Кіріспе

Ставкалардың түрі футбол лотереялары

Ұлыбританияда футбол лотереялары, көбінесе «лотереялар» деп аталады, алдағы аптада өтетін футбол матчтарының нәтижесін болжауға негізделген ставкалар лотереясы. Лотереяларға қатысу әдетте арзан, және құмар ойыншыларды бірнеше ставка жасауға ынталандыруы мүмкін. Дәстүрлі және ең танымал ойын – Treble Chance, қазір Classic Pools ойыны деп аталады. Ойыншылар ұсынылған матчтардан 10, 11 немесе 12 футбол ойынын тең нәтижемен аяқтауға таңдайды, яғни әр команда кем дегенде бір гол соғады. Ең дұрыс болжау жасаған ойыншы ең жоғары сыйлықты жеңіп алады немесе егер бірнеше ойыншы осындай болжаулар жасаса, сыйлықты бөліседі. Сонымен қатар, купондағы жалғыз тең нәтиже болған жағдайда, 9 тең нәтижені (1:1 немесе одан жоғары есеппен) дұрыс болжаған үшін 3,000,000 фунт стерлингтік арнайы сыйлық немесе оның бөлігі беріледі. Ойыншылар ұпайға негізделген жүйе бойынша көптеген басқа тәсілдермен де үлкен ақшалай сыйлықтарды жеңе алады. Бұрын қатысуға өтінімдер пошта арқылы немесе агенттер арқылы жіберілетін. Қазір онлайн ойнауға болады. Littlewoods, Vernons және Zetters ең ірі лотерея компаниялары болды. Littlewoods лотерея ұсынған алғашқы компания болды, оларды 1923 жылы «Манчестер Юнайтедтің» «Олд Траффорд» стадионының жанында сатты. 1986 жылы ойыншылардың бірлестігі 1 миллион фунттан астам сыйлықты жеңіп алған алғашқы жеңімпаздар болды. Футбол лотереялары компаниялары дәстүрлі түрде қайырымдылықпен айналысып, спортқа байланысты істерге 1,1 миллиард фунт стерлингтен астам қаржы бөлді. 1994 жылы Ұлттық лотерея енгізілгеннен кейін лотерея бизнесі төмендеді. Littlewoods, Vernons және Zetters 2007 жылы Sportech компаниясымен «The New Football Pools» брендімен біріктірілді, қазір ол «The Football Pools» деп аталады. Олар басқа да аз сомалы, бірақ жоғары сыйлықты ойындарды ұсынады, мысалы, Premier 10 және Jackpot 12. 2017 жылы The Football Pools жеке капитал компаниясы OpCapita-ға 83 миллион фунтқа сатылды.

Шығу тегі

Футбол матчтарының нәтижелерін болжау жарыстары футбол лигасының өзінен бұрын пайда болған. 1887 жылдың 10 қыркүйегінде жарияланған "Крикет және футбол алаңы" газеті келесі сенбіде өтетін төрт футбол матчының нәтижесін дұрыс болжаған "бәсекелеске" бір гинея сыйлық берді. Оқырмандар газеттен купонды кесіп алып, толтырып, матчтарға дейін жұма күні газет кеңсесіне жіберуге шақырылды. Егер бірнеше "купон иесі" төрт нәтижені де дәл болжаса, сыйлық олардың арасында бөліседі. Қатысу үшін пошта ақысынан басқа төлем қабылданбады; тіпті оқырмандарға бірнеше купонды бірге жіберуге рұқсат етілді, бұл оларды газеттің бірнеше данасын сатып алуға ынталандыру мақсатында болды. 1910 жылы "The Umpire" газеті алты нәтижені дұрыс болжағандарға 300 фунт стерлингтік бірінші жүлде ұсынды. 1929 жылдың сәуір айында Мурс 1920 жылғы "Футболға дереу ставка жасау туралы" заң бойынша сотталды. Сотта ол кінәлі деп танылды. Алайда, оның компаниясы қолма-қол ақша қабылдамай, тек футбол нәтижелері мен жеңіс сыйлықтары расталғаннан кейін айналымға түсетін пошталық аударымдарды қабылдағандықтан, оның шағымы қабылданды.

