Кіріспе
Корольдік флот адмиралы, дипломат және саясаткер Эдвард Монтегю, 1-ші Сандвич графы, 27 шілде 1625 – 28 мамыр 1672 жылдары, Нортгемптонширдегі Барнуэлл қаласынан шыққан ағылшын әскери шенеунігі, саясаткер және дипломат болды. Бірінші ағылшын азаматтық соғысы кезінде ол парламенттік армияда қызмет етті және 1645 жыл мен 1660 жыл аралығында әртүрлі уақытта Парламент мүшесі болды. Протекторат кезінде ол Англия мемлекеттік кеңесінің мүшесі және теңіздегі генерал болды. 1658 жылы Оливер Кромвельдің қайтысынан кейін туған саяси тартыстарда ол 1660 жылдың мамырында Стюарттардың қайта орнатуына ықпал етті. II Карл оған Сандвич графы титулын берді, ол 1661 жылдан 1662 жылға дейін Португалиядағы елші болып қызмет етті. 1666 жылы Испанияға елші болып тағайындалған ол 1667 жылғы Мадрид шарты бойынша келіссөздер жүргізуге көмектесті. 1665 жылы Екінші ағылшын-голландия соғысы басталғанда, ол теңіз эскадрильясына қолбасшылық етті, бірақ кейін жүлде ақшасы туралы дауға байланысты қызметтен шеттетілді. 1672 жылдың мамырында Үшінші ағылшын-голландия соғысы басталғанда, ол қайтадан қолбасшылыққа келді және маусым айында Солебей шайқасында қаза тапты. Монтегю 1660-шы жылдардың ең танымал тұлғаларының бірі, өйткені ол алыс туысы және теңіз шенеунігі Сэмюэл Пепис күнделіктеріндегі маңызды кейіпкер.
Edward Montagu, 1st Earl of Sandwich, 27 July 1625 to 28 May 1672, was an English military officer, politician and diplomat from Barnwell, Northamptonshire. During the First English Civil War, he served with the Parliamentarian army, and was an Member of Parliament at various times between 1645 and 1660. Under The Protectorate, he was also a member of the English Council of State and General at sea. In the political infighting that followed the death of Oliver Cromwell in 1658, he played an important role in bringing about the Stuart Restoration in May 1660. Crowned Earl of Sandwich by Charles II, he served as Ambassador to Portugal from 1661 to 1662. Appointed Ambassador to Spain in 1666, he helped negotiate the 1667 Treaty of Madrid. When the Second Anglo Dutch War began in 1665, he commanded a naval squadron but was later suspended in a dispute over prize money. Restored to command when the Third Anglo Dutch War began in May 1672, he was killed at the Battle of Solebay in June. Montagu is one of the best known characters of the 1660s, since he is a central figure in the diaries of Samuel Pepys, a distant cousin and naval official.
Жеке мәліметтер
Монтегю 1625 жылғы 25 шілдеде дүниеге келді, ол Сэр Сидни Монтегюдің (1572 – 1644) және оның бірінші әйелі Паулина Пепистің (1638 жылы қайтыс болған) жалғыз тірі қалған ұлы еді. 1642 жылғы 7 қарашада Монтегю Джон Крюдің қызы Джемима Крюге үйленді, 1-ші барон Крю мен Джемима Уолдегрейвтің қызы, оны Пепис күнделігінде зор құрметпен "My Lady" деп атады. Олардың он баласы болды. 1669 жылғы ақпанда жиырма жасында қайтыс болған Паулинаның өлімі оның әкесіне үлкен қайғы әкелді. Пепис оны "көңілсіз әйел" деп атап, көңіл айтуға келді, бірақ оны "қайғыға берілген" күйде тапты.
Paulina's death in February 1669, aged only twenty, was a great source of grief to her father. Pepys, who called her "a peevish lady", called to pay his condolences, but found him "shut away for sorrow".
