Жоғалған балауыз құю әдісі

Кіріспе

Асылған балауыз құю, сонымен қатар инвестициялық құю, дәл құю немесе сир пердю (siʁ pɛʁdy; француз тілінен алынған) – түпнұсқа мүсіннен қайталама мүсін (көбінесе күміс, алтын, мыс немесе қола сияқты металл) құю процесі. Бұл әдіспен күрделі жұмыстар жасауға болады. Бұл техниканың ең ерте белгілі мысалдары шамамен 6500 жыл бұрынғыға (б.з.д. 4550–4450 жж.) жатады және Болгариядағы Варна некрополінен табылған алтын артефакттарға байланысты. Пакистандағы Инд өркениетінің Мехергарх қаласынан табылған мыс амулеті шамамен б.з.д. 4000 жылға дараланады. Израильдің оңтүстігіндегі Нахал Мишмар сақталатын орнынан табылған құйылған мыс бұйымдары Халколит дәуіріне (б.з.д. 4500–3500 жж.) жатады және көміртегі-14 арқылы дараланғанда шамамен б.з.д. 3500 жылға жуық деп есептеледі. Сәл кейінгі кезеңдерден алынған басқа мысалдар б.з.д. үшінші мыңжылдыққа жататын Месопотамиядан табылды. Асылған балауыз құю 18-ғасырға дейін Еуропада кең таралған, содан кейін бөліктей қалыптау процесі басым болды. Кішкентай қола мүсіндерді құюда қолданылатын қадамдар біршама стандартталған, бірақ бүгінгі күні процесс құю цехынан құю цехына өзгереді (қазіргі өнеркәсіптік қолданыста бұл процесс инвестициялық құю деп аталады). Процестің түрлеріне: "жоғалған қалып", бұл балауыздан басқа материалдарды (мысалы, май, шайыр, қара шайыр және мата) қолдануға болатындығын көрсетеді; және "құдық балауыз процесі" (немесе "құдық қалыпты құю"), себебі құйылған затты алу үшін қалып жойылған.

Процесс

Құймалар балауыз модельдің өзінен, тікелей әдіспен, немесе балауыз емес модельдің көшірмесінен, жанама әдіспен жасалуы мүмкін. Бұл жанама процестің қадамдары (тікелей әдіс 7-қадамнан басталады):