Өсу

Vernons' Pools 1925 жылы, Ливерпульде, ал Zetters 1933 жылы Лондонда құрылды. 1934 жылы Футболдық лотерея ұйымдастырушыларының қауымдастығы құрылды: Littlewoods, Vernons және Zetters-тен басқа, оның құрамына Cope's Pools (Лондон), W. S. Murphy (Эдинбург) және Western Pools (Ньюпорт) сияқты басқа да ірі лотерея компаниялары кірді. Сол кездегі Корольдік комиссияның баяндамасында футболдық лотереяларға тыйым салу ұсынылды; лотерея компаниялары өз клиенттерінен Парламент депутатына хат жазуды сұрады, нәтижесінде бұл ұсыныстар қабылданбады. 1934 жылғы 27 наурызда ставкалар және лотереялар туралы заң қабылданды, онда лотереялық ставкаларға шектеулер енгізілді. Футболдық лотереялар құмар ойындар туралы заңнамаға (әсіресе 1960 жылғы ставкалар және ойын туралы заң мен оның бұрынғы нұсқаларына) жатпады, себебі олар бұл бәсекелердің шеберлікке негіделгенін, жаққа байланысты емес екенін мәлімдеді; алайда, олардың ережелерінде барлық операциялар тек "адалдыққа ғана" байланысты екені көрсетілген. Көбінесе, алынған қатысу ақысының ширегінен жартысына дейін ойыншыларға жүлде ретінде қайтарылатын.

Поляктар соғысы

1936 жылы 28 лотерея компаниясынан түскен табысқа Англия футбол лигасы қарсы болды және лотерея компанияларының купондарды басып шығару қабілетін жоққа шығару үшін ойын күнтізбесін жарияламауға шешім қабылдады: ұзақ сапарларды қамтитын ойындар бейсенбі күні кешке, ал қалғандары жұма күні кешке жарияланды. Лотерея компаниялары жауап ретінде тек үй командаларын көрсетіп купондарды басып шығарды. 1956 жылы «Дунди Юнайтед» клубы Таннадис паркіндегі жақсарту жұмыстарын қаржыландыру үшін лотерея ұйымдастырды.

Үш еселік мүмкіндік

Үштік мүмкіндік ойыны 1946 жылы қолға алынды. Ойыншыларға алдағы аптада өтетін футбол матчтарының тізімі берілді және олар нәтижелері ұпай санау жүйесі бойынша ең көп ұпай жиналайтын сегіз матчты таңдауға тырысты; дәстүрлі түрде, басылған купонның белгілі бір жасықтарын сызып көрсету арқылы. Ойыншылардың жинаған қатысу төлемдерінің бір бөлігі ең жоғары ұпай жинаған ойыншыларға жүлде ретінде таратылды. Осыған дейін ең танымал ойындар «Пенни Пойнтс» және «Пенни Резултс» болды. «Требль Чанс» Ұлыбританияда басқа ешқандай құмар ойын болмаған кезде үлкен джекпот ұсыну мүмкіндігін берді. Кейбір ойындар футбол матчтарының бірінші кезеңдегі нәтижелеріне немесе белгілі бір гол саны соғылған матчтарға байланысты қосымша жеңіс мүмкіндіктерін ұсынды. 1947 жылға қарай ойындардан түскен табыс жылына 70 миллион фунт стерлингке жетті, оның 90% астамы Литтлвуд, Вернон, Шерман және Коуп компанияларына жұмсалды. Ол пошта арқылы апта сайын шамамен 15 миллион пошта жөнелтілімдерін қамтамасыз етті.

Футбол лигасымен келісім

1959 жылдың шілдесінде Жоғары Сот Футбол лигасының ойын кестелеріне авторлық құқыққа ие екенін шешті, бұл бассейн компаниялары мен Англия және Шотландия футбол лигалары арасында 10 жылдық келісімге әкелді. Осы келісім бойынша бассейн компаниялары лигаларға алынған салымдардың 0,5% төлейтін болды (немесе жылына кемінде 245 000 фунт стерлинг).