Бірінші ағылшын азаматтық соғысы және патшалық аралық
Атасы роялист болғанмен, 1642 жылдың тамызында Бірінші ағылшын азаматтық соғысы басталғанда Монтегю өзінің парламентариялық туысы Манчестер графының басшылығымен Шығыс қауымдастығы армиясында қызмет етті. Ол 1644 жылғы науқан кезінде Марстон-Мур шайқасында, Йорк қамалында және Екінші Ньюбери шайқасында күшін сынаған жаяу әскер полкін құрды. Отбасылық байланысына қарамастан, Монтегю Манчестер мен Эссекс соғысты жүргізу әдісіне наразылық білдірген парламент мүшелерін қолдады. Бұл 1645 жылдың ақпанында Жаңа үлгідегі армияның құрылуына және әскери лауазымдарды иеленушілердің парламенттен кетуін талап ететін Өзін-өзі шектеу туралы жарлықтың қабылдануына әкелді. Лордтар палатасының мүшелері Манчестер мен Эссекс парламенттен автоматты түрде шығарылды, себебі олар депутаттар сияқты лауазымдарынан бас тарта алмады. Монтегюдің полкі Жаңа үлгідегі армияға қосылды, 1645 жылдың маусымында Назеби шайқасына қатысып, содан кейін Бристольді басып алды. Қазан айында ол 1644 жылдың қыркүйегінде қайтыс болған әкесінің орнын алған Ханттингдоншир округінен парламент депутаты болып тағайындалды және жарлыққа сәйкес армиядан кетті. Монтегю Екінші ағылшын азаматтық соғысына қатыспады және 1648 жылдың желтоқсанында Прайд тазалауынан кейін парламенттен зейнетке шықты. Ол 1653 жылы саясатқа оралды, көршісі Оливер Кромвелл оны Ханттингдоншир округінен Barebones Парламентіне депутаттыққа ұсынды, бұл орынды бұрын оның әкесі иеленген, ол 1644 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды. Ол сондай-ақ 1659 жылы таратылғанға дейін қызмет еткен Англия Мемлекеттік кеңесінің мүшесі болып тағайындалды, ал 1654 жылы Бірінші протекторат парламентіне, содан кейін 1656 жылы Екінші протекторат парламентіне қайта сайланды. Англо-испан соғысы (1654–1660) кезінде ол Роберт Блейкпен бірге теңіз генералы болып тағайындалды және Жерорта теңізіне экспедицияға қатысты. Бұл тәжірибе оны аймақта британдық теңіз базасын құрудың жақтаушысы етті, бұл 1661 жылы Англияның Танжерді иеленуімен іске асырылды. 1657 жылдың ақпанында ол Кромвельді өзін король деп жариялауға шақырып, ұлттық шіркеуді қайта орнатуды қолдаған «Жаңа Кромвеллиандар» деп аталатын топқа кірді. Бұл ұсынысқа Чарльз Флитвуд және Джон Ламберт сияқты армия радикалдары қарсы шығып, нәтижесінде қабылданбады. 1658 жылдың маусымында ол Дюнкеркке қамау салған теңіз эскадрильясына басшылық етті, ал Кромвельдің қыркүйекте қайтысымен Монтегю оның ұлына және тағайындалған мұрагері Ричард Кромвельге адал болды. Лорд-протектор ретіндегі оның қысқа және сәтсіз билігі кезінде Монтегю теңізде қалды және 1659 жылдың басында Швеция мен Дания арасындағы дауды реттеу үшін жіберілді. Алайда, ол қуғында жүрген Карл II-мен құпия байланыста болды деген күдік туды, сондықтан республикашылдар Алджернон Сидни мен сэр Роберт Хонивуд оның әрекеттерін бақылауға жіберілді. Ол қайта шақырылып, жаңадан құрылған Румп Парламентімен тергеуге алынды. Ешқандай дәлел табылған жоқ, бірақ ол лауазымынан алынды.
