Кіріспе
Ежелгі жапондық саз балшықтан жасалған жерлеу мүсіндері – бұл Кофун кезеңінде (б.з. 3-6 ғасырлары) Жапония тарихындағы жерлеу рәсімі үшін жасалған және қайтыс болғандармен бірге жерленген жерлеу заттары. Ханива вазуми техникасымен жасалған, онда мүсінді қабат-қабат оралған саз балшықтан үйінділер жасау арқылы пішіндерге келтірілген. Ханива цилиндр тәрізді сыйлықтарды да білдіре алады, олардың үстіндегі саз мүсіндері емес, сондай-ақ Кофун обаларында табылған «ағаш ханива» да осыған жатады. Терракота ханива сулы саз балшықтан жасалып, кептіріліп, уақыт сынағына төтеп беретін кедір-бәдір және сіңіретін материалға айналды. Олардың аты «саз шеңбері» дегенді білдіреді, себебі олар қабір үстінде шеңбер пішінде орналастырылған. Мүсіндердің көлденең бөліктері бөлек жасалып, содан кейін біріктірілген, ал кейбір элементтері тікелей ойып салынған. Олар ағаш кескішпен тегістелген. Оларды орналастыру үшін жерге цилиндрлі негізбен террасалар жасалған, онда топырақ оларды тұрақтандырған. Кофун кезеңінде жоғары аристократиялық және әскери билеушілерден тұратын қоғам қалыптасты. Атты әскерлер темір қару-жарақ киіп, қылыштар мен басқа да қару-жарақтармен қаруланған, сондай-ақ Солтүстік-Шығыс Азиядағы сияқты жетілген әскери тактиканы қолданған. Олардың көптеген түрлері жерлеу мақсатындағы ханива мүсіндерінде бейнеленген. Ең маңызды ханивалар Оңтүстік Хонсюде, әсіресе Нара маңындағы Кинай аймағында және Солтүстік Кюсюде табылған. Ханива жерлеу сыйлықтары жылқы, тауық, құстар, жанкүйерлер, балықтар, үйлер, қару-жарақтар, қалқандар, күннен қорғайтын шатырлар, жастықтар және адамдар сияқты түрлі формаларда жасалған. Бұл мүсіндер декоративтік және рухани мақсаттармен, сондай-ақ қайтыс болғандарды өмірден кейінгі әлемде қорғау үшін қызмет еткен, сонымен қатар жерлеу обасы үшін тіреу қабырғасы ретінде тағайындалған. Осы ханиваларда сол заманғы киімдер, шаштар, шаруашылық құралдары мен архитектура бейнеленгендіктен, бұл мүсіндер Кофун кезеңінің тарихи мұрағаты ретінде маңызды. Осы кезеңдегі күнделікті қыш ыдыстар хадзи қыш ыдыстары деп аталады.
The are terracotta clay figures that were made for ritual use and buried with the dead as funerary objects during the Kofun period (3rd to 6th centuries AD) of the history of Japan. Haniwa were created according to the wazumi technique, in which mounds of coiled clay were built up to shape the figure, layer by layer. Haniwa can also refer to offering cylinders, not the clay sculptures on top of them as well as the "wooden haniwa" found in Kofun tumuli. Terracotta Haniwa were made with water based clay and dried into a coarse and absorbent material that stood the test of time. Their name means "circle of clay", referring to how they were arranged in a circle above the tomb. The protruding parts of the figures were made separately and then attached, while a few things were carved into them. They were smoothed out by a wooden paddle. Terraces were arranged to place them with a cylindrical base into the ground, where the earth would hold them in place. During the Kofun period, a highly aristocratic society with militaristic rulers developed. The cavalry wore iron armor, carried swords and other weapons, and used advanced military methods like those of northeast Asia. Many of them are represented in haniwa figurines for funerary purposes. The most important of the haniwa were found in southern Honshū—especially the Kinai region around Nara—and northern Kyūshū. Haniwa grave offerings were made in many forms, such as horses, chickens, birds, fans, fish, houses, weapons, shields, sunshades, pillows, and humans. Besides decorative and spiritual reasons of protecting the deceased in the afterlife, these figures served as a sort of retaining wall for the burial mound. Because these haniwa display the contemporary clothing, hairstyle, farming tools, and architecture, these sculptures are important as a historical archive of the Kofun Period. Everyday pottery items from that period are called Haji pottery.