Маусымнан тыс

Жазғы маусымда Ұлыбританияда кәсіби футбол болмағандықтан, Зеттерс Австралияда өткізілетін ойындарға негізделген австралиялық лотереяларын ұсынды.

Кірістер

Салымдар дәстүрлі түрде пошта арқылы немесе агенттер немесе коллекторлар арқылы жасалды, олар ақшаның пайызын (әдетте 12,5%) алым ретінде алды. Агенттерді тағайындаған бас коллекторлар нысандар мен төлемдерді өңірлік кеңсеге тапсырады, содан кейін олар компаниялардың орталық кеңселеріне жіберіледі. Заң бойынша футболдық лотерея коллекторлары лотерея компаниясының емес, қатысушылардың агенттері болды. Лотерея коллекторларының бизнесі мерзімдік сауалнамалар арқылы қолдауға ие болды, онда компания агенттері қаланың немесе тұрғын үй ауданының есіктерін қағып, іздестіру жүргізді. Көптеген ірі зауыттарда кем дегенде бір қызметкер болды, ол қосымша табыс табу үшін әріптестерінен купон жинады. Алайда, көптеген ойыншылар британдық заңның оларды адал емес коллекторлардың ықпалына қалдырғанын білмеді, олар ақшаларын алып, бірақ купондарды ұсынбады. Бұл 1845 жылғы құмар ойындар заңының құмар ойындардың барлық түрлерін «қадір-қасиет борышы» деп жариялағандықтан болды, бұл жеңімпаздар туралы кез келген дау сотта заңмен шешілмейтін еді. 1995 жылы бір топ 2,3 миллион фунт стерлинг жоғалтты, өйткені олардың коллекторы ақшаларын ұрлап, купондарын тапсырмады. Топ лотерея компаниясын сотқа бергісі келді, бірақ компания коллекторларды жұмысқа алмағанын, олардың ойыншылардың агенттері екенін мәлімдеді. 2005 жылғы құмар ойындар заңында төлемсіз ұтыстар бойынша сот шараларын іске аспауға қатысты «қадір-қасиет борышы» ережесі ақырында жойылды. Қазіргі кезде интернетте футболдық лотерея ойындарының әртүрлі түрлері қол жетімді. Бұған классикалық лотерея ойыны жатады, ол дәстүрлі түрде көптеген матчтарды қамтиды, олар демалыс күндері өтеді. Бұл жаңа меншік иелерімен қайта аталған және жаңаша таныстырылған ескі «Treble Chance» лотереясымен бірдей. Жаңа лотерея ойындарының нұсқаларына Jackpot 12, Premier 10 және Soccer 6 кіреді; бұл ойындарда ойыншылар 12, 10 және алты (көбінесе Премьер-лига) футбол матчтарында үй жеңісін, тең түсуді немесе сырт жеңісін дұрыс болжауы керек. Бұл жаңа лотерея ойындарының барлығы төмен ставкаларымен үлкен ұтыс сомаларын ұсынады; адамдар 50 пенстен бастап ондаған мың фунт стерлинг ұтып алуы мүмкін.