Қалпына келтіру
1659 жылдың соңына қарай Англияда тәртіпсіздік күшейіп, жаңа сайлаулар өткізу және әскери үкімді тоқтату талаптары кеңінен таралды. 1660 жылдың ақпанында Шотландиядағы әскери қолбасшы Джордж Монк Лондонға жорық жасап, Джон Ламберт басқаратын республикашылдарға қарсы Рампты қолдауын жариялады. Монтегю қайтадан флотқа қолбасшылық етті және сәуір айында Конвенциялық парламентке сайлау өткезілген кезде маңызды Довер портының депутаты болып сайланды. Бұл оған Реставрация келіссөздерінде үлкен мүмкіндіктер берді; Парламент Чарльзды король деп жариялап, оны Англияға қайта шақырғанда, Монтегю 24 мамырда Голландия Республикасынан оны әкелген флотқа басшылық етті. Екі айдан кейін, 12 шілдеде 1660 жылы ол Сент-Ньотс бароны Монтегю, Хинчингбрук виконты және Сандвич графы атағын алды. Король Чарльз оны Гартер орденінің иесі етіп тағайындады және Ұлы гардеробтың басшысы, Англия бұғазы мен Солтүстік теңіздің оңтүстік бөлігінің адмиралы, сондай-ақ Англияның Лорд-адмиралы Йорк герцогының адмиралы қызметтеріне бекітті. Ол Чарльздың таққа отыру салтанатында Сент-Эдвардтың таяғын алып жүрді. Сэндвичті жақсы көріп, оған қызығушылық танытқан Кларендонның 1-ші графы Эдвард Хайд, осы құрметтер корольмен бірге жер аударылған роялистер арасында наразылық тудырғанын және Сэндвичті Кромвельдің адал қолдаушысы деп есептегенін жазды. Бірақ оның әдемі мінезінің арқасында оны жек көруге келмейтінін қосты. 1661 жылы ол Португалиядағы елші болып тағайындалды және Англияға Мумбай мен Танжерді әкелген португалиялық некеге белсенді қолдау көрсетті. Сэндвич, басқалар сияқты, Танжердің халықаралық сауда орталығы ретінде зор мүмкіндіктеріне сенді және 1662 жылдың қаңтарында қалаға иелік еткен флотқа басшылық етіп, онда үй сатып алды. Англияға оралғаннан кейін, елші ретінде Лиссабоннан жаңа патшайым Екатерина Браганцаны сүйемелдеді. Монтегю 1667 жылы жарияланған Африкаға сауда жасау үшін Англия Корольдік авантюристтері компаниясының бірнеше декларациясына қол қойды, бұл құжат Корольдік Африка компаниясының кеңеюіне ықпал етті.
Бағалы заттар туралы даулы мәселе
1665-1667 жылдардағы Екінші ағылшын-голландия соғысында ол Лоустофт шайқасында жеңіске жетті, бірақ Ваген шайқасындағы жеңіліс оны белсенді қызметтен шеттетуге әкелді. Ол өзінің теңізшілерінің шығыс Үндістаннан әкелген бағалы дәмдеуіштермен жүктелген голландиялық VOC-қа тиесілі бірнеше кемені тонауына тосқауыл қоя алмады. Ұзақ жылдардан бері қалыптасқан дәстүр бойынша теңізшілер палубалар арасында табылған кез келген затты алуға құқылы болды, бірақ оларға кеменің қоймасын қарауға, яғни "көлемді бұзуға" қатаң тыйым салынған еді. Бірақ Сандвич, ақша мәселелерін нашар түсінетін, оңай мінезді адам болғандықтан, осының орын алуына рұқсат берді. Бұл туралы хабар кеңінен тараған кезде, Сандвич заңсыз түрде байлыққа қол жеткізді деген қауесет тарады (іс жүзінде ол өзінің лайықты үлесінен азырақ алған сияқты), ал Лондонның Ұлы обасының ауыртпалығын әлі де көтеріп жүрген халық күткеннен асып түсетін ашумен реакция жасады, нәтижесінде ұсақ-түйек оқиға ұлттық мәселеге айналды: "Жүздік тауарлар жанжалы". Кларендон Сандвичтің жеке жауы болмаса да, оның саяси қарсыластары болды, олардың ішінде Әскери-теңіз министрлігіндегі өзінен жоғары тұрған Йорк герцогы Джеймс және Джеймстің ықпалды хатшысы сэр Уильям Ковентри болды, олар осы жанжалды пайдалануға қуанды. Ол патшаның кешірімін алуға мәжбүр болды: патша оның қалпына келтірудегі еңбегін еске алып, оны ерікті түрде берді. Елші ретінде оның ең маңызды жетістігі 1667 жылғы ағылшын-испан сауда шарты болды, ол екі ел арасындағы өркендеген сауда қарым-қатынасының негізін қалады, ол бір ғасырдан астам уақытқа созылды. Ол сонымен қатар Испания мен Португалия арасындағы бейбіт келіссөздерде делдалдық жасады, нәтижесінде Лиссабон шарты жасалды. Ол сол замандағы барлық елшілер сияқты елшіліктің шығындарының жоғары болуына наразы болды (оның бизнеске қабілеті жоқ еді) және 1668 жылдың күзінде Англияға оралғаннан кейін оның алғашқы әрекеттерінің бірі – өзінің туысы Сэмюэл Пеписнен ақша қарызға алу болды. Испаниядан қайтып келе жатқанда ол Таңжерге барып, ондағы гарнизонның жағдайы туралы есеп берді. 1670 жылы ол корольдің қарындасы Англияның Орлеан герцогинясы Генриеттаны Франциядан Англияға сүйемелдеп алып келді, олардың ағасы мен XIV Людовик арасындағы Довердің құпия шарты бойынша келіссөздер жүргізді. Сандвич, жалпы халық сияқты, шарттың құпия баптарының бар екендігінен, атап айтқанда, II Карлдың Рим католиктік дініне өтуге уәде бергенінен хабарсыз болды. Сол жылы ол Сыртқы плантациялар жөніндегі Патшалық кеңес комитетінің төрағасы болып тағайындалды; ол өзінің қаржысын басқара алмаса да, әрқашан халықаралық саудаға қызығушылық танытты.