Шығу тегі
Бұрынғы уақытта догу деп аталатын қыш мүсіндер Жомон дәуірінде пайда болған. Хироаки Сато «Нихон Шоки» кітабынан бір үзінді келтіреді, онда император Суинин жерлеу рәсімдеріне қатысты: «Бүгіннен бастап, адамдарды жарақаттамай, қыштан мүсіндер жасауды міндет етіңдер» деген жарлық шығарған. Сондықтан, осы қыш мүсіндер тірі адамдарды құрбандыққа шалудың орнына қолданылған болуы мүмкін деп ойласты. Дегенмен, ханива мүсіндері Суининнің билігі аяқталғаннан соң көп уақыт өткенде ғана жасала бастады. Ханиваның пайда болуы Яйой дәуірінің соңғы кезеңінде Киби патшалығында басталды. Осы кезеңде басшылардың қабірлерінің үстінде ерекше қыш мүсіндер мен тостағандар пайда бола бастады. Алғашқы мүсіндердің ұзындығы 1 метрден асты. Олар цилиндр тәрізді бөліктен, ол денені бейнелейтін, және аяқтарды бейнелейтін юбка пішіндес бөліктен тұрды. Көп жағдайда денеге ерекше белгілер немесе өрнектер салынған. Кейде денеге obi белдік оралған. Бұл мүсіндер жерлеу рәсімінің бір бөлігі ретінде қолданылған деп саналады. Киби аймағынан басқа, осы мүсіндер тек Изумо провинциясында ғана табылған. Үшінші ғасырдың соңында бұл мүсіндер Кинай аймағындағы императорлық қабірлердің үстінде пайда бола бастады. Осы кезеңде қыш ыдыстармен әшекейленген, күрделі ханива мүсіндері пайда болды. Бұл мүсіндер мен ханиваның Киби аймағынан Кинай аймағына көшірілуі олардың маңыздылығының артуын көрсетеді деп есептеледі.
Кейінгі дамуы
Кофун дәуірінің алғашқы кезеңінде (б.з. 3-ші ғасырының соңы) ханьявалар тек цилиндр пішіндес, шамыршықтар сияқты болды. Бұл ханьява шамыршықтары кофун үйіндісін құру үшін пайдаланылды. Олар үйіндінің пішінде (төртбұрыш, шеңбер немесе кілт тесігі) орналастырылды, ал ішкі кеңістікті толтыру үшін топырақ әкелінді, содан кейін келесі деңгейді жасау үшін жаңа қатар ханьява шамыршықтары орналастырылды және үдеріс қалаған биіктікке жеткенше қайталанды. Сыртқы бетіне көлбеу қабырғалар жасау үшін қосымша топырақ қосылды. Б.з. 4-ші ғасырының басында қалқандар және басқа құралдар пішіндегі ханьява мүсіндері пайда бола бастады. Кофун дәуірінің ортасында (б.з. 5-ші ғасырының ортасы) киімді қыздар, жылқылар, иттілер және басқа жануарлар пішіндес ханьява мүсіндері болды. 6-шы ғасырдың ортасында салтанатты жерлеу үйінділерінің маңызы төмендегендіктен, ханьявалар Кинай аймағында сирек кездесті. Алайда, Канто аймағында ханьявалар көптеп жасалды. Кейбір ханьявалардың қызыл бояумен немесе басқа түстермен боялуы дағды болды. Цилиндр пішіндес ханьявалардан (энкей ханьява) басқа, кең таралған түрі – үй пішіндес ханьява (кейшо ханьява) еді. Кейшо ханьяваларға адамдар, жануарлар және қылыштар пішіндес заттар да кіретін. Ханьявалардағы бөлшектер қабірге жерленген элита туралы ақпарат береді және сол кездегі адамдар қолданған құралдар мен басқа да заттарды көрсетеді. Әскери ханьявалар археологтарға қару-жарақ пен әскери сыныптың мәртебелік белгілері туралы мәліметтер береді.
Маңыздылығы
Бастапқыда цилиндр пішіндес хануалар жерлеу төбелерінің үстіне қойылған, сондықтан олардың жерлеу рәсімдерінде қызмет атқарғанына сенімді. Бірақ хануалар жетілген сайын, олар қабірдің сыртына орналастырылған. Олар қабірдің шекараларын белгілеу үшін пайдаланылған деп саналады. Ертедегі хануалар жерлеу төбелеріне қойылғандықтан, қайтыс болған адамның жаны хануада мекендейді деген теория бар. Қару-жарақпен жабдықталған хануалар да кездеседі. Бұлар – рухтарды сақтауға арналған ыдыстар деп есептеледі. Осындағы қару-жарақтар зұлым күштерді қууымен және жерленген билеушіні қиындықтан қорғауымен байланысты. Ал ат және жануар пішіндес хануалар әдетте тізім бойынша аккуратты түрде орналасқандықтан, олар салтанатты шығарып салу рәсімінің бір бөлігі болды деп ойластырылады.
Қазіргі қоғамдағы
Қазіргі қоғамда ханиваның діни маңызы азайғанмен, мүсіндер эстетикалық және тарихи маңызы үшін көптеген адамдар тарапынан бағаланады. Мысалы, Исаму Ногучидің туындыларына ханива үлкен әсер тигізген. "Time" журналы оларды "Таза өнер" деп мойындады. Жасыраусыз өнер туындысы ретінде қарапайым бағалаудан асып, қазіргі заманғы мәдениетте ханива кейде жай ғана бос мүсін емес, саналы бірлік ретінде бейнеленеді. 1990 жылдардың соңынан бері тірі ханива бейнесі кеңінен таралып, бейне ойындар, коллекциялық карталар, кино және теледидар сияқты ойын-сауық салаларында қолданылып келеді. Кейбір бейнелерде ханива көбінесе қатыгез, зұлым күш ретінде көрсетіледі, оның міндетін орындау үшін ешқандай өкініш сезімі болмайды. Ең көп таралған бейнеде ханива дөңгелек, құмыра тәрізді пішінде, екі терең көзі, кең ауызы және "құмыраның" екі қарама-қарсы жағында ерекше белгісі жоқ екі "қолы" болады.