Нәрселеу

Ұпайлау жүйелері жылдар бойы өзгеріп келді. Қазіргі Классикалық Пулы ойыны, ескі Требль Шанс ойынының негізінде құрылған, ұпай жинау схемасын қолданады. Бұл схемада екі команда да бірдей, оң голдар соққан матчтар (тең нәтижелер) үшін үш ұпай, ешқандай гол соғылмаған матчтар (ұпайсыз тең нәтижелер) үшін екі ұпай, ал үй командасының жеңісі (үй командасы қонақ командасынан көп гол соққан матчтар) және қонақ командасының жеңісі (қонақ командасы үй командасынан көп гол соққан матчтар) үшін бір ұпай беріледі. Ең әйгілі тарихи ұпайлау жүйесі үй командасының жеңісі мен қонақ командасының жеңісін ажыратады, қонақ командасының жеңісімен аяқталған ойындарға бір жарым ұпай тағайындайды. Бір жыл ғана қолданылған ұпайлау жүйесі тең нәтижелерді екі санатқа бөліп, 1–1 есебімен аяқталған матчтар үшін үш ұпай, ал жоғары есепті тең нәтижелер үшін екі жарым ұпай берді. Әрбір қатардың жалпы ұпай саны ең көп дегені 24 ұпайға дейін есептеледі. Сол аптадағы бәсекеде ең көп ұпай жинаған қатар ең жоғары дивидендке ие болады деп жарияланады, ал жүлде қорының көп бөлігі ең жоғары ұпай жинаған қатарды тапсырған ойыншыларға беріледі. Ірі футбол пулы екінші және келесі дивидендтерді де тағайындайды, жүлде қорының кішігірім бөлігін шамамен бірдей ұпай жинаған қатарларды тапсырған ойыншылар арасында бөліседі. Өзінің шарықталу кезеңінде Литтлвудс Требль Шанс ойыны алты дивидендке дейін ұсынатын. Солтүстік жартышардағы жаз айларында, Ұлыбританияда футбол лигасы жұмыс істемейтін кезде, жарыстар Австралияда өткен футбол матчтарының нәтижелеріне негізделген. Бұл ұпайлау жүйесімен қатар, қазіргі Классикалық Пулы ойынының ең жоғары жүлдесі 3 миллион фунт стерлингті құрайды. Осы 3 миллион фунт стерлингтік жүлдеге немесе оның бір бөлігіне ие болу үшін ойыншы тоғыз тең нәтижені (1–1 немесе одан жоғары есеппен) дұрыс болжауы керек, егер олар купон бойынша жалғыз тең нәтиже болса. The Football Pools ұсынатын басқа пулы ойындары нәтижелерді, есептерді және әртүрлі матчтардағы оқиғаларды болжауға негізделген, ұпайлар тағайындалмайды. Сондықтан, Премьер 10 ойынын қоспағанда (9/10 дұрыс және 10/10 дұрыс болған жағдайда кіші дивиденд төленеді), басқа ойындарды жеңу үшін барлық болжам дұрыс болуы керек – егер олардың барлығы дұрыс болмаса, жүлде қоры келесіге ауыстырылады.

Бассейндер панелі

Кейінге қалдырылған матчтардың нәтижелері футбол тікелей сыйлықтарының нәтижелері үшін "бассейн панелі" деп аталатын комиссиямен шешілді. Бұл комиссия 1963 жылдың қаңтарында, 1963 жылғы суық қыстың салдарынан көптеген футбол матчтары кейінге қалдырылғанда құрылған. Бастапқыда комиссия құрамына бұрынғы футболшылар Тед Дрейк, Том Финни, Томми Лоутон және Джордж Янг, сондай-ақ бұрынғы төреші Артур Эдвард Эллис кірді. Олар 1963 жылдың 23 қаңтарында 7 тең нәтиже, 8 сыртқы команданың жеңісі және 23 үй командасының жеңісін болжады, ал осы болжамдар теледидардан көрсетілді. 1994 жылға қарай комиссия мүшелері Эллис, Гордон Бэнкс, Роджер Хант, Тони Грин және Морис Пестон болды, ал комиссия Парк-Лейндегі Лондон Хилтон қонақүйінде жиналатын. Комиссия қарашадан сәуірге дейін әр сенбі сайын жабық отырыста жиналады. Оның шешімдері барлық ағымдағы матчтардың бірінші кезеңі аяқталғаннан кейін, бірақ соңғы нәтижелер белгілі болмас бұрын жарияланады.

