Кіріспе

1978 жылы Сэм Райми режиссерлік еткен қысқаметражды қорқыныш фильмі.

"Орманда" – 1978 жылы Сэм Райми жазған, режиссерлік еткен және продюсерлік еткен қысқаметражды қорқыныш фильмі. Райми бұрынғы "Сағат жұмысы" фильмінен шабыттанып, әлеуетті инвесторлардың қызығушылығын ояту үшін қорқыныш жанрындағы концепт-фильм жасауға шешім қабылдады. Райми өзінің достары Брюс Кэмпбелл мен Эллен Сэндвайсті басты рөлдерге шақырды және фильмді 1600 долларға түсірді. Орманның шетіндегі шалғайдағы үйde түсірілген фильмнің өндірісі төмен бюджетке байланысты қиындықтарға толы болды. Фильмдегі арнайы эффектілердің көпшілігі өте төмен бюджетпен жасалды, ал кейбіреулері түсірілім алаңында импровизацияланды. Фильмде дьяволдың иелігіне түсу және орманнан шыққан құпия күштер оқиғасы баяндалады. Райми жергілікті кинотеатр директорын фильмді "Рокки хоррор" киношоуымен бірге көрсетуге көндірді, бұл шағын қызығушылықты тудырды. Бастапқыда үлкен жетістікке ие болмаған фильм, сынақ көрсетілімдерінде жақсы қабылданып, Раймидің "Зұлым өлілер" (1981) деп аталатын жоғары бюджетті қайта түсірілімін шабыттандырды. Бұл фильм "Evil Dead" франшизасының бастауы болды және Брюс Кэмпбелл мен Сэм Раймидің мансабын дамытуға септігін тигізді. "Орманда" фильміндегі эстетикалық ерекшеліктер кейін Раймидің фильмдерінде жиі кездесе бастады.

Сюжет

Төрт жасөспірімнен тұратын екі ғашық жұп, орманнан табылған шалғай қорада демалыс күндерін бірге өткізуге шешім қабылдайды. Бір көрінбейтін күш топты аңдып, олардың білмеуінен сақтайды. Эллен өзінің сүйіктісі Брюспен бірге пикникке түскі асқа барады. Екінші жұп, Скотт және Шелли, үйде қалып, уақытты өткізу үшін Монополия ойнайды. Тамақ ішу кезінде Брюс Елленге олар үндістердің зиратында тұрақтап жатқанын айтады. Эллен уайымдайды, бірақ Брюс оларды өлгендердің қабірлерін бұзбайтын уақытқа дейін бәрі жақсы болатынын айтады. Брюс сол аймақты зерттеп, америкалықтар тұрып жатқан ежелгі қамыс табады. Өзінің ақыл-кеңесін елемей, ол пышақты өзімен бірге алып кетеді. Түскі астан кейін Эллен ұйықтайды. Оянғаннан кейін Брюсті жоғалтып алғаннан кейін, ол оны іздеп орманға барады. Ол Брюстің өлі денесін табады, ол пышақпен жасалған жарақаты бар. Ол орманда жасырынған жынның бар екендігін көріп, үңгірге тез оралады. Қашып бара жатқанда оған көзге көрінбейтін күштер шабуыл жасайды. Ол үйге қашып барып, кіргізіп жіберіңіз деп айқайлайды да, есікті бұзып, жанның жақындап келе жатқанын байқайды. Эллен достарына Брюсті өлтіргенін айтады, бірақ Скотт барлық нәрсені әзіл деп қабылдамайды және Брюсті іздеуге барады. Шелли мен Эллен Скотттың бірден қайтып келмегеніне алаңдайды. Шелли жоғалған ер адамдарды іздеуге шығып кетеді, бірақ Брюс оған шабуыл жасап, оны құшақтап, ақырында мойнына пышақ салады және ол "бізге қосылыңыз" деп күңіреніп, тапқан пышақпен өлтіреді. Эллен өзінің досына тап болады және оны қорғау үшін пышақтарды алып, басқа бөлмеге қашады. Бір нәрсе Еллен жасырынған бөлмеге кіруге тырысады, ол соқырлықпен пышақпен шабуыл жасайды, ол жаңылыстығымен Скоттіні қасына қайтып келген. Содан кейін, қорқып қалған Элленге билеген Брюс шабуыл жасайды. Эллен Брюсті сыртта тұтқындап, оның қолын бірнеше рет пышақпен шағады. Скоттидің қанды әкесінің айтқаны бойынша, Элен жертөледегі тапаншаны іздеп шықты. Ол жертөледегі баспалдақтан төмен түсіп бара жатқанда, сынып қалған баспалдаққа сүрініп, өзін-өзі жарақаттады. Қаруды тапқаннан кейін ол баспалдаққа қайта көтеріледі және Скоттидің төменгі қабатта болған кезде бытыраланып өлтірілгенін біледі. Содан кейін жын-шайтанның Брюсі оған шабуыл жасайды, бірақ ол оның қолын кесіп тастайды. Эллен қашып кетуге тырысады, бірақ оны киіз үйдің айналасына лақтырып жіберген Брюс қатты ұрады. Ұрғылып жатқанда, Эллен Брюстің әлі де бұрын табылған пышақты ұстап тұрған ойып қалған қолын алады және ол оны Брюсті пышақпен салады. Брюс бір сәтке қозғалмай жатып, қанды секіріп, кейін Еленге шабуыл жасай бастайды. Элен Брюстің денесін балтамен одан әрі қиратады, қиылысқан дененің барлық мүшелерін кесіп тастайды. Көрген нәрселеріне қатты абыржыған Эллен ішінен: "Бұл не?" - деп күңкілдеп, алға-артқа шайқалады. Скотттың өлімі кенеттен пайда болады, кейін ол бейхабар Элленге қарай бұрылады, шабуыл жасауға дайын. Содан кейін экран қара түске ауысады, бұл Елленнің тағдырын екіталай қалдырады.

