Кіріспе

Солтүстік Американың шығысындағы негізгі жер бедері

Ұлы Аппалач алқабы, сондай-ақ Ұлы алқап немесе Ұлы алқап аймағы деп те аталады, Солтүстік Американың шығысындағы маңызды жер бедерлерінің бірі болып табылады. Бұл – Аппалач тау жүйесінің орталық бөлігін құрайтын, үлкен алқаптар тізбегін қамтитын алып ойыс. Бұл ойыс солтүстікте Квебекіден оңтүстікте Алабамаға дейін шамамен 1931 км-ге созылып жатыр және ежелгі заманнан бері солтүстік-оңтүстік бағытындағы маңызды саяхат жолы болып табылады.

География

Ұлы аңғар Ридж және аңғар физиографиялық аймағының шығыс шекарасын көрсетеді. Ұлы аңғардың көптеген жергілікті аттары бар, мысалы, Шенандоа аңғары. Жалпы алғанда, Ұлы аңғарды солтүстік және оңтүстік бөлімдерге бөлуге болады.

Солтүстік бөлімі

Солтүстік бөлігінде Ұлы аңғар Шамплен көлінің маңындағы Шамплен аңғары мен оны Сент-Лоуренс өзеніне құятын Жоғарғы Ришелье өзенін, Гудзон өзені аңғары, Ньюбург аңғары, Уолкилл аңғары, Киттатини аңғары, Жоғарғы Делавэр өзені аңғары, Ливан аңғары және Камберленд аңғары кіреді. Ұлы аңғардың солтүстік жартысын екі жағынан таулардың тізбегі шектейді. Шығыс, немесе жағалау жағында, солтүстіктен оңтүстікке қарай Вермонттың Жасыл таулары, Вермонт, Нью-Йорк, Массачусетс және Коннектикут штаттарындағы Таконик таулары, Нью-Йорк – Нью-Джерси жотасын қамтитын Рединг пронгі, сондай-ақ Хадсон жотасы, Шунеманк тауы және Рамапо таулары, ал Харрисбургтен тыс Пенсильваниядағы Оңтүстік тау орналасқан. Reading Prong және Харрисбургтегі South Mountain арасында кең саңылау бар, одан Сускеханна өзені өтіп, Ұлы аңғарды Пенсильванияның оңтүстік-шығысындағы Пьемонт аймағымен байланыстырады. Бұл саңылау көбінесе Ұлы аңғардың солтүстік және оңтүстік бөліктерін бөліп тұратын нүкте деп есептеледі. Батыс, немесе континенттік жағында солтүстік Ұлы аңғармен шектесетін, өтуі қиын таулы аймақтар бар. Ең солтүстік – Адирондак таулары, бұл Канада қалқанының оңтүстікке қарай созылған бөлігі, Шамплен және Джордж көлдерінің жағалауына дейін жетеді. Олардың оңтүстігінде, Мохок аңғары мен Нью-Йорк штатының Албаниінен тыс, Аллегейни платосының солтүстік-шығыс шетін құрайтын Кэтскилл таулары орналасқан, олар Хадсон өзені мен Хадсон аңғарының орта ағысын көріп тұрған Кэтскилл жартастығымен шекаралас. Кэтскилл тауларының оңтүстігінде, оңтүстікке қарай созылатын үздісіз жота, Нью-Йорктегі Шавангунк жотасы, Нью-Джерсидегі Киттатинни тауы және Пенсильваниядағы Блю-Маунтин деп аталады. Бұл ұзын жота бірнеше тар және әсерлі саңылаулармен тілінген, олар жел мен су саңылаулары деп белгілі, соның ішінде Нью-Джерсидегі Калвердің саңылауы, Делавэр су саңылауы, онда Делавэр өзені Нью-Джерси мен Пенсильвания арасындағы шекара бойымен Лехай аңғарына өтеді, сондай-ақ Пенсильваниядағы көптеген саңылаулар бар, олардың ішінде Пенсильвания жел саңылауы, Аллентаунның солтүстігіндегі Лехай өзені саңылауы, Скуилкилл өзені саңылауы, Сватара саңылауы, Сускеханна өзені саңылауы және тағы да басқалары.

