырлық және Ренессанс поэзиясын оқу тәжірибесін пайдаланған. Эддисон сонымен қатар сюжетке Шекспирдің 18-ші сонеті сияқты нақты ерте заманғы өлеңдерді де енгізген, олардың барлығы қосымшада егжей-тегжейлі көрсетілген. Кітапты Кит Хендерсон суреттеген, ол сонымен қатар Джеффри Чосер мен У. Х. Хадсонның кітаптарын да суреттеген.
the fantasy novel by E. R. Eddison
The Worm Ouroboros is a heroic high fantasy novel by English writer E. R. Eddison, first published in 1922. The book describes the protracted war between the domineering King Gorice of Witchland and the Lords of Demonland in an imaginary world that appears mainly medieval and partly reminiscent of Norse sagas. The work is slightly related to Eddison's later Zimiamvian Trilogy, and collectively they are sometimes referred to as the Zimiamvian series. The Worm Ouroboros is written largely in sixteenth century English, a nearly unique approach among popular fantasy novels; with Eddison making use of his experience translating Norse sagas and reading medieval and Renaissance poetry. Eddison also incorporated a number of actual early modern poems into the story, including Shakespeare's 18th sonnet, all meticulously credited in an appendix. The book was illustrated by Keith Henderson, who also illustrated books by Geoffrey Chaucer and W. H. Hudson.
Сюжет
Роман басталады, онда Лессингхэм есімді кейіпкер Жерден Меркурийге сапар шегеді. Бірақ Эддисонның Меркурийі – қиял әлемі, сол кездегі Меркурий туралы ғылыми білімге сәйкес болуға тырыспаған. Лессингхэм мен оның басты рөлі екінші тараудан кейін қайта көрінбейді. Оқиға Demonland-тің басты билеушілері – ағайындылар Юсс, Спитфайр және Голдри Блуско, сондай-ақ олардың туысы Брандох Даха таныстырылып, Witchland-тен келген карлик елшінің Demonland-тің патшасы Гориц XI-ді өздерінің үстемдігін мойындауын талап етуімен басталады. Юсс пен оның бауырлары, егер патша, атақты күрескер, күресте Голдри Блусконы жеңсе, олар және бүкіл Demonland мойынсұнатындарын жауап береді. Жекпе-жек Фолиот аралдарының бейтарап аймағында өтеді, Гориц қаза табады. Оның мұрагері (немесе қайта тууы) Гориц XII – Голдриді сиқырлы тау түрмесіне айдаған сиқыршы, қауіпті сиқыр арқылы, опасыз Гоблин сатқыны Лорд Гроның көмегіне мұқтаж. Лорд Спитфайр Demonland-тен әскер жинауға жіберілгенде, Лорд Юсс пен оның туысы Брандох Даха, Гоблинландияның королі Гасларк көмегімен, Сиқыршылардың астанасы Карсқа шабуыл жасауға тырысады, онда Голдри тұтқындалған деп есептейді. Құтқару операциясы сәтсіз аяқталады, Гоблиндер қашып кетеді, ал Юсс пен Брандох Даха тұтқындалады. Оларды Пиксиленд ханзадасы және король Горицтың вассалы Ла Файрез құтқарады, ол оларға үлкен шығынмен көмектеседі, өйткені оларға құрмет қарызы бар. Юсс пен Брандох Даха Demonland-қа оралып, содан кейін Голдри Блусконы Импланд тауларынан тыс, қорқынышты түрмеден босатуға экспедиция ұйымдастырады. Лорд Спитфайр тағы да Demonland әскерін Witchland-тен күтілетін шабуылға қарсы басқару үшін қалады. Экспедиция флоты қиратылып, әскері жойылды. Юсс пен Брандох Даха ертеректе өмір сүрген үш таңғажайып батырмен кездеседі, ал Юсс кейінірек мантикорадан жарақат алады. Бір жыл саяхаттағаннан кейін олар Қоштра Пиварраханың биік шыңына көтеріліп, содан кейін одан да қиын Қоштра Белорн шыңына көтеріледі. Олар Қоштра Белорн шыңына жетпей тұрып, сол