Нәтижелер

Соңғы уақытқа дейін, пул нәтижелері әдетте матчтар өткен сенбі күнінен кейін бір-екі күн өткен соң көптеген ұлттық газеттерде жарияланды. Ойындар бойынша ұпайлардың жалпы сомасын көрсететін кестелер кейде жарияланатын, оларға пул купонын туралап, нәтижелерді анықтауға болатын. BBC телеарнасының "Grandstand" бағдарламасы кешкі уақытта "Final Score" бөлімінде жеңімпаз матчтардың нөмірлерін және "Pools Panel" шешімдерін хабарлайтын. 2007 жылдың мамырына дейін пул жаңалықтары BBC радиосының "Sports Report" бағдарламасында да беріліп тұрды. Радио мен теледидардан ұпайлар оқылып жатқанда, шамамен сегіз матч тең түскен күндері ("максималды ұпайға жеткізуге аз ойыншылар үміттенеді, демек телеграф арқылы талап ету"), көп жеңімпаздар күтілген күндері ("тек тіркелген пошта арқылы талап ету"), ал көп талапкерлер болған жағдайда ("талап етулер қабылданбайды") деп хабарлау қалыпты жағдай болды, себебі пошта жүйесі тығырылып қалуы мүмкін еді. Интернеттегі пул ойындарының пайда болуымен ойыншылар өз купондарын қосып есептеу қажеттілігі жойылды. Автоматты ұпай санау және төлем жүйесі қазір барлық интернеттегі пул ойындарында стандартты болып табылады.

Салық

Футбол тікелей басқаратын компанияларға ауыр салық салынатын. 1991 жылы салық түсімнің 40%-ынан 37½%-ына дейін төмендетілді. Бұдан бөлек, 1975 жылдан бастап, қатысу төлемдерінің 2½% Футбол қорына аударылды, ол Ұлыбритания бойынша футболға қаржы бөлді, әсіресе клубтарға Тейлор есебінде ұсынылған талаптарға сәйкес стадиондарын жаңартуға көмектесті. Бұл бизнес футбол тікелей басқару компаниялары үшін тұрақты ақша ағыны болды. Әр апта сайын тікелей басқару компаниясы салынған соманы қабылдап, одан шығындарын, салықтарын төлеп, сосын пайдасын алып қалды. Қалғаны жеңімпаздарға берілетін жүлде қоры болды.

Қайырымдылық тарту

Футбол бассейндері спорттық мақсаттарға 1,1 миллиард фунт стерлингтен астам қаржы бөлді. 2009/10 футбол маусымында футболға қатысты бастамаларға қосымша 6 миллион фунт стерлинг салынды, оның ішінде Вернонс 1998 жылдың ақпан айында бассейн жұмысын тоқтатты және 1998–99 жылғы футбол маусымында Ұлттық лотереямен бірге «Easy Play» деп аталатын лотереялық ойын өткізді. Ол кейіннен дәстүрлі бизнесіне оралды. 2000 жылы Littlewoods Pools 161 миллион фунтқа сатылды. Компания Sportech-тің бөлімшесі – Littlewoods Gaming құрамына кірді. Sportech 2002 жылы Zetters компаниясын, ал 2007 жылы Vernons компаниясын (бұрын 1989 жылы Ladbrokes букмекерлік компаниясы сатып алған) сатып алды және бұл жарысты «The New Football Pools» деп қайта брендтеу жоспарларын жариялады, ол 2008 жылдың жазында footballpools.com сайтында онлайн іске қосылды. Футбол бассейндері тарихын сақтайтын Littlewoods Football Pools Collection Ұлттық футбол мұражайында сақтаулы.

Басқа елдерде

Ұлыбританиядан тыс елдерде мұндай ойындар көбінесе тото жарыстары деп аталады; атау парримутуалды ставкаларды өңдеуге арналған тотализатор машиналарынан шыққан. Футбол матчтарының нәтижелерін алдын ала болжау принципі бірдей болғанымен, форматы британдық Jackpot 12, Premier 10 және Soccer 6 ойындарына ұқсас. Әдетте, келесі аптаға арналған 13 матч тізімі беріледі. Ойынға қатысушылар әр матчтың нәтижесін таңдайды – үйде жеңіс, сыртта жеңіс немесе тең нәтиже, әдетте әр матчты 1, 2 немесе N (кейде X немесе 0) арқылы белгілейді. Бір немесе бірнеше матчқа екі немесе үш нәтиже таңдауға болады, мұндай жағдайда жазба барлық мүмкін комбинациялар бойынша жеке жазба ретінде қарастырылады; бес матчтың әрқайсысы үшін екі мүмкін нәтиже және төрт матчтың әрқайсысы үшін үш мүмкін нәтиже таңдалса, 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 3 × 3 × 3 × 3 = 32 × 81 = 2592 түрлі жазба жіберіледі. 13 дұрыс болжамды тапсырған барлық қатысушылар жоғары сыйлықты жеңіп алды деп жарияланады; кейде, азырақ дұрыс болжам үшін де сыйлықтар беріледі. 1946 жылы Италияда азаматтар футболға ставка тікелей қоя алатын Totocalcio атты мемлекеттік лотерея енгізілді. Бұл елде футболға ставка жасаудың заңды жолы 1990 жылдардың соңына дейін жалғыз болды. Жеңіске жету үшін жанкүйерлер 12 матчтың нәтижесін дұрыс болжауы керек еді. 1951 жылы он үшінші матч, ал 2003 жылы он төртінші матч (бірақ әлі де "Он үшінші" деп аталады) қосылды. Ойыншылар 9 немесе одан көп дұрыс болжам жасаса жеңе алады. Футбол маусымынан тыс уақытта, ол Totosport деп аталады, онда Формула-1 және велоспорт сияқты басқа да спорт түрлеріне болжамдар қосылады. Бұл ставкалар Италияның Ұлттық Олимпиада комитетін қаржыландыруға көмектеседі, ол 1997 жылы спорттағы еңбегі үшін "Алтын жұлдыз" орденімен марапатталды. Intertoto Cup футбол турнирі Орталық Еуропаның футбол лотерея компаниялары тарапынан жаз айларында тото купондарына матчтар қосу үшін ұйымдастырылды. Бразилияда 1970 жылы Caixa Econômica Federal компаниясы Loteria Esportiva лотереясын енгізді. Ол үшін он үш матчтың нәтижесін дұрыс болжау қажет болды. 1972 жылы лотерея бүкіл елде өткізілді. 1972 мен 1980 жылдар аралығында апта сайын 17 миллионнан астам ставка тікелді. Қазіргі уақытта лотерея 14 матчқа негізделген, дұрыс болжау мүмкіндігі 2 391 485-тен 1-ге тең. Австралияда 2018 жылға дейін өткізілген Soccer Pools ойыны дәстүрлі лотереяларға ұқсас болды, бірақ лото стилінде ойналды. 38 матчтың тізімінен "ең жоғары" деп таңдалған жеті матчтың нөмірлері (бос матчтар резервтік матчтармен ауыстырылса) тиісінше алты жеңімпаз және бір қосымша (бонус) санға айналды. Тең нәтижелерді анықтау үшін барлық 38 матчты ретпен тізуге болады, мысалы, жоғары есепті тең нәтижелерге басымдық беру (мысалы, 2:2, 1:1-ден жоғары бағаланады), ал соңғы тең нәтиже матчтың нөмірі болып табылады.

Танымал мәдениетте

Бассейндер Джек Уорнердің қатысуымен түсірілген британдық фильмдерде – «Easy Money» (1948) және «Home and Away» (1956), итальяндық фильмдерде – «Audace colpo dei soliti ignoti» (1959) және «Al bar dello sport» (1983), сондай-ақ испандық фильмдерде – «La quiniela» (1960) және «Jenaro, el de los 14» (1974) маңызды орын алады. «Футбол бассейндері» («The Football Pools») – «Ханкоктың жарты сағаты» телехикаясының бесінші маусымының соңғы эпизодында (1959), Тони Ханкок жеті ойынның тең нәтижесін таңдап, сегізінші ойынның тең нәтижесі мен ең жоғары дивидендтің үмітімен кешкі матчқа баяулап барады. Вив Николсонның 1961 жылы 152 000 фунт стерлингтен астам ұтыс жеңгеннен кейінгі өмірі «Spend Spend Spend» мюзикліне негіз болды. Чарльз Кауслидің «Тимоти Уинтерс» өлеңі «Тимоти Уинтерс мектепке, футбол бассейнідей кең көздерімен келеді» деген жолмен басталады. Бұл 1995 жылғы «Жүректер мен ақыл-ой» телесериалында Кристофер Экклстонның кейіпкері айқын түрде пайдаланды.