Оңтүстік бөлім

Оңтүстік бөлігінде Ұлы аңғар шығысында Блю-Ридж тауларымен шектеледі, олар солтүстікке қарай Мэриленд пен Пенсильванияға Оңтүстік тау ретінде созылады. Оңтүстік Ұлы аңғардың аймақтық атауларына Мэрилендтегі Хагерстаун аңғары, Вирджиния мен Батыс Вирджиниядағы Винчестер аңғары және Шенандоа аңғары, Вирджиниядағы Джеймс өзенінің жоғарғы аңғары, Роанок аңғары және Нью-Ривер аңғары, Вирджиния мен Теннессидегі Холстон өзенінің аңғары және Вирджиниядан Теннесси арқылы Алабамаға дейінгі Шығыс Теннесси аңғары жатады. Куса өзені аңғары көбінесе Ұлы аңғардың ең оңтүстік бөлігі болып саналады. Ұлы аңғардың оңтүстік бөліктері кейде екі бөлікке топтастырылады: Вирджиния аңғары және Теннесси аңғары. Оңтүстік Ұлы аңғар шығысында Блю-Ридж физиографиялық аймағымен шектеседі, оған солтүстіктен оңтүстікке қарай Пенсильвания мен Мэрилендтегі Оңтүстік тау, Вирджинияның Блю-Ридж, Теннессидегі Холстон тауы, Теннесси мен Солтүстік Каролинаның Унака жотасы және Ұлы Түтінді таулары кіреді. Вирджиния штатының Роанок қаласының жанында осы тауларда бір жарық бар. Вирджинияның Блю-Риджіндегі Пьемонт аймағын Ұлы аңғармен байланыстыратын басқа да маңызды жарықтарға Торнтон жарығы, Свифт Рун жарығы және Рокфиш жарығы жатады. Оңтүстік Ұлы аңғардың батысында тағы бір таулар тізбегі орналасқан, оның ішінде Солтүстік тау және Ұлы Солтүстік тау, Аллегени алқабы, Пауэлл тауы, Камберленд таулары, Уолден қырқасы және Камберленд платосы бар. Камберленд жарығы Ұлы аңғар аймағын батыстағы Кентукки және Теннесси жерлерімен байланыстырады. Массануттен тауы Ұлы аңғардың Вирджиния аңғары бөлігінің ортасында орналасқан. Вирджиния аңғары – карст аймағы, онда шұңқырлар мен үңгірлер кездеседі.

Климат

Ұлы аңғардың климаты көбінесе жылы немесе ыстық жазды, солтүстік бөлігінің үштен бірінде ылғалды континенттік, ал Пенсильваниядан оңтүстікке қарай ылғалды субтропиктік болып келеді. Бірінші ауа райы туралы ақпарат - аңғардың қоңыржай бөлігінен, ал екіншісі - субтропиктік бөлігінен алынған.

Америка тумасы

Алғашқыда осы аңғардағы жолдарды жергілікті американдықтар пайдаланған. Колониялық кезеңге дейін және оның басында Ұлы аңғар арқылы маңызды үнді жолы Ұлы үнді соғыс жолы, Сенека жолы және басқа да әртүрлі атаулармен белгілі болды.

Еуропалық отаршылдық

Еуропалық отарлаушылар үшін Ұлы аңғар, Филадельфиядан басталатын Ұлы Вагон жолы арқылы, АҚШ-та қоныстану және сауда жасаудың маңызды бағыты болды. Шенадоа аңғарында бұл жол Аңғарлық Пайк деп аталды. Wilderness Road қазіргі Вирджиния штатының Роанок қаласынан Ұлы Вагон жолынан бөлініп, Камберленд ойығын кесіп өтіп, Кентукки және Теннессиге, оның ішінде құнарлы Блюграсс аймағына және Нэшвилл бассейніне жеткізді. Роаноктағы тағы бір тармақ – Каролина жолы – Солтүстік Каролина, Оңтүстік Каролина және Джорджияның Пьемонт аймақтарына саяхаттап өтті. Ұлы аңғарды шығыс және батысқа байланыстыратын әртүрлі өткелдер американ тарихында маңызды рөл атқарды. Шығыс жағында Пенсильванияның оңтүстік-шығысындағы кең өткел Ұлы аңғарды отарлаудың басты жолы болды. 1730 жылдары Пенсильванияның Оңтүстік тауының батысындағы Ұлы аңғар келісімшарттар мен үндістерден сатып алынған жерлерден кейін қоныстануға ашылды. Аймақ тұрақты түрде иммигранттарды тартты және «кедей адамның ең жақсы елі» деп аталды. Еуропалық иммигранттар Пенсильваниядағы Ұлы аңғарға толыққанды қоныстанды және оңтүстікке қарай Вирджинияның Шенадоа аңғарына жылдам көшіп, қоныстанды. Пенсильванияның оңтүстік-шығысы мен Шенадоа аңғары арасындағы бүкіл аймақ көп ұзамай Америкадағы ең өнімді аралас шаруашылық аймағы ретінде танылды (Meinig, 1986:134). Филадельфиядан батысқа, аңғарға және одан оңтүстікке қарай созылған жол өте көп пайдаланылды және Ұлы Вагон жолы, Филадельфия Вагон жолы және Аңғар жолы деп әртүрлі атаулармен белгілі болды. Конестога вагоны 1725 жыл шамасында Филадельфия мен Ұлы аңғар арасындағы кең аймақта жасалды. Конестога вагоны теміржол дәуіріне дейін Ұлы аңғар арқылы тасымалдаудың басты құралы болды. Нью-Джерси штатының Сассекс округіндегі Калвер көліне жақын Калвер өткелі Киттатинни тауы арқылы шамамен 10 000 жыл бұрыннан бүгінгі күнге дейін маңызды бағыт болды. Өткел таудың ең жоғарғы нүктесінен 122 метрден астам төменде орналасқан. Ленапе үндістері таудың екі жағында аң аулау және сауда жасау үшін бұл өткелді пайдаланды. Пенсильваниядан келген алғашқы қоныс аударушылар Кулверс көлінен Бранчвиллге дейінгі судың құлауын түрлі диірмендерді іске қосу үшін пайдаланды. Ақымалдаушылар жолы Ленапе жолдарының бағытын өткел арқылы ұстанды. 1750 жылдары Ұлы аңғар Шенадоа аңғарының оңтүстік шетінде жақсы қоныстанды. Иммигранттар Филадельфия аймағынан Шенадоадан тыс Ұлы аңғар арқылы оңтүстікке қарай қазіргі Роанок (Вирджиния штаты) маңына дейін саяхаттады. Роанокқа жақын Блю-Ридж тауларында кең өткел бар. Ұлы Вагон жолының тармағы сол жерден басталып, шығысқа қарай Солтүстік Каролина мен Оңтүстік Каролинаның Пьемонт аймағына дейін созылды. Бұл жол Каролина жолы деп аталды. 1750 жылдары аңғар арқылы оңтүстікке қарай Каролина Пьемонтына көшіп келе жатқан иммигранттар ағыны күшейді. Сол кезде Каролина Пьемонт аймағы ең төмен бағамен ең жақсы жерлерді ұсынды. Солтүстік Каролинадағы Солсбери, Салем және Шарлотта сияқты қалалар пайда болды. Америка революциясына дейінгі онжылдықтарда Каролинаның Пьемонт «ішкі» аймағы тез қоныстанды, көбінесе солтүстіктен оңтүстікке Ұлы аңғар арқылы көшіп келген жаңа иммигранттар. Бұл иммигранттардың көпшілігі шотланд-ирландтықтар, Рейнланд-Пфальц аймағынан шыққан немістер және моравиялықтар болды. Бұл «ішкі» халық көп ұзамай Атлант жағалауындағы ескі және орнықты «жағалық» халықтан басып өтті, бұл 18 ғасырдың соңында Каролиналарда ауыр геосаяси шиеленістерге әкелді (Meinig, 1986: 291–293). Батыс жағында Камберленд өткелі Оңтүстік Ұлы аңғардан Кентукки және Теннессиге батысқа көшірудің басты жолы болды. Солтүстікте Мохок аңғары батысқа қарай кеңейтудің маңызды бағыты болды, әсіресе Нью-Йорк қаласын шығыста Ұлы көлдер аймағымен байланыстырған Эри каналы салынғаннан кейін.

Америка Азаматтық соғысы

Ұлы аңғар, әсіресе Шенандоа аңғары, Америка Азамат соғысы кезінде маңызды рөл атқарды, оның ішінде Көк тауларындағы өткелдері мен жақын маңдағы Пьемонт аймағы және солтүстікке қарай Геттисбургке дейінгі кеңеюі, Пенсильвания штатында, онда 1863 жылғы 1 шілдеден 3 шілдеге дейін өткен ең қанды және маңызды Азамат соғысы шайқасы – Геттисбург шайқасы болды. Геттисбург шайқасында 50 000-нан астам адам қаза тапты, бірақ генерал-майор Джордж Мид басқаратын Одақ армиясының генерал Роберт Лидің Конфедерация армиясынан жеңісі соғысты Одақ жағына бұрды. Осы аймақтағы Азамат соғысы кезеңіне қатысты орындар мен оқиғалар: Гарперс-Ферри (Батыс Вирджиния), Антиетам (Мэриленд), Чемберсбург (Пенсильвания), Солтүстік Вирджиниядағы Аңғарлық науқан, 1864 жылғы Аңғарлық науқандары (Вирджинияда), Теннессидегі Чаттануга шайқастары, сондай-ақ Пенсильваниядағы Геттисбург шайқас алаңы мен Геттисбург ұлттық зираты.

Мәдениет

Ұлы аңғар, әсіресе оңтүстік орталық бөлігі, Аппалачия деп белгілі аймақтың ішінде жатыр.