Өмірбаян

Within the Woods фильмінің даму кезеңдерінен бұрын Сэм Райми мен Брюс Кэмпбелл бірге өскен, ұзақ жылдардан бері дос болған еді. Жастық шағында олар Super 8 мм пленкамен бірнеше төмен бюджетті фильмдер түсірген. Раймидің мансабының басында ол көбінесе комедия ретінде жіктелетін фильмдерді түсірді, мысалы, "Буби Бармендер", "Шемп Айды жейді" және "Ұлы жалған маймыл Пигнут алаялығы". Бұл фильмдер актерлер мен түсірілім тобының мүшелері тарапынан "әдемі емес" және қарапайым деп сипатталғанмен, Райми ақырында "Бұл кісі өлтіру!" атты қысқаметражды фильмді жасады, онда көбінесе комедиялық эпизодтар болды. Фильмнің бір эпизодында қылмыскер күтпеген адамға шабуыл жасады. Кейін Райми бұл қысқаметражды фильмді қабылдамады, бірақ бұл көріністі мақтап, ол "Бұл кісі өлтіру!" фильмінің ең жақсы бөлігі болды деді. Фильмде жұмыс істеген кезде, ол Раймиді қорқыныш жанрына көбірек ынтамен қарауға шабыстандырды, нәтижесінде оның келесі қысқаметражды фильмі "Clockwork" туды. Фильмде әйелді ақылдан безген адам қуалайды, бұл Раймиді қорқыныш фильмдерін түсіруге қызығушылық танытуға итермеледі. Райми де, Кэмпбелл де жанрға жағымды пікір білдірсе де, олардың осы жанрда тәжірибесі аз екенін мойындады және түрлі ғылыми-фантастикалық және қорқыныш фильмдерін зерттеу үшін кинотеатрларға барды. Райми осы сеанстар кезінде "қанға толы болған сайын жақсы" деген ұранды қалыптастырды және көп мөлшерде қанды фильмдерге қызығушылық танытты. Райми B класты кинода танымал болды, бұл оны келесі жобасы үшін амбициялы фильм түсіруге жетеледі. Продюсерлердің қызығушылығын ояту үшін Райми мен Кэмпбелл өздерінің дағдыларын көрсету үшін "прототип" фильм түсіруді көздеді. Бұл фильм трейлер ретінде қызмет етіп, болашақ фильмдерді насихаттауға көмектесетін еді. Прототип фильм "Орманда" деп аталды. Раймидің түрлі қорқыныш фильмдеріне деген қызығушылығынан басқа, маңызды шабыт көзі - Х.П. Лавкрафттың шығармалары болды, ол Раймиге "өлілер кітабы" тұжырымдамасын таныстырды. Райми сиқырлы кітаптарды, әсіресе фильмнің негізін құраған "Некрономиконды" зерттеді. Кэмпбелл фильмді "шығармашылық жазу мен ежелгі тарихтың" үйлесімі деп сипаттады. Бұл идеяны дамыту үшін Райми жасөспірімдер тобының орманға барып, үнділердің зиратынан шақырылған зұлым рухтардың шабуылына ұшырауы туралы түсінікке келді. "Өлілер кітабы" тұжырымдамасы аяқталған фильмде болмаса да, Раймидің кейінгі фильмдерінде кеңінен пайда болды.