аймақтың патшайымы Софонисбамен кездеседі, құдайлар оған мәңгілік жасты сыйлаған. Софонисбадан олар Голдридің Зора Рач Нам тауында, шыңы үнемі жалынып тұратын, көтерілуге болмайтын таудың басында тұтқындалғанын біледі. Оны босатудың жалғыз жолы – гиппогриф жұмыртқасын табу және біреуі жаңадан туған гиппогрифке мініп шығуы керек. Патшайым Софонисба Лорд Юсске гиппогриф жұмыртқасын береді, бірақ олардың серігі, Импланд тумасы Миварш Фаз жұмыртқаны ұрлап, өзі пайдалануға тырысады, нәтижесінде қаза табады. Лорд Юсс пен Брандох Даха үйлеріне қайтады, олардың ізденісі уақытша сәтсіз аяқталады. Бірақ жағдай мүлдем үмітсіз емес, өйткені патшайым Софонисбаның марлет барлаушысының бірі оларға Demonland көлінің түбінде тағы бір гиппогриф жұмыртқасы жатқанын айтады. Темірқасықта, Witchland әскері Demonland-қа шабуыл жасайды. Герцог Корсус – Witchland армиясының бірінші қолбасшысы, Demonland-тің бір бөлігін жаулап алады, бірақ Спитфайрден жеңіледі. Лорд Коринийдің басшылығындағы жаңа Witchland армиясы Спитфайрді жеңіп, Demonland-тің көп бөлігін, соның ішінде Брандох Даханың Кротерринг қамалын, оның қарындасы Леди Мевриан күзетіп отырған жерін басып алады. Осы сәтте Лорд Гро жақын ауыстырып, Леди Меврианға оның еркіне қарсы үйленгісі келетін Корниустан құтылуға көмектеседі. Бірнеше айдан кейін Лорд Юсс пен Брандох Даха оралып, Demonland-тен Сиқыршыларды қуып шығады. Жаңа гиппогриф жұмыртқасымен жабдықталған Лорд Юсс ағасын құтқару үшін екінші рет сәтті әрекет жасайды. Алайда оның күштері Witchland теңіз флотымен ішкі теңізде тұтқындалып қалады. Тікелей шайқасқа кіріп, олар теңіз флотын толықтай жояды. Ла Файрез осы шайқаста қаза табады. Содан кейін Demonland Карцеге жүзіп, Witchland-тің қалған күштерімен соңғы күреске шығады. Соғыста Лорд Гроны Корунд жақын ауыстырғаны үшін сынға алады; Гро бір демонды өлтіріп, өзі Спитфайрден қаза табады. Корунд Demonland батырларымен шайқасып алған жарақаттарынан қайтыс болады. Оның әскерлері сәтсіз аяқтағаннан кейін, король Гориц тағы бір қорқынышты шақыруды жасауға тырысады; Гроның көмегі болмағандықтан, ол сиқырды аяқтай алмайды және жойылды. Герцог Корсус Witchland-тің қалған ақсүйектерін уландырады, ал өзін өлтіріп жатқан Корниус өлтіреді. Demon иелері жеңіске жетсе де, жеңістің ащы екенін біледі, өйткені олардың ерліктеріне лайық жаулар жоқ, орындауға жаңа істер жоқ. Софонисба олардың ерліктерін марапаттау үшін құдайларға дұға етеді, олар әлемді төрт жыл бұрынғы күйіне қайтарады. Осылайша, түйтабан үнімен Witchland елшісі "қабыл етілуге асығыс" деп келіп, оқиға қайта басталады.
Карталар
Корольдік теңіз күштерінің картографы Джеральд Хейс 1925 жыл шамасында Уроборос үшін алғашқы картаны жасады, бастапқыда ішкі деректерге сүйене отырып, кейін Эддисонмен кеңесе отырып. Ол К.С. Льюиске жазған хатында Эддисонның "оның тарихындағы барлық жерлерді, теңіздерді және елдерді нақты бейнелегендігіне" келісімін алғанын айтады. Бернард Морристің әлем картасы "Twilight Zine No. 4" журналында жарияланды және 1979 жылы Jeremiah Benjamin Post құрастырған "Фантастика атласы" кітабында қайта басылды. Дж.Б. Харе жасаған осы жерлердің тағы бір картасын 2004 жылы "Құрт Уроборостың әлемі" еңбегінде қараңыз. Эрхард Рингердің неміс тіліндегі картасы үшін "Der Wurm Ouroboros" бетіне жүгініңіз. Осы беттегі картаны 1978 жылы Дэвид Беделл жасаған.