Модель жасау. Суретші немесе қалып жасаушы балауыз, саз немесе басқа материалдан түпнұсқа модель жасайды. Балауыз және майлы саз жиі қолданылады, себебі бұл материалдар жұмсақтығын сақтайды. Қалып жасау. Түпнұсқа модель немесе мүсіннен қалып жасалады. Қатты сыртқы қалыптар ішіндегі жұмсақ қалыпты қамтиды, ол түпнұсқа модельдің дәл теріс бейнесі. Ішкі қалыптар әдетте латекс, полиуретан резеңке немесе сыртқы қалыпқа тіреу беретін силиконнан жасалады. Сыртқы қалып гипстен, сондай-ақ шыны талшықтан немесе басқа материалдардан жасалуы мүмкін. Көптеген қалыптар кем дегенде екі бөліктен тұрады, ал қалыпты дәл қайта құрастыру үшін құрылыс кезінде бөлшектер арасына кілттері бар бөлік орналастырылады. Егер модельден ұзын, жіңішке бөліктер шығып тұрса, олар көбінесе түпнұсқадан кесіліп, бөлек қалыпқа салынады. Кейде түпнұсқаны қайта жасау үшін, әсіресе үлкен модельдер үшін көптеген қалыптар қажет болады. Балауыз. Қалып дайын болғаннан кейін, оған балқытылған балауыз құйылады және қалыптың ішкі беті 3 мм-дей қалыңдыққа дейін біркелкі жабысқанша айналдырылады. Бұл қажетті қалыңдыққа жеткенше қайталанады. Тағы бір әдіс – қалыпты толығымен балқытылған балауызға толтырып, қалыптың бетінде қажетті қалыңдық қалыптасқанша салқындату. Содан кейін қалған балауыз құйылып, қалып кері бұрылып, балауыз қабатын салқындатып, қатайтуға қалдырылады. Бұл әдіспен балауыз қабатының жалпы қалыңдығын бақылау қиынырақ. Балауызды алып тастау. Бұл түпнұсқа модельдің қуыс балауыз көшірмесі қалыптан алынып тасталады. Модель жасаушы қалыпты бірнеше көшірме жасау үшін қайта пайдалана алады, тек қалыптың беріктігімен шектеледі. Жапсыру. Әрбір қуыс балауыз көшірмесі "жапсырылады": қыздырылған металл құрал қалып бөліктері біріккен жердегі бөліну сызығын немесе қабыршақты көрсететін іздерді сүрту үшін қолданылады. Балауыз кез келген кемшіліктерді жасыру үшін тегістеледі. Балауыз енді дайын өнімге ұқсайды. Бұрын бөлек құйылған балауыз бөліктері енді қыздырылып, біріктіріледі; құйма зауыттары олардың орналасуын нақты көрсету үшін белгілерді пайдаланады. Бұршақ жасау. Балауыз көшірмесі ағаш тәрізді құрылыммен балауызбен жабдықталады, ол ағын материалдың ағып өтуіне және ауаның шығуына арналған жолдарды қамтамасыз етеді. Мұқият жоспарланған бұршақ жасау әдетте балауыз "стақаннан" басталады, ол балауыз цилиндрлері арқылы балауыз көшірмесінің әртүрлі нүктелеріне бекітіледі. Бұршақ қуыс болуы міндетті емес, себебі ол процесте кейіннен ерітіледі. Шлам жасау. Бұршақталған балауыз көшірмесі кремнийдің қоспасына, содан кейін құмға немесе белгілі бір дәнділігі бар құрғақ кристалды кремнийге батырылады. Шлам және құм қоспасы керамикалық қабық қалып материалы деп аталады, бірақ ол сөзбе-сөз керамикадан жасалмайды. Бұл қабыққа кептіруге рұқсат беріледі, содан кейін бүкіл өнімді кемінде жарты дюйм қаптамамен қаптағанша процесті қайталау керек. Өнімнің көлемі неғұрлым үлкен болса, қабықтың қалыңдығы соғұрлым көп болуы керек. Тек стақанның ішкі жағы ғана қапталмайды, ал стақанның жалпақ беті осы процесте кескіннің негізі болып табылады. Ядро да өртке төзімді материалмен толтырылады. Күйдіру. Керамикалық қабықпен қапталған өнім стақанмен төмен қаратып пешке қойылады, оның ыстығы кремний қабықтарын қабыққа айналдырады, ал балауыз еріді және ағып кетеді. Ерітілген балауызды қалпына келтіріп, қайта пайдалануға болады, бірақ көбінесе оны жай ғана өртеді. Енді түпнұсқа өнер туындысынан қалғанның бәрі – бұрын балауызбен толтырылған теріс кеңістік, қатайған керамикалық қабықтың ішінде. Азықтандыру, желдету түтікшелері мен стақан да қуыс. Тестілеу. Керамикалық қабық салқындатылуына рұқсат беріледі, содан кейін ағынды және желдеткіш түтікшелер арқылы су еркін ағып өтетінін тексеру үшін сынақтан өтеді. Жарықтар мен ақауларды қалың отқа төзімді пастамен жапса болады. Қалыңдығын тексеру үшін қабыққа тесіктер бұрғылап, содан кейін жапсырылады. Құю. Қабық пеште қайта қыздырылып, жаңқаларды қатайту және ылғалдың барлық іздерін жою үшін, содан кейін құмға толы ваннаға көтеріліп қойылады. Металл пеште балқытылып, содан кейін мұқият қабыққа құйылады. Қабық ыстық болуы керек, әйтпесе температураның айырмашылығы оны қиратады. Толтырылған қабықшалар салқындатылады. Босату. Қабық соққыға ұшыратылып немесе құммен тазартылып, дөңгелек құйма шығарылады. Бұл материал басқа құюда қайта қолданылады. Металл жұмысы. Балауыз көшірмелері сияқты, құйма да құю процесінің белгілерін жою үшін жұмыс істеледі, сонда құйма түпнұсқа модельге ұқсайды. Ауа көпіршіктерінен қалған шұңқырлар және бұршақтардың түпкілікті бөліктері тегістеледі және жылтыратылады. Кремнийге негізделген қалыптарға дейін, бұл қалыптар басқа да көптеген отқа төзімді материалдардан жасалған, ең көп қолданылатыны гипске негізделген, қосылған цемент және саз. Резеңке қалыптарға дейін желатин қолданылды.

Model making. An artist or mould maker creates an original model from wax, clay, or another material. Wax and oil based clay are often preferred because these materials retain their softness. Mouldmaking. A mould is made of the original model or sculpture. The rigid outer moulds contain the softer inner mould, which is the exact negative of the original model. Inner moulds are usually made of latex, polyurethane rubber or silicone, which is supported by the outer mould. The outer mould can be made from plaster, but can also be made of fiberglass or other materials. Most moulds are made of at least two pieces, and a shim with keys is placed between the parts during construction so that the mould can be put back together accurately. If there are long, thin pieces extending out of the model, they are often cut off of the original and moulded separately. Sometimes many moulds are needed to recreate the original model, especially for large models. Wax. Once the mould is finished, molten wax is poured into it and swished around until an even coating, usually about 3 mm (1/8 inch) thick, covers the inner surface of the mould. This is repeated until the desired thickness is reached. Another method is to fill the entire mould with molten wax and let it cool until a desired thickness has set on the surface of the mould. After this the rest of the wax is poured out again, the mould is turned upside down and the wax layer is left to cool and harden. With this method it is more difficult to control the overall thickness of the wax layer. Removal of wax. This hollow wax copy of the original model is removed from the mould. The model maker may reuse the mould to make multiple copies, limited only by the durability of the mould. Chasing. Each hollow wax copy is then "chased": a heated metal tool is used to rub out the marks that show the parting line or flashing where the pieces of the mould came together. The wax is dressed to hide any imperfections. The wax now looks like the finished piece. Wax pieces that were moulded separately can now be heated and attached; foundries often use registration marks to indicate exactly where they go. Spruing. The wax copy is sprued with a treelike structure of wax that will eventually provide paths for the molten casting material to flow and for air to escape. The carefully planned spruing usually begins at the top with a wax "cup," which is attached by wax cylinders to various points on the wax copy. The spruing does not have to be hollow, as it will be melted out later in the process. Slurry. A sprued wax copy is dipped into a slurry of silica, then into a sand like stucco, or dry crystalline silica of a controlled grain size. The slurry and grit combination is called ceramic shell mould material, although it is not literally made of ceramic. This shell is allowed to dry, and the process is repeated until at least a half inch coating covers the entire piece. The bigger the piece, the thicker the shell needs to be. Only the inside of the cup is not coated, and the cup's flat top serves as the base upon which the piece stands during this process. The core is also filled with fire proof material. Burnout. The ceramic shell coated piece is placed cup down in a kiln, whose heat hardens the silica coatings into a shell, and the wax melts and runs out. The melted wax can be recovered and reused, although it is often simply burned up. Now all that remains of the original artwork is the negative space formerly occupied by the wax, inside the hardened ceramic shell. The feeder, vent tubes and cup are also now hollow. Testing. The ceramic shell is allowed to cool, then is tested to see if water will flow freely through the feeder and vent tubes. Cracks or leaks can be patched with thick refractory paste. To test the thickness, holes can be drilled into the shell, then patched. Pouring. The shell is reheated in the kiln to harden the patches and remove all traces of moisture, then placed cup upward into a tub filled with sand. Metal is melted in a crucible in a furnace, then poured carefully into the shell. The shell has to be hot because otherwise the temperature difference would shatter it. The filled shells are then allowed to cool. Release. The shell is hammered or sand blasted away, releasing the rough casting. The sprues, which are also faithfully recreated in metal, are cut off, the material to be reused in another casting. Metal chasing. Just as the wax copies were chased, the casting is worked until the telltale signs of the casting process are removed, so that the casting now looks like the original model. Pits left by air bubbles in the casting and the stubs of the spruing are filed down and polished. Prior to silica based casting moulds, these moulds were made of a variety of other fire proof materials, the most common being plaster based, with added grout, and clay based. Prior to rubber moulds gelatine was used.

Зергерлік бұйымдар және кішігірім бөлшектер

Кішкентай бөлшектер мен зергерлік бұйымдар үшін қолданылатын әдістер мүсін жасау үшін қолданылатын әдістерден біршама өзгеше. Балауыз модель резеңке қалыпқа құю арқылы немесе қолмен қашау арқылы алынады. Балауыз немесе балауыздар "шым" деп аталатын резеңке негізге бекітіліп, қоса жабыстырылады. Содан кейін, ұзындығы шамамен 3,5-тен 15 сантиметрге дейін, ені де сондай болатын, қысқа болат құбырға ұқсайтын металл колба шприц негізі мен балауыздың үстіне қойылады. Көптеген шприц негіздері дөңгелек жиегі бар, ол стандартты өлшемдегі колбаны ұстап, оны орнында бекітеді. Құйма материал (отқа төзімді гипс) араластырылып, колбаны толтыру үшін құйылады. Ол қатаяды, содан кейін жоғарыда сипатталғандай күйдіріледі. Құю әдетте пештен тікелей, центробегтік құю немесе вакуумдық құю арқылы жасалады. Жоғалған балауыз әдісін қуыс қалдыру үшін жануға, балқытуға немесе булануға болатын кез келген материалмен қолдануға болады. Кейбір автомобиль өндірушілер қозғалтқыш блоктарын жасау үшін жоғалған көбік әдісін пайдаланады. Модель полистирол көбігінен жасалады, ол құю баллонына салынады, ол көпіршік пен төменгі бөліктен тұрады, содан кейін құю құмымен толтырылады. Көбік құмды ұстап тұрады, бұл процесс тек құмға сүйенсе, мүмкін емес пішіндерді жасауға мүмкіндік береді. Металл құйылады, көбік оның ыстығымен буланады. Тіс медицинасында алтын тәждер, инлейлер және онлейлер жоғалған балауыз әдісімен жасалады. Жоғалған балауыз әдісін құймалы инкрустация жасау үшін қолдану туралы алғаш рет Таггарт хабарлаған. Типик алтын қорытпасы шамамен 60% алтыннан және 28% күмістен тұрады, ал қалғанын мыс және басқа металдар құрайды. Бұл әдістің сәтті болуы үшін тістің дайындығына, іздерді алуға және зертханалық техникаға ұқыпты қарау қажет. Тіс зертханалары басқа да бұйымдарды осылай жасайды.

Тоқыма бұйымдары

Бұл процесте құю кезінде балауыз да, мата да металлмен алмастырылады. Матаның нығайтуы модельді жұқарақ етуге мүмкіндік береді, соның салдарынан қалыпта қолданылатын металл мөлшері азаяды. Бұл процестің куәсі – бұйымдардың арт жағындағы мата рельефі, оны кейде "жоғалған балауыз, жоғалған мата" деп атайды. Мұндай мата рельефін ежелгі көшпенді атты тайпалардың Оңтүстік Сібірдегі обаларынан табылған алтын әшекейлерде көруге болады, мысалы, Санкт-Петербургтегі Эрмитаж мұражайында сақталған ерекше ашық жұмыспен жасалған алтын тақташалар тобында. Бұл техникамен викинг дәуіріндегі кейбір сопақ брошьтер де жасалған болуы мүмкін, мұны мата іздері бар көптеген мысалдар көрсетеді, соның ішінде Шотландиядағы Каслтоннан табылғандары да бар.

Шыны мүсіндері

Жоғалған балауызды құю процесі құйылған шыны мүсіндерді өндіруде де қолданылуы мүмкін. Алғашқы мүсін балауыздан жасалады. Мүсін қалып материалымен (мысалы, гипс) жабылады, бірақ қалыптың төменгі жағы ашық қалдырылады. Қалып қатып қалғаннан кейін, оның астынан жылу беріліп, ішіндегі мүсін алынып тасталады. Бұл балауызды ерітеді (балауыз 'жоғалады') және бастапқы мүсінді жояды. Содан кейін қалып пешке аударылып қойылады, үстіне шыны кесектерін салып қоятын шұңқыр орналастырылады. Пештің температурасы 1450-1530 градусқа дейін көтерілгенде, шыны кесектері балқып, қалыптың ішіне ағып түседі. Қайта қыздыру уақыты әдетте 3–5 күнге созылады, ал пештегі жалпы уақыт 5 күннен асады. Пештен алынғаннан кейін қалып материалы алынып тасталады, соның ішіндегі мүсін ашылады.

Қара теңіз

Болгарияның Варна некрополіндегі қазба жұмыстарынан табылған алтыннан жасалған кілегей сүйектері, моншақтар мен білезіктер шамамен 6500 жыл бұрынғыға дараланған. Олар – адам қолдарымен жасалған ең көне алтын заттардың және жоғалған балауыз құю технологиясымен жасалған ең көне бұйымдардың бірі деп саналады. Көп уақыттан кейін Солтүстік-Шығыс Месопотамия/Анатолия аймақтарында Гордиондағы Ұлы Тумулус (б.з.д. 8 ғасырдың соңы) және басқа да түрлі Урарту қазандыларының қосымша бөлшектері кездеседі.

Оңтүстік Азия

Мыс құюға жоғалған балауыз техникасын қолданудың ең көне белгілі мысалы 6000 жылдық (шамамен б.з.д. 4000 ж.) дөңгелек пішіндес, мыстан жасалған бейнелі зат, Пәкістанның Мехргар қаласында табылған. Гуджараттың Ахмадабад ауданындағы Лотал Хараппа орталығында табылған екі мыс мүсін, сондай-ақ жоғалған балауыз әдісімен жасалған білезіктер Соғыс-Шығыс Тайландқа тән.

Мысыр

Мысырлықтар б.з.д. III мыңжылдықтың ортасынан бастап «кире перду» (жоғалған балауыз) әдісін қолданған, мұны ерте династиялық білезіктер мен алтын әшекейлер көрсетеді. Төртінші династия (Ескі патшалық) кезеңінен сақталған эверлерге (мыс су ыдыстарына) қосылған тоқымдар жоғалған балауыз әдісімен жасалған. Файюмда табылған Лувр мүсіні сияқты қуыс құймалар Орта патшалықта пайда болды, ал одан кейін Екінші аралық/Ерте Жаңа патшалық кезеңінде қатты құйма мүсіндер (Бруклиндегі бала емізетін ана мүсіні сияқты) жасалды. Қуыс құймалар одан да толыққанды болып, Он сегізінші династияға дейін сақталды, мұны Тұтанхамонның тізе бүгіп отырған қара қола мүсіні көрсетеді (Пенсильвания университетінің мұражайы). «Cire Perdue» әдісі Греко-рим дәуірінің соңында, құдайлардың мүсіндерін жеке құлшыныс үшін және ғибадатханаға арнау үшін массалық өндірісте қолданылды. Бұл ежелгі Жерорта теңізі аймағында, әсіресе Грекияның классикалық кезеңінде үлкен қола мүсіндер жасау үшін және Рим империясында кең таралған маңызды металл өңдеу техникасы болды. Шығыс, Сирия-Палестина және Кипр мүсіндерінің тікелей еліктемелері мен жергілікті нұсқалары Сардинияда қола дәуірінің соңында кездеседі, сонымен қатар б.з.д. 11-10 ғасырларда жергілікті мүсіндер де өндірілді. Этруск үлгілері, мысалы, Бокки коллекциясынан (Адрияның Ұлттық археологиялық мұражайы) алынған қоладан жасалған антропоморфты тұтқалар б.з.д. 6-5 ғасырларға жатады. Бокки коллекциясының көптеген тұтқалары, сондай-ақ Адрияда (Ровиго, Италия) табылған бірқатар қола ыдыстар жоғалған балауыз әдісімен жасалған. Сан-Марконың төрт мыс атты мүсіні (Венеция, шамамен 2 ғасыр) және басқа да геометриялық қола мүсіндер көп бөліктен құралған мүсіндердің тамаша мысалдары болып табылады. Ежелгі Грецияда жоғалған балауыз әдісімен жасалған жұмыстардың көптеген мысалдары сақталмаған, себебі кейінгі кезеңдерде материалдарын қайта пайдалану үшін оларды балқыту кең таралған. Бұл өнімдердің көп бөлігі кеме апаттарынан табылды. Су асты археологиясы дамыған сайын, теңізде жоғалған артефакттарға қол жеткізу жеңілдеді. Кипрдегі кейбір қола дәуірінің қоныстарында адамдар мен жануарлардың қоладан құйылған мүсіндері табылды, мысалы, Энкомиден табылған ер адамның мүсіні. Кипрден алынған үш зат (Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында сақталған) б.з.д. 13-12 ғасырларда жоғалған балауыз әдісімен құйылған: амфора жиегі, үш аяқты тіреу және құйылған үш аяқты тіреу. Бұрынғы үлгілердегі жоғалған балауыз құймаларының құрамына Кэтсворт Аполлонының қола басы және Британ мұражайынан Саталадан (Түркия) Афродитаның қола басы кіреді.

The Egyptians were practicing cire perdue from the mid 3rd millennium BC, shown by Early Dynastic bracelets and gold jewellery. Inserted spouts for ewers (copper water vessels) from the Fourth Dynasty (Old Kingdom) were made by the lost wax method. Hollow castings, such as the Louvre statuette from the Fayum find appeared during the Middle Kingdom, followed by solid cast statuettes (like the squatting, nursing mother, in Brooklyn) of the Second Intermediate/Early New Kingdom. Hollow castings become more detailed and continue into the Eighteenth Dynasty, shown by the black bronze kneeling figure of Tutankhamun (Museum of the University of Pennsylvania). Cire Perdue is used in mass production during the Late Period to Graeco Roman times when figures of deities were cast for personal devotion and votive temple offerings. It was a major metalworking technique utilized in the ancient Mediterranean world, notably during the Classical period of Greece for large scale bronze statuary and in the Roman world. Direct imitations and local derivations of Oriental, Syro Palestinian and Cypriot figurines are found in Late Bronze Age Sardinia, with a local production of figurines from the 11th to 10th century BC. Etruscan examples, such as the bronze anthropomorphic handle from the Bocchi collection (National Archaeological Museum of Adria), dating back to the 6th to 5th centuries BC, were made by cire perdue. Most of the handles in the Bocchi collection, as well as some bronze vessels found in Adria (Rovigo, Italy) were made using the lost wax technique. Geometric bronzes such as the four copper horses of San Marco (Venice, probably 2nd century) are other prime examples of statues cast in many parts. Examples of works made using the lost wax casting process in Ancient Greece largely are unavailable due to the common practice in later periods of melting down pieces to reuse their materials. Much of the evidence for these products come from shipwrecks. As underwater archaeology became feasible, artifacts lost to the sea became more accessible. Some Late Bronze Age sites in Cyprus have produced cast bronze figures of humans and animals. One example is the male figure found at Enkomi. Three objects from Cyprus (held in the Metropolitan Museum of Art in New York) were cast by the lost wax technique from the 13th and 12th centuries BC, namely, the amphorae rim, the rod tripod, and the cast tripod. Other, earlier examples that show this assembly of lost wax cast pieces include the bronze head of the Chatsworth Apollo and the bronze head of Aphrodite from Satala (Turkey) from the British Museum.

Шығыс Азия

Шығыс Азияда жоғалған балауыз әдісін қолдануда үлкен айырмашылықтар бар. Шығыс Чжоу (770-256 жж.) дәуірінің алғашқы кезеңдеріне дейін қола жасау үшін қолданылған құю әдісі көбінесе бөліктелген қалыптармен жасалған. Шамамен 600 жылдан бастап, Қытайдың орталық жазықтарында жоғалған балауыз құюдың айқын өркендеуі байқалды, бұл алғаш рет Чу мәдени аймағында көрінді. Бірақ, қосымша зерттеулер көрсеткендей, бұл дұрыс емес, өйткені Қытайда қола ыдыстарды жасауда негізгі техника бөліктелген қалыптармен құю болды. Жоғалған балауыз техникасы Қытайдың солтүстігінде б.з.д. 6 ғасырында ғана пайда болды. Жапон тілінде жоғалған балауыз құюы "рогата" деп аталады және оның тарихы шамамен б.з.д. 200 жылға, Яйои дәуіріне дейін жетеді. Глостердің күрделі шамданы (1104-1113 жж.) бір бөлік балауыз үлгісінен жасалған, содан кейін қалыпқа құю үшін күрделі қақпалар және желдеткіштер жүйесі қосылды. Жоғалған балауыз құю арқылы аймақтың әдеттегі алтын сымдары мен нәзік сым әшекейлері, мысалы, құлаққа арналған әшекейлер жасалды. Бұл әдіс Колумбияның Муиска және Сину мәдени аймақтарында испандықтар келгенге дейінгі дәуірде қолданылған. Біреуі толық, екіншісі жартылай бұзылған екі жоғалған балауыз қалыбы Черногория муниципалитетіндегі (Киндио департаменті) Пуэбло Тападо аймағындағы шахта және камералы қабірден табылды, олар шамамен Колумбқа дейінгі кезеңге жатады. Жоғалған балауыз әдісі Мексикада 10 ғасырға дейін пайда болған жоқ, содан кейін Мексиканың батысында түрлі қоңырау пішіндерін жасау үшін қолданылды.

Жанама дәлелдемелер

Кейбір ерте әдебиеттерде жоғалған балауыз құю туралы қысқаша айтылады. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырындағы римдік жазушы Колумелла, «De Re Rustica» еңбегінде ара уларынан балауыз өңдеу туралы айтады, бұл құю үшін болған болуы мүмкін. Плиний Егдесі де Пундық балауыз жасаудың күрделі әдісін егжей-тегжейлі сипаттайды. Бір грек жазуында Афинадағы Эрехтейонға (б.з.д. 408/7–407/6 жж.) жұмыс істеген шеберлерге төленген жалақы туралы мәлімет бар. Саз модельдеушілер саз қалыптарды терракота негативтер жасауға немесе балауыз позитивтер шығаруға пайдалана алады. Плиний, сондай-ақ, балқыған қоланың күрделі қалыптардың барлық бөліктеріне және аймақтарына тегіс ағып түсуіне көмектесетін қорғасынның қолданылуын да айтады. Квинтилиан мүсіндерді бөліктерге бөліп құюды сипаттайды, олардың қалыптары жоғалған балауыз әдісімен жасалған болуы мүмкін. Б.з.д. V ғасырдың басындағы Берлин құю кубогындағы суреттер қола мүсіндер жасау процесін көрсетеді, бұл жоғалған балауыз құюдың жанама әдісімен жасалған болуы мүмкін.

Үндістан

Жоғалған балауыз әдісі ежелгі үнді әдебиеттерінде жақсы сипатталған. Шилпа Шастралары (б.з. 320–550 ж.) металлдан бейнелер құю туралы толыққанды ақпаратты қамтиды. Біздің заманымыздың V ғасырындағы Вишнусамхита, Вишну Пуранаға қосымша, XIV тарауда металл заттар жасау үшін балауызды пішінден жасау туралы тікелей айтады: «егер бейне металдан жасалса, алдымен балауыздан жасалуы керек». Ежелгі санскрит мәтіні Манассара Сильпаның 68-тарауы балауызбен құю туралы егжей-тегжейлі мәліметтер береді және «Мадуччхиста Видханам», яғни «жоғалған балауыз әдісі» деп аталады. 12 ғасырдағы «Манасолласа» мәтіні, Батыс Чалукья империясының патшасы Сомешвара III жазған деп есептеледі, сонымен қатар жоғалған балауыз және басқа құю процестері туралы толыққанды ақпарат береді. Онда түпнұсқалық еңбектермен қатар, Mappae clavicula және Эракийдің «De dolorous et artibus Romanorum» сияқты басқа көздерден алынған мәліметтер де бар.

Америка

Испан жазушысы Рели (1596) азтектердің қорыту өнерін қысқаша айтады.