Кіріспе

Үндістанның өнер және сәулет өнері ежелгі заманнан бері жергілікті және шетелдік ықпалдың үйлесімділігімен қалыптасты, соның салдарынан Азияның қалған бөлігінің өнеріне де әсер етті. Өнерге – сурет, сәулет, әдебиет, музыка, би, тілдер және кино жатады. Ерте Үндістанда өнердің көп бөлігі Ведалық ықпалмен дамыды. Қазіргі индуизм, джайнизм, буддизм және сикхизмнің пайда болуынан кейін, өнер патшалар мен императорлардың қолдауымен гүлденді. Исламның келуі Үндістан сәулеті мен өнерінің жаңа дәуірін ашты. Соңында, британдықтар готикалық және римдік стильдерін әкеліп, оларды үнді стилімен біріктірді. Олардың өнерінде мәдени араласу байқалады.

Музыка

Үнді музыкасы халықтық, эстрадалық, поп және классикалық музыканың көптеген түрлерін қамтиды. Үндістанның классикалық музыка дәстүрі, оның ішінде карнатик және хиндустани музыкасы, мыңжылдықтарға созылатын тарихы бар және бірнеше дәуірлерде дамып, бүгінде үндістер үшін діни шабыт, мәдени өрнек және таза ойын-сауық көзі ретінде маңызды рөл атқарады. Үндістанда өз тілдері мен диалектілері бар бірнеше ондаған этностық топтар өмір сүреді. Субконтиненттік формалармен қатар парсы, араб және британ музыкасының да күшті ықпалы бар. Фильми және бхангра сияқты үнді жанрлары Ұлыбритания, Оңтүстік және Шығыс Азияда, сондай-ақ бүкіл әлемде кең танылды. Үнді жұлдыздары қазір көптеген елдерде жазбаларын сатады, ал әлемдік музыка жанкүйерлері Үндістанның әртүрлі ұлттарының тамырлық музыкасын тыңдайды. Американың соул, рок және хип-хоп музыкасы да үнді поп және фильми музыкасына, әсіресе, үлкен әсер етті. Ғазал, қауали, тхумри, дхрупад, дадра, бхаджан, киртан, шабад және гурбани басқа да кең таралған формалар. Фильм музыкасының 1931 жылы Ардешир М. Иранның "Алам ара" фильмі мен оның танымал саундтрегі жарық көргеннен кейін пайда болғаны жиі айтылады. Үнді киносының алғашқы жылдарында түсірілімдер көбінесе үнді (классикалық және халықтық) шабыттанған, кейбір батыс элементтерімен үйлесім тапқан. Арадағы жылдарда батыс элементтерінің саны артты, бірақ бұл үнді ерекшелігін толығымен жойған жоқ. Үнді фильмдерінің көпшілігі музыкалық болып табылады және әуен мен бидің әсем номерлерін қамтиды. Поп-музыка композиторлары – немесе үнді терминімен айтқанда, музыкалық режиссерлер үшін тұрақты жұмыс бар. Фильмдердің саундтректері кассеталар мен CD-лер түрінде шығарылады, кейде тіпті фильм көрсетілімінен бұрын жарық көреді.