Соңғы жорық және өлім
Кейіннен ол әскери-теңіз командасына қайта тағайындалды, ал 1672 жылы Үшінші ағылшын-голланд соғысы басталғанда ол Көк теңіздің вице-адмиралы болды, ал «Корольдік Джеймс» оның флагмандық кемесі еді. 28 мамырдағы Солебей шайқасында оның кемесіне өртке толы кемелер шабуыл жасап, көптеген адамдардың, соның ішінде Сэндвичтің өмірін құрбан етіп, жойылды. Оның денесі бір аптадан кейін жағаға шықты, оны тек киімінен ғана тануға болды; денесінде ешқандай із болған жоқ және ол суға батып кеткендей болды. Сэндвич соғысқа қарсы болды және өзінің өлімін болжаған деген әңгіме бар. Ол кемеге отыру алдында досы Джон Эвелинге: «Мен оны енді көрмеймін» деген екен. 1672 жылғы 3 шілдеде ол Вестминстер аббаттығында мемлекеттік салтанатты жерлеу рәсімімен қойылды, ол Депфордтан Темза өзенімен бес әсем безендірілген баржалардың шеруімен басталды. Денесі сағат 17:00 шамасында Вестминстерге жеткізіліп, Аббатқа үлкен шерумен әкелінді.
Сэндвич пен Сэмюэл Пеппс
Сэндвич анасының туысы Джон Пепис болды, ол Самуил Пепистің әкесі еді. Пепис мансабын Сэндвич үйінің кіші қызметкері ретінде бастады және алғашқы тағайындамаларын, гардеробқа, содан кейін Әскери-теңіз кеңесіне Сэндвичтің ықпалы арқасында алды. Пепистің күнделігі 1660-шы жылдардағы Сэндвичтің мансабы туралы толыққанды бірінші дереккөзді ұсынады. 1663 жылы олардың арасында үлкен дау болды, Пепис Сэндвичті Челсидегі "қарапайым үйінде" өзінің сүйіктісі Элизабет Беккемен ашық өмір сүргені үшін айыптады. Пепис отбасының абыройына келген зиян, Сэндвичтің қызметтік міндеттерін орындамауы (соның салдарынан, ол сарайдағы қалған беделін жоғалту қаупіне тап болды) және Пеписке жақын болған Сэндвичтің әйеліне жасалған құрметсіздік туралы алаңдады. Ұзаққа соқпаған айырылыстан кейін достық қарым-қатынас қайта жанданды, бірақ екі адам бұрынғыдай жақын болмады (мысалы, Пепис Сэндвичтің өсиетінен тыс қалды). Пепистің мүлдең бұл мәселені көтеруіне, оның меценатына қаншалықты қарыз екенін ескерсек, үлкен батылдық қажет болды, ал оның күнделігі оның бұл мәселені жасыруға қатты құштар болғанын көрсетеді. Ол тіпті бұл мәселені көтергенде де Сэндвичпен бетпе-бет кездесуден гөрі жазуды жөн көрді. 1668 жылы Пепис әйелі Елизаветаның, оның серігі Деб Уиллетпен болған қарым-қатынасы ашылғаннан кейін туған дау-жанжалдың бірінде, Сэндвич оны сүйіктісі болуға шақырғанын айтқанынан қатты алаңдады. Пепис оның бас тартқанына шүбәсіз болғандықтан, мәселені шешілген деп санайтын және достық қарым-қатынас жалғасты: Санвич бірнеше айдан кейін олардың үйінде алғаш рет тамақтанды. Пепис ойланып, Елизаветаның ашуынан оны ренжіту үшін бұл оқиғаны ойдан шығарғаны мүмкін деп ойлады (өйткені ол Рим католиктерінің құлшылықтарына қатысқаны туралы оқиғаны да ойдан шығарған). Олардың арасындағы айырмашылықтарға қарамастан, Пепис өмірінің соңына дейін Сэндвичті, оны "осы асыл және теңдесі жоқ Ие" деп атаған және оның әйелін (1674 жылы қайтыс болған) махаббат пен алғырлықпен еске алды.