Түсірілім

Раими фильмді түсіру үшін 1600 доллар жинады. Раими мен Кэмпбелл фильмнің түсіріліміне қатысуға ниет білдірген достары мен туыстарының тобын жинады. Фильм негізінен Мичиган штатының Маршалл қаласындағы Раимидің достасының біріне тиесілі шаруа үйінде түсірілді. Раимидің ертедегі қысқаметражды фильмдерінде жиі ойнаған актриса Эллен Сэндвайс фильмнің басты кейіпкері ретінде таңдалды. Бұл шешім сол кездегі көптеген қорқынышты фильмдерде басты рөлде әйелдер ойнайтынымен байланысты болды, оларды қорқытып көру көрермендерге әлдеқайда ұнады. Сэндвайстің сол кездегі жігіті фильмнің антагонисі, актерлер тобына қауіп төндіретін демон рөлінде ойнады. Кэмпбелл де басты кейіпкерлердің бірі ретінде таңдалды, бірақ ол бастапқыда қорқынышты фильмдерге қызығушылық танытпады, көбінесе комедия жанрының жанкүйері болатын. Кэмпбеллдің осы жанрға қызығуын оятқан фильмдердің бірі Джон Карпентердің «Хэллоуин» фильмі болды. Раимидің тағы бір серігі Скотт Шпигель де бұрынғы жұмыстарының нәтижесінде басты кейіпкер ретінде таңдалды. Фильмнің арнайы эффектілеріне жұмсалған қаражат өте төмен болды. Фильмдегі дерлік барлық эффект фильм түсірілген жерге жақын орналасқан макияж және Хэллоуин дүкендерінен әкелінген заттармен жасалды. Фильмдегі эффектілер Раимидің бұрынғы жобаларындағы қарапайым эффектілерге қарағанда күрделірек болды, жаралы денелер, жарақаттанған дене бөліктері және демонның терісін имитациялайтын жабыстырмалар қолданылды. Том Салливан түсірілім алаңындағы макияж жұмыстарын қадағалаушылардың бірі болды және ол осындай төмен бюджетпен жақсы эффект жасаудың қиын екенін мойындады. Бір ерекше мысал - Шпигельдің кеудесіне белбеулер мен таспа арқылы бекітілген пышақпен жарақаттану эффектісі. Кэмпбелл кейбір сахналарды күндіз де, түнде де түсіруге тура келгендіктен, макияжымен ұйықтауға мәжбүр болды. Макияжды алып тастау тым қиын болғандықтан, оның бүкіл түн бойы макияжбен ұйықтауы оңайырақ деп шешілді. Кэмпбелл эффектіні алып тастағанда, макияждың ұзақ уақыт бойы қолданылуынан бетінің пішіні өзгергенін байқап, қатты таң қалды, бірақ кейіннен бәрі қалыпқа келді. Бұл фильм жасаушыларының төмен бюджетке қарамастан, шығармашылыққа жүгінуге тура келген көптеген сәттердің бірі болды. Басқа мысалдарға терезелерді қараңғылату және түсіру кестесін ұзарту үшін түн бойы түсіру кіреді. Раими түсіру барысында көбірек ойлап табуға мәжбүр болды, көбінесе сахналарды түсіргенде ерекше идеялар ойлап тапты. Бұл оны камера бұрышымен және жылдамдығымен тәжірибе жасауға, «бұрынғыдан да әсерлірек эффект алу үшін дыбысты үштен бір есе баяулатуға» итермеледі.

Өндірістен кейінгі

Көптеген актерлер үшін, әсіресе Кэмпбелл үшін фильмді түсіру қиын болғанымен, фильм ақырында қабылданатын бюджет шегінде аяқталды. Раими өзінің "прототипін" түсіруді аяқтады және оны мүмкіндігінше арзанға дамыту мен монтаждауға тырысты. Бірақ сол кезде фильмнің қалай таратылатыны белгісіз еді. Раими фильмді 8 мм пленкамен, өзінің алдыңғы көптеген фильмдеріндей етіп түсірді. Ол ақшаны үнемдеу үшін түсірілгеннен кейін кадрларды 35 мм-ге дейін үлкейтуді жоспарлады, бірақ Кэмпбелл бұл идеяның бұрынғысыздан келгенін айтты. Бұл өтініш "ерекше" болғанына қарамастан, Сан-Францискодағы бір компания бұл тапсырманы қиындықсыз орындады. Жергілікті кинотеатрдағы сынақ көрсетуде кадрлар көбінесе қанағаттанарлықтай көрінді, бірақ қосымша сынақтар оның зердәлі және көруге қиын екенін көрсетті.