Билеу

Үнді классикалық биі әр түрлі стильдерде орындалады. Оның теориясы Тамил Надудан (б.з.д. 400 ж.) шыққан Бхарата Мунидің «Натья-шастра» еңбегіне салады. «Натья-шастра» – классикалық үнді биі туралы ең маңызды көне трактат. Ол индуизм діні мен философиясының негізі саналатын бесінші Веда деп те аталады, одан Оңтүстік Үндістанның Карнатик музыкасының музыкалық дәстүрі пайда болды. Оның қазіргі кездегі түрлі формалары – Бхаратанатьям, Одисси, Манипури, Катхакали, Кучипуди, Мохинияаттам, Катхак және Саттрия. Бхаратанатйам – Тамил Надудан шыққан классикалық би түрі. Оны Бхарата Муни жасаған деп есептеледі. Ежелгі заманда бхаратанатьямды мандир (һинд ғибадатханасы) девадасилері орындады. Хинду ғибадатханаларындағы ежелгі мүсіндердің көбісі Бхаратанатьям биінің позалары – караналарға негізделген. Одисси – біздің заманымызға дейінгі ең көне би түрлерінің бірі. Одисси биін бейнелейтін суреттер б.з.д. 1 ғасырға дейін сақталып қалған. Үнді классикалық биінің басқа түрлері сияқты, Одисси стилі де ежелгі дәуірден бастау алады. Бишілердің бейнелері б.з.д. 1 ғасырға дейінгі Удаягири төбелеріндегі (Бхубанешвар маңында) бейнелі суреттерде кездеседі. «Натья-шастра» осы аймақтың биі туралы айтады және оны Одра Магадхи деп атайды. Катхакали (ката – әңгіме, кали – орындау немесе ойын) – би-драманың бір түрі. Бұл 500 жыл бұрын Оңтүстік Үндістанның Керала штатында пайда болған. Бұл – драма, би, музыка және ырым-жырымның керемет үйлесімі. Суретшілердің жан-жақты боялған бет-әлпеттері мен сәнді киімдері индустар эпостары – Махабхарата және Рамаянаның оқиғаларын қайталайды. Кучипуди – Оңтүстік Үндістанның Андхра-Прадеш және Телангана штаттарының классикалық би түрі. Кучипуди – Бенгал шығанағына шектелген Кришна ауданының Диви Талукіндегі шағын ауылдың атауы. Бұл дәстүрлі би түрін орындайтын брахмандармен қазіргі атауын алды. Мохинияаттам – Оңтүстік Үндістанның Керала штатындағы дәстүрлі би. Мохини – индустар мифологиясындағы апсара, ал аттам – малаялам тілінде би дегенді білдіреді. Сондықтан Мохинияаттам «олқытушының биі» деген мағынаны білдіреді. Мохинияаттамның тақырыбы – құдайға деген сүйіспеншілік пен адалдық. Бишілердің киетін киімдері әдетте ақ түсті, алтын жиекті касаву сарысы болады. Катхак биі Вайшнавтардың Кришна өміріндегі эпизодтарға би билеуінен пайда болды. Бастапқыда Солтүстік Үндістанның ғибадатханалық биі болған бұл би Моғол дәуірінде сарай биіне айналды. Жаңа мұсылмандық ықпал би түріне белгілі бір өзгерістер әкелді: бұрын көбінесе құлшылықтық тәжірибе болған нәрсе енді көбірек сарайлық ойын-сауыққа айналды. Саттрия биін Ассам әдебиеті мен мәдениетінің негізін қалаушы деп саналатын ұлы вайшнавиттік (бхакти) гуру Шриманта Шанкардева шығарған деп есептеледі. Ол осы керемет Саттрия биін Анкия Наатқа (Ассамның бір актілік пьесасы, Шанкардеваның басқа шығармасы) ілесіп, әдетте сатраларда (Ассам монастырларында) орындалған. Би сатраларда дамып, өскендіктен, осы діни мекемелердің атымен аталады. Халық билері кез келген жағдайда, мейрамда, бала туғанда, тойда, мерекеде орындалады. Билер ым-ишараларға, дене қалпына және көрініске өте көп көңіл бөлінеді. Билер қызу әрі өмірлік болып жатты. Кейбір билерді ерлер мен әйелдер жеке орындаса, кейбіреулерінде ерлер мен әйелдер бірге билейді. Көп жағдайда әншілердің әндері аспаптардың сүйемелдеуімен орындалады. Бидің әр түрі өзіндік киім-кешегін киеді. Көбіне киімдері сәнді, әшекейлері мол. Бхангра – Үндістанның Пенджаб аймағында пайда болған музыка мен би түрі. Бхангра биін панджабилік шаруалар сикхтардың Вайсахи мейрамын атап өту үшін жүргізген халық биі ретінде бастады. Бұл ерекшелік ауыл тұрғындарының жерді қалай өңдегенін көрсетеді. Бұл музыкалық өнер Үндістанның бөлінуі кезінде, Пәнжабтың әртүрлі бөліктерінен келген босқындар өздерінің халық билерін өздері қоныстанған аймақтарда тұратын адамдармен бөліскен кезде синтезделді. Бұл бидің түрін Бхангра деп атауға болады. Би бір ғана қимылдан басталып, кейін дамыды. Оны панджаби суретшілері сик қауымдастықтарынан танымал етті, олармен ол қазір жиі байланысты. [1] Бүгінде Бхангра биі бүкіл әлемде әр түрлі формаларда және стильдерде сақталып қалды. Тхирайаттам – Керала штатындағы Оңтүстік Малабар аймағының (Кожикод және Малапурам) ырымдық биі. Малаял тілінде «Тхирайаттам» сөзі «түсті би» дегенді білдіреді. Бұл жан-жақты этникалық өнер түрі би, аспаптық музыка, драма, бет-әлпет және дене макияжы, жекпе-жек өнері және ритуалдық функцияларды біріктіреді. Тхирайаттам фестивалі кезінде киелі бақтардың аулаларында және ауыл ғибадатханаларында орындалады.