The map on this page was created by David Bedell in 1978.
Өмірбаян
Пол Эдмунд Томас (1991 жылғы Dell басылымына кіріспе жазған) жүргізген зерттеулер Эддисонның "Құрт Ороборос" деген атқа ие болатын әңгімелерді ойлап табуды өте ерте жасында бастағанын көрсетеді. Эддисонның 1892 жылғы "The Book of Drawings" атты жаттығу дәптері Бодлей кітапханасында сақтаулы. Бұл дәптерде автордың қолымен жазылған 59 қарындаш суреті бар, онда кейінірек жазылған туындының көптеген батырлары мен жаулары бейнеленген. Кейбір суреттер, мысалы, Корсус Галландусты өлтіруі және Лорд Брандох Даханың Лорд Корунды сынауы, "Ороборос" оқиғаларын көрсетеді. Күтілгендей, 10 жасар баланың ойлары мен 40 жасар адамның жұмысы арасында маңызды айырмашылықтар бар. Ең қызықты өзгеріс, әдетте, Лорд Гроның мінезінде. Суреттерде Лорд Гро шеберлік пен батылдығымен көзге түсетін батыр, ал кітапта ол қақтығыстарға толы кейіпкер, ешқашан бір жаққа бұрылып, соған адала алмайды. Тағы бір қызықты өзгеріс – Голдри Блуско суреттердегі басты кейіпкер болса, романның көп бөлігінде сиқырлы түрмеде көрінбейді. Көптеген адамдар (соның ішінде Дж. Р. Р. Толкин) Эддисонның кейіпкерлерінің (мысалы, Ла Файрэс, Факс Фай Фаз), жерлер мен ұлттарының есімдеріне таңырқап, сынға алды. Томасқа сәйкес, бұл есімдердің шығуы жас баланың қиялына байланысты, ал Эддисон оларды отыз жыл өткен соң, әңгімелерді жазғанда өзгерте алмады немесе қаламады.
Атаудың мағынасы
Атауы Уроборосқа (норвегия мифологиясында Йормунгандр) сілтеме жасайды, ол өз құйрығын жұтатын жылан немесе айдаһар, сондықтан оның соңы жоқ (ескі ағылшын тілінде "құрт" сөзі жылан немесе айдаһарды білдіруі мүмкін). Уроборос сияқты, оқиға басталған жерде аяқталады, қаһармандар үлкен қақтығыссыз өмірлерінің мағынасы аз екенін түсінеді және оның жалғасуын тілейді, ал тілектері орындалады. Қайталау тақырыбы туындының өзегін құрайды. Оқиғаның басында да, соңында да Витхланд патшасы қайтыс болады, Карс шабуылға ұшырайды және Гориче XII қамалдың Темір мұнарасында сиқыршылық жасайды. Голдри Блусконы табу және қайтару үшін екі ізденіс жасалады. Сиқырдың ықпалымен үш әскер аяқталмайтын науқанда бірін-бірі қуады, ақырында батырлар өз ізденістерінде осы айналымды үзеді.