Тарату және қабылдау

Фильмнің түсірілімінен кейін Раими оның қалай таратылатынын және одан не болатынын түк білмеді. Фильм түсірудің басты идеясы болашақ инвесторларға көрсету үшін трейлер жасау еді, бірақ тіпті оны жасау да қиынға соқты. Соңында Раими Детройттегі кинотеатрдың "ашық және икемді" менеджерімен байланысқа шықты. Сол кинотеатр "Рокки хоррор суреті" фильмін әр апта сайын көрсететін және ерекше фильмдерге қызығушылық танытатын. Раимидің таңғалуына орай, менеджер "Рокки хоррор суреті" фильмінің түнгі сеансынан бұрын "Орманда" фильмін көрсетуге келісті. Фильмнің тұсаукесері көрермендер тарапынан жағымды қабылданып, актерлар мен түсірілім тобына 10 доллардан астам төленді, барлық ақша АҚШ-тың Қатерлі ісіктерге қарсы қоғамына сыйланды. Дегенмен, фильм коммерциялық тұрғыдан жарық көрген жоқ. Тәбіршілер бұл аз бюджетті, жергілікті таралымдағы қорқынышты фильтке көңіл бөлмесе де, фильмнің тұсаукесеріне қатысқан The Detroit News газетінің сыншысы Майкл МакУильямс: "Бұл фильм заманауи, әсем әрі жоғары бюджетті қорқынышты фильмдермен қатар жарнамаланбаса да, жергілікті өндірістегі "Орманда" атты шағын фильмді ұмыту қиын" деп жазды. Ол төмен бюджетті фильмді "Амитивилл қорқынышы" блокбастерімен салыстырып, оның көбірек қорқыныш сыйлайтынын айтты. Фильмнің гримерлік тобының жетекшісі Том Салливан фильмнің "күшті әсер ететінін" айтып, жобаға қатысқанына ризашылық білдірді.

Салдары

Екінші фильмді түсіру үшін Раймиге шамамен 150 000 доллар қажет болды. Райми достарының бірінің адвокаты Фил Гиллиске жүгініп, қайта түсіруге ақша салуға ниетті емеспе сұрады. Гиллис «Орманда» фильміне қызығушылық танытпады, бірақ Раймиге келесі жобаларды қалай іске асыруға болатыны туралы заңдық кеңес берді. Райми бірнеше инвесторларға ақша сұрап, «тікелей жалбарынып» жүрді, соңында қажетті қаражаттың 90 000 долларын жинап, фильмді түсіруге кірісті. «Орманда» кейіннен Раймидің 1981 жылғы «Зұлым өлілер» фильмі ретінде қайта өңделді, өндіріс құны айтарлықтай жоғарылап, толық метражды фильмге айналды. «Зұлым өлілер» франшизаның бірінші фильмі болды, одан кейін «Зұлым өлілер 2» (1987) және «Зұлымдық әскері» (1992) екі жалғасы жарық көрді, екеуі де Раймидің режиссерлігімен және Кэмпбеллдің Эш Уильямс рөліндегі ойнауымен түсірілді. 2013 жылы «Зұлым өлілер» деп аталған қайта түсірілім/жалғасы шықты, онда Райми мен Кэмпбелл продюсерлер және креативтік кеңесшілер ретінде қатысты. 2015 жылы Starz телеарнасы Брюс Кэмпбеллдің үлкен Эш Уильямс рөлінде оралған «Эш vs Зұлым өлілер» комедиялық хоррор сериалын көрсетуді бастады. Сериядағы келесі фильм «Зұлым өлілердің көтерілісі» 2023 жылы шықты, Райми мен Кэмпбелл атқарушы продюсерлер болып жұмыс істеді. «Орманда» фильмінің бірнеше аспектілері Раймидің келесі фильмдерінде пайда болды, соның ішінде камера қозғалысының үздіксіз ағынын жасайтын «Райми камерасы» деп аталатын камера құрылғысын қолдану. Графикалық суреттер, көңілсіз соңдар және мүжілістер сияқты басқа да элементтер Раймидің көптеген фильмдерін анықтады. Кэмпбелл Раймидің «Өрмекші адам» фильмдерінің барлығында, сондай-ақ Раймидің басқа да бірнеше фильмдерінде эпизодтық рөлдерде ойнады. «Оскар» сыйлығын жеңіп алған Коэн ағайