Кіріспе
Ұшатын шаттл – тоқу шаттлының бір түрі. Бұл өнеркәсіптік революцияның бастапқы кезеңдерінде тоқуды механикаландырудағы маңызды қадам болды және айтарлықтай ені бар маталарды тоқуға мүмкіндік берді, осы арқылы кең тоқымаларды өндіру жеңілдеді. Сонымен қатар, оның механикалық жүзеге асырылуы автоматты тоқу станоктарының енгізілуіне жағдай жасады. Джон Кейдің туындысы болған ұшатын шаттл 1733 жылы патент алды. Оның қолданылуы бұрынғы қолмен тоқу процесін жылдамдатты және қажетті еңбек күшін айтарлықтай азайтты. Бұрын кең мата тоқу үшін екі тоқымашы қажет болса, ұшатын шаттл пайда болғаннан кейін бір ғана адам осы жұмысты тиімді атқара алды. Осы жаңалықтан бұрын тоқыма өнеркәсібі бір тоқымашыны қамтамасыз ету үшін төрт иірушінің бірлескен еңбегіне тәуелді болды. 1750 жылдары ұшатын шаттлдың кеңінен таралуы бұл еңбек тепе-теңдігінің бұзылуын күрт күшейтіп, тоқыма өндірісі динамикасындағы маңызды өзгерісті көрсетті.
The flying shuttle is a type of weaving shuttle. It was a pivotal advancement in the mechanisation of weaving during the initial stages of the Industrial Revolution, and facilitated the weaving of considerably broader fabrics, enabling the production of wider textiles. Moreover, its mechanical implementation paved the way for the introduction of automatic machine looms. The brainchild of John Kay, the flying shuttle received a patent in the year 1733. Its implementation brought about an acceleration of the previously manual weaving process and resulted in a significant reduction in the required labour force. Formerly, a broad cloth loom necessitated the presence of a weaver on each side, but with the advent of the flying shuttle, a solitary operator could handle the task proficiently. Prior to this breakthrough, the textile industry relied upon the coordination of four spinners to support a single weaver. The widespread adoption of the flying shuttle by the 1750s dramatically exacerbated this labour imbalance, marking a notable shift in textile production dynamics.
Тарих
Бұл құрылғының тарихын нақты анықтау қиын, себебі жазбалар жеткіліксіз. Дегенмен, осы мәселе бойынша екі басты пікір қалыптасқан: біріншісі, құрылғы Францияның оңтүстігіндегі Лангедок аймағында Англияға енгізілгенге бір жыл бұрын ойлап табылып, кейіннен Ансиан Режимнің жемқор мемлекеттік мата инспекторлары тарапынан жойылды деген болжам. Екіншісі, құрылғы индустрияландырылған Англияда пайда болды деп санайды.
Операция
Ұшатын шатл ойлап табылғанға дейін қолданылған, дәстүрлі тік тоқыма станогында оператор жаңа тоқылған матаны өз алдында отырып тоқитын, ал баспалдақтар немесе басқа да механизмдерді пайдаланып, сопақшаны ашатын және жабатын жіптерді көтеріп, түсіретін. Одан кейін ол бір қолымен шатлды ұстап, сопақша арқылы өткізу үшін алға қарай созуға тиіс болды; шатл көлденең жіпке арналған мата бобинін алып жүрді. Содан кейін шатлды екінші қолымен ұстап, сопақшаны жауып, соққышпен соққыны орнына итеру қажет болды. Бұл әрекет ("соққы" деп аталады) матаға үнемі иіліп отыруды қажет етті; ең бастысы, шатлды лақтыру мен ұстау арасындағы үйлестіру, егер матаның ені қол жеткізуге болатын шектен асып кетсе (әдетте немесе одан кем), бірнеше операторларды қажет етті. Ұшатын шатл станоктың алғы жағында "жарыс" деп аталатын тақтайшаны пайдаланады, ол шатлдың қозғалатын жолын құрап, бүйірден-бүйірге жүреді. Сопақшаның төменгі жіптері осы жолға тіреліп, шатл олардың үстімен сығады. Жарыстың әр аяғында шатлды сапарының соңында ұстап алатын және оны кері қайтаруға арналған механизмі бар қорап орналасқан. Шатлдың өзі бұрынғы түрінен кейбір ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Шатлдың ұштары оқ пішіндес және металлмен қапталған, ал шатлдың ішінде үйкелісті азайту үшін дөңгелектер орналасқан. Көлденең жіп қабырғасынан емес, ұшынан шығады және жіп пірнге (ұзын, конустық пішіндес, бір ұшы бар, бұрылмастан тоқылатын бобина) сақталады, бұл оны оңай тамақтандыруға мүмкіндік береді. Соңында, ұшатын шатл көбінесе біршама ауыр болады, осылайша сопақша арқылы толық жүріп өту үшін жеткілікті инерцияға ие болады.
Әлеуметтік әсерлері
Ұшақпен тоқыма өндірісінің өсуі сол кездегі иілдіру өнеркәсібінің мүмкіндіктерін асып, қуатты иілдіру машиналарын жасауға себеп болды. Иілдіру тізгінінен бастап, су тізгішіне дейін, және ақырында қажетті мөлшерде берік, жұқа жіп өндіре алатын иілдіру арбасына дейін, бұл жаңалықтар Ұлыбританиядағы тоқыма өнеркәсібін өзгертіп жіберді. Бұл жаңалық иілдірушілер мен тоқымашылардың күнкөрісіне қауіп төндіргендіктен, Кейдің патенты көбінесе назардан тыс қалған көтеріліске әкелді. Кейде Кейге шабуыл жасалып, Францияға қашқан деген қате пікір бар, бірақ шындығында ол Англияда сәтсіз болған бизнес моделін – тоқыма станоктарын жалға беруді көздеп, сол жаққа қоныс аударды. Ұшақпен тоқыма станогы тоқу процесінде жарақат алудың жаңа түрін тудырды; егер ол жолынан ауытқыса, машинадан ұшып шығып, жұмысшыларды жарақаттауы мүмкін еді. Ғасыр басындағы жарақаттар туралы есептерде көздердің жоғалуы немесе басқа жарақаттар алу жағдайлары көп кездеседі, сондай-ақ бірнеше рет (мысалы, 1901 жылғы кеңейтілген талқылауда) Британ Парламенті қорғау құрылғыларын және басқа да жарақаттарды азайтуға арналған құралдарды орнату мәселесін қарауға мәжбүр болды.
Ескіру
Ұшақпен жүретін тоқыма станогы XX ғасырдың ортасына дейін коммерциялық тоқу саласын басып тұрды. Алайда, сол кезде оның орнына басқа жүйелер келе бастады. Ауыр шаттл шулы болды және энергияны тиімсіз пайдаланды (өйткені оны лақтыруға жұмсалған энергия көбінесе ұстау кезінде жоғалып кетті); сондай-ақ, оның инерциясы тоқыма станогының жылдамдығын шектеді. Снарядты және ленталы тоқыма станоктары жіптің бобинасын/пірнін саңылау арқылы өткізу қажеттілігін жойды; кейіннен ауа және су ағынымен жұмыс істейтін тоқыма станоктары қозғалмалы бөлшектердің салмағын одан да азайтты. Ұшақпен жүретін тоқыма станоктары әлі де кейбір мақсаттар үшін қолданылады, ал ескі үлгілері пайдалануда.