Басқа шығармалармен салыстыру
Құрт Уроборосын жиі Ж. Р. Р. Толкиннің «Жүзіктер билеушісі» (одан 32 жыл бұрын жазылған) шығармасымен салыстырады. Толкин Эддисонды жеке танып, «Құрт Уроборос» романын оқыған және оны баспа түрінде мақтаған, бірақ 1957 жылы жазған хатында ол Эддисон туралы былай деді: «Мен оның зұлым және тіпті ақымақ «философияға» ұшырағанын, соның салдарынан ол барған сайын мақтан мен қатыгездікке бойұсынып бара жатқанын ойладым. Оның атаулары да жиі ұқыпсыз және тиімсіз деп санаймын». С. Льюис Эддисонның шығармаларының антологиясына қысқаша алғы сөз жазып, «Құрт Уроборос» ромасын қоса, «Бізге Эддисонды еске түсіретін жазушы жоқ» деген қорытындыға келді. Мифопеяның орталық орын алатын «Жүзіктер билеушісі» романынан өзгеше, Эддисон нақты мифологияға немесе Сильмариллион сияқты ойлап тапқан мифологияға сирек сілтеме жасайды. Мысалы, Эддисонның адамдар мен орындарға қойған арнайы аттарын Толкиннің толыққанды тілдерді ойлап табуымен салыстыруға болады. Романның моральдық кодексі де қазіргі заманғы фантастикада сирек кездесетін болып сипатталған; әсіресе, ол Толкиннің зұлымдыққа қарсы күрестегі қарапайым адамның ерлігінен және К. С. Льюистің христиандық аллегориясынан күрт өзгешеленеді. Демон-лордар ежелгі скандинавиялық сауыткерлердің адалдық пен даңққа құрмет көрсету қағидаларын ұстанады. Витхландтың басшылары асыл және лайықты қарсыластар саналады; соңғы тарауда Голдри Блуско оларды Имплендтің «цивилизацияланбаған тайпаларымен» жақсы салыстырады. 1952 жылғы басылымды қарастырып, Бучер мен Маккомас оны «осы ғасырдың маңызды ойластырылған романдарының бірі» және «керемет ерлік шетел тарихын егжей-тегжейлі құру» деп сипаттады. Олар әсіресе «оның әсерлі прозасын, оқиғаны айтудың күшін, [және] фантастикалық идеяларының керемет батылдығын (және берік дәйектілігін)» жоғары бағалады. Дональд Барр Эддисонның «жоғары салтанатты қимылдар мен метафораның алтын ғасырынан алынған троптармен жасалған батырлық прозада жазғанын» және «Құртты» «заманауи романдар арасында бірегей» деп сипаттады, оны «таза оқиғаның баяндауы» ретінде сипаттады, онда «бір ғана ерекшелік болмаса, кейіпкерлердің ішкі әлемі көрсетілмейді, тек олардың іс-әрекеттері ғана суреттеледі». 1963 жылы Аврам Дэвидсон романның прозасын «керемет, цитатаға лайық тілге толы» деп мақтады, ал оның оқиғасын «соғыс, сиқыршылық, оқиға, қастандық, зорлық-зомбылық, қантөгіс, интрига» деп сипаттады. Дегенмен, Дэвидсон Эддисонның тұжырымдамасын сынға алып, «Уроборос – классика, бірақ ол ұлы классика емес және бола алмайды», себебі оған «адамгершілік» жетіспейді, – яғни «Мысыр мысықтары» сияқты ұлы туындылардағы кейіпкерлердің «тек сүйісіп, сөз сөйлеп, поза беруіне» қарағанда, шынайы бейнелеу жетіспейді. Алайда, Дж. Макс Патрик, Xanadu басылымын қарап, романды «жасөспірімдік көңіл-күймен және сәндік архаикалық стильмен жазылған псевдо-оссиандық эпос» деп бағаламады, бірақ «Эддисон кейде өзінің сагаларына сәйкес келетін тамаша проза мен керемет өнерге қол жеткізеді» деп түсіндірді. 1973 жылы Урсула К. Ле Гуин тілдің әдемілігі мен Эддисон қолданған архаикалық стильдің тұрақтылығы туралы жазды. Ол фантастиканың мақсаттарының бірі – әдеттегіден қашықтық сезімін тудыру екенін айтады және «Архаикалық стиль шын мәнінде кемелді қашықтықты қамтамасыз етеді, бірақ оны кемелді орындау керек. Бұл биік сым: бір қате бәрін жоққа шығарады. Оны кемелді орындаған адам, әрине, Эддисон еді. Егер сіз тілді өздігінен сүйсеңіз, ол сізге қарсы тұра алмайды». Ле Гуин жалғастырады: «Проза, анахронизмге қарамастан немесе оның арқасында жақсы проза болып табылады: дәл, анық, күшті. Ол дыбыстық жағынан дәл және көркем, ал музыкалық жағынан – сөздердің дыбысында, синтаксистің қозғалысында, сөйлемдердің ырғағында – өте нәзік және күшті». Карл Эдвард Вагнер «Құрт Уроборос» романына жасөспірім кезінде әсерленді. Клайв Баркер өзінің шығармашылығына әсер еткен «Құрт Уроборос» романын атады. Майкл Суонвик «Бабылдың айдаһарлары» кітабында Уроборостан үзінді келтіреді. Американдық герпетолог Эммет Рид Данн Оңтүстік Американың бір түрін – Моруназавр гройды Лорд Грой кейіпкерінің құрметіне атады.