Қорыш - қалайы қоспасы — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Пьютер (/p//juː//t//ər/) – қалайыдан (85–99%), антимоннан (шамамен 5–10%), мыстан (2%), висмуттан және кейде күмістен тұратын, иілгіш металл қорытпасы. Бұрын ол қалайы мен қорғасын қорытпасы болған, бірақ қазіргі кезде көптеген пьютерлер қорғасынмен уланудың алдын алу үшін қорғасыннан жасалмайды. Пьютердің балқу температурасы төмен, шамамен, металл қоспасының нақты құрамына байланысты. «Пьютер» сөзі, ең болмаса, цинк қорытпаларын білдіретін «spelter» терминінің өзгеруі болып табылады (бастапқыда цинкке берілген халықтық атау).

Тарих

Пютер алғаш рет Таяу Шығыста қола дәуірінің басында қолданылған. Ең көне пютер бұйымы Египет қабірінен табылған, бірақ бұл материалды алғаш рет осы жерде қолданған болуы екіталай. Пютерді ежелгі египеттіктер, кейіннен римдіктер әсем металл бұйымдар мен асханалық ыдыстар жасау үшін пайдаланған. Ол Еуропада орта ғасырлардан бастап 18-19 ғасырларда керамика мен шыны жасау технологиясы дамығанға дейін кеңінен қолданылды. Порцелин жасалғанша, пютер табақтар, кеселер мен тостағандар жасау үшін басты материал болды. Күнделікті өмірде керамика, фарфор және шыны бұйымдарын жаппай өндіру пютерді толығымен ығыстырды, алайда пютер бұйымдары әлі де жасалып келеді, көбінесе әсемдік немесе арнайы мақсаттағы заттар ретінде. Пютерді Шығыс Азияда да қолданған. Кейбір бұйымдар сақталғанмен, ежелгі римдік пютер бұйымдары сирек кездеседі. 17 және 18 ғасырлардың соңында қақпақсыз кружкалар мен қақпақты пиалалар пютерден жасалған ең танымал бұйымдар болды, бірақ бұл металл поррингерлер (жас табақтар), табақтар, ыдыстар, шамыштар, қасықтар, өлшегіштер, құмыралар, қасиетті кеселер, шайдан, қанттықтар, сыра кружкалары (пиалалар) және қаймақ құмыралары сияқты көптеген басқа заттарды жасауға да қолданылды. 19 ғасырдың басында сән өзгергеніне байланысты пютерден жасалған асхана жинақтарының қолданылуы азайды. Сонымен қатар, құйма және иілген пютерден жасалған шай жинақтары, кит майынан жасалған шамдар, шамдықтар және т.б. өндірісі арта түсті. Кейінірек, ғасырдың соңында, пютер қорытпалары күміс жалатылған заттардың негізгі материалы ретінде жиі қолданылды. 19 ғасырдың соңында ортағасырлық әсемдік бұйымдарына қызығушылық артып, пютер қайтадан сәнге енді. Ортағасырлық пютер бұйымдарының жаңа көшірмелері жасалып, әсемдік үшін жиналды. Бүгінде пютер әсемдік заттарда, көбінесе коллекциялық мүсіндер, ойын фигуралары, ұшақтар және басқа да модельдер, (көшірме) монеталар, әшекейлер, жалатылған зергерлік бұйымдар және т.б. үшін қолданылады. Кейбір спорт жарыстарында, мысалы, АҚШ-тағы көркем сырғанау чемпионатында төртінші орын алған қатысушыларға пютер медальдар табыс етіледі.

Pewter was first used around the beginning of the Bronze Age in the Near East. The earliest known piece of pewter was found in an Egyptian tomb, , but it is unlikely that this was the first use of the material. Pewter was used for decorative metal items and tableware in ancient times by the Egyptians and later the Romans, and came into extensive use in Europe from the Middle Ages until the various developments in pottery and glass making during the 18th and 19th centuries. Pewter was the chief material for producing plates, cups, and bowls until the making of porcelain. Mass production of pottery, porcelain and glass products have almost universally replaced pewter in daily life, although pewter artifacts continue to be produced, mainly as decorative or specialty items. Pewter was also used around East Asia. Although some items still exist, Ancient Roman pewter is rare. Lidless mugs and lidded tankards may be the most familiar pewter artifacts from the late 17th and 18th centuries, although the metal was also used for many other items including porringers (shallow bowls), plates, dishes, basins, spoons, measures, flagons, communion cups, teapots, sugar bowls, beer steins (tankards), and cream jugs. In the early 19th century, changes in fashion caused a decline in the use of pewter flatware. At the same time, production increased of both cast and spun pewter tea sets, whale oil lamps, candlesticks, and so on. Later in the century, pewter alloys were often used as a base metal for silver plated objects. In the late 19th century, pewter came back into fashion with the revival of medieval objects for decoration. New replicas of medieval pewter objects were created, and collected for decoration. Today, pewter is used in decorative objects, mainly collectible statuettes and figurines, game figures, aircraft and other models, (replica) coins, pendants, plated jewellery and so on. Certain athletic contests, such as the United States Figure Skating Championships, award pewter medals to fourth place finishers.

Түрлері

Көне заманда қалайы қорғасынмен қоса жасалған, кейде мыс та қосылған. Қорғасын мөлшері жоғары ескі қалайылар салмағы ауыр, жылдам қарауытып, олардың тотығуы қара сұр түспен сипатталады. Қорғасын құрамындағы қалайылар адам денесімен тікелей жанасатын заттарда (мысалы, кеселер, табақтар немесе әшекейлер) қолданылмайды, себебі қорғасын улы. Қазіргі қалайылар қорғасынсыз толығымен жасалады, бірақ басқа мақсаттар үшін қорғасын қосылған қалайылар да әлі де өндірілуде. Типик еуропалық құю қоспасы 94% қалайы, 1% мыс және 5% антимоннан тұрады. Еуропалық қалайы парағы 92% қалайы, 2% мыс және 6% антимоннан тұрады. Азиялық қалайы, көбінесе Малайзияда, Сингапурда және Таиландта өндіріледі, құрамында қалайдың үлесі жоғары, әдетте 97,5% қалайы, 1% мыс және 1,5% антимоннан тұрады. Бұл қорытпаны сәл жұмсақ етеді. "Мексикалық қалайы" термині әр түрлі алюминий қорытпаларын, әсіресе сәндік бұйымдар жасау үшін қолданылатындарды білдіреді. Қалайы костюмдік әшекейлерде платинаны имитациялау үшін де қолданылады.

Қасиеттері

Қалайы жұмсақ материал болғандықтан, оны құю, соғу, токарлықтау, айналдыру және өрнектеу сияқты әр түрлі жолдармен өңдеуге болады. Қалайы бөлме температурасында жұмсақ болғандықтан, қалайы қоңырауы анық дыбыс шығармайды. Сұйық азотпен салқындатқанда ол қатты болады және қоңырау салуға мүмкіндік береді, бірақ сонымен қатар оны қанықтырады.