Драмалық

Үнді драмасы мен театрының музыка және бимен бірге ұзақ тарихы бар. Бхасаның пьесаларын ұстанған Қалидасаның "Шакунтала" және "Мегадота" пьесалары ең көне драмалардың қатарында. Кераланың Кутияттамы – ежелгі санскрит театрының сақталған жалғыз үлгісі, біздің эраның басында пайда болған деп саналады және ЮНЕСКО-ның "Адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврлері" тізіміне ресми түрде енгізілген. Ол "Натья-шастраны" қатаң сақтайды. Натиячарья Мани Мадхава Чакиар ежелгі драма дәстүрін құрып кетуден құтқарып, қайта жаңғыртқан адам ретінде танылады. Ол Раса Абинаяның шебері болған. Ол Қалидасаның "Абиджьянасакунтала", "Викраморвасия" және "Малавикагнимитра"; Бхасаның "Свапнавасавадатта" және "Панчаратра"; Харшаның "Нагананда" пьесаларын сахналады.

Кино

Үндістан – киноның ірі аймақтық орталығы. Үнді киноиндустриясы әлемде екінші орында тұр (2002 жылы 1200 фильм шықты). Ірі аймақтардың әрқайсысы өз киноиндустриясын дамытады: хинди, бенгал, каннада, тамил, телугу, малаялам, одия. Мумбайда (бұрынғы Бомбей) орналасқан хинди/урду киноиндустриясы Боливуд деп аталады (Голливуд пен Бомбей сөздерінің қосылуы). Осыған ұқсас жаңа сөздер каннада (Карнатака штаты) киноиндустриясы үшін Сандалвуд, тамил киноиндустриясы үшін Коливуд (Ченнаи қаласының Кодамбаккам ауданынан) және телугу киноиндустриясы үшін Толивуд деп аталады. Толлыгунж – бенгал киноиндустриясының метафорасы, ол ұзақ жылдар бойы Калькутта қаласының Толлыгунж ауданында орналасқан. Бенгал тіліндегі киноиндустриясы халықаралық кинорежиссер және көптеген сыйлықтардың иегері Сатьяжит Раймен танымал, оның ішінде Үндістанның ең жоғары азаматтық наградасы – Бхарат Ратна, Францияның Легион д’Онер ордені және өмір бойы жетістіктері үшін Академия сыйлығы бар. Одия киноиндустриясы Оливуд деп аталады және 1936 жылдан бері фильм түсіру тарихына ие. Болливуд индустриясы көбінесе түсірілген фильмдер саны және кассалық түсімдер бойынша ең ірісі болып табылады, дәл сол сияқты Үндістанда урду/хинди тілінде сөйлейтін адамдар басқа үнді тілдерінде сөйлейтін адамдардан көп.

Радио

Радио хабарларын тарату бұрынғыда Үндістанның барлық радиосының Бас дирекциясы – 1936 жылы құрылған және 1957 жылдан бері «Ақашвани» деп аталатын, Ақпарат және хабар тарату министрлігінің мемлекеттік, жартылай коммерциялық ұйымы болды. Тәуелсіздік алған кезде бар болған алты стансадан, 1990 жылдардың ортасына қарай «Үндістанның барлық радиосы» желісі 146 AM стансасына, сондай-ақ Ұлттық арнаға, Солтүстік-Шығыс интеграциялық қызметіне (Солтүстік-Шығыс Үндістанының тайпалық топтарына бағытталған) және Сыртқы қызметке дейін кеңейді. «Үндістанның барлық радиосы» үшін бес аймақтық бас кеңсе бар: Солтүстік аймақ – Нью-Делиде; Солтүстік-Шығыс аймақ – Гувахатиде, Ассамда; Шығыс аймақ – Калькуттада; Батыс аймақ – Бомбейде; Оңтүстік аймақ – Мадраста. «Үндістанның барлық радиосы» Үндістан халқының 99,37%-ын қамтиды. Мемлекеттік желі хинди, ағылшын және он алты аймақтық тілде ұлттық және жергілікті бағдарламаларды ұсынады. 1957 жылы іске қосылған коммерциялық қызметтерді штаб-пәтері Мумбайда орналасқан Vividh Bharati Service ұсынады. Жарияланымдарды қабылдайтын Vividh Bharati, 1990 жылдардың ортасында отыз бір AM және FM стансасынан хабар таратады. Үндістанда орта және қысқа толқынды станциялардың кең желісі бар. 1994 жылы елдің барлық аймақтарын қамтитын 85 FM және 73 қысқа толқынды станция жұмыс істеді. Хабар тарату жабдықтарының көп бөлігі Үндістанда жасалған және агроклиматтық, өсімдіктерді қорғау және басқа да ауыл шаруашылығына қатысты ақпаратқа мұқтаж фермерлер сияқты арнайы аудиторияға жетеді. 1970 мен 1994 жылдар арасында радио қабылдағыштардың саны шамамен бес есеге өсті, 14 миллионнан 65 миллионға дейін. Радиолардың көп бөлігі де Үндістанда өндіріледі. Сыртқы хабар тарату қызметі – «Үндістанның барлық радиосы» Сыртқы қызметтер бөлімінің функциясы. 1994 жылы отыз екі қысқа толқынды таратушы арқылы күн сайын жиырма бес тілде жетпіс сағаттық жаңалықтар, ерекшеліктер және ойын-сауық бағдарламалары таратылды. Басты аудиториясы – көрші елдердің тыңдаушылары және шетелдегі үнді қауымдастығы. 2000 жылы WorldSpace компаниясы, Вашингтон округіндегі компания, спутниктік радионы Үндістан нарығына енгізді. Қазіргі уақытта WorldSpace музыка, жаңалықтар және аймақтық арналардан тұратын 30 арнаны таратады, Үндістандағы абонент жылына 1200 төлейді. Сонымен қатар, кейбір премиум арналар қосымша төлеммен қолжетімді. Бұл қызметке арнайы қабылдағыштар қажет, олар көбінесе WorldSpace тарапынан субсидияланады. Жақында Ғарыш департаменті (DoS) спутниктік радио, бейне және дерек арналарын қамтитын мультимедиалық спутниктік платформа құру мүмкіндігін зерттей бастады.

Теледидар

Теледидар қызметі елдің барлық аймақтарында қолжетімді. Дордаршан – 1959 жылы құрылған мемлекеттік телерадиохабар тарату компаниясы. 1976 жылға дейін ол «Барлық Үндістан радиосының» бөлігі болды. Ол бір ұлттық және жеті аймақтық желі арқылы жұмыс істейді. 1992 жылы 63 жоғары қуатты теледидар тарату станциясы, 369 орташа қуатты станция, 76 төмен қуатты станция және 23 транспондер болды. Тұрақты спутниктік хабар тарату 1982 жылы басталды (сол жылы түсті хабар тарату да басталды). 1994 жылы шамамен 6 миллион адам спутник арқылы теледидар хабарларын қабылдады, және бұл көрсеткіш онжылдықтың соңына қарай жылдам өсуі күтілуде. Кабельдік теледидар одан да кең таралды, 1994 жылы 12-15 миллион абонент тіркелді. Дордаршаннан басқа, 1992 жылдан бері Мумбаи қаласынан хабар таратуды жүзеге асырып келе жатқан Zee TV жеке телеарнасы да спутниктік хабар таратуды пайдаланады. Шындығында, Дордаршан ел ішінде телесигналдарды таратуға рұқсат етілген жалғыз желі болғандықтан, Zee TV және басқа да кәсіпкерлер өздерінің үнділік бейнетаспаларын шетелдік тарату станциялары арқылы таратуда. Бұл салаға қосылған басқа желілер: Cable News Network (1990); Asia Television Network (1991); Гонконгта орналасқан Star TV (1991); Бомбей маңындағы Jain TV (1994); Бомбейдегі Zee TV-нің еншілес компаниясы EL TV (1994); Нью-Делидегі Hindustan Times газетінің филиалы HTV (1994); және Ченнаи қаласындағы тамил тіліндегі Sun TV (1994). 1995 жылдың шілде айындағы байланыс саласындағы маңызды жаңалық – Дордаршан CNN телеарнасына үнді спутнигі арқылы тәулігіне 24 сағат хабар таратуға рұқсат берді. Бұл үшін CNN жыл сайын 1,5 миллион АҚШ доллары төлем жасап, жарнамалық кірісі 1,5 миллион АҚШ долларын асып кеткен жағдайда кірістің 50 пайызын Дордаршанға беруге келісті. Аймақтық және жергілікті қызметтер де көрсетіледі. Телевизорлардың саны 1976 жылы шамамен 500 000-нан 1987 жылдың басында 9 миллионға, ал 1994 жылы 47 миллионға дейін өсті. Жыл сайын шамамен 6 миллион телевизор сатылып алынады деп күтілуде. 1992 жылы телевизорлардың 75 пайызы қара-ақ түсті болды, бірақ түсті телевизорлардың үлесі жыл сайын артып келеді. Телевизорлардың көп бөлігі Үндістанда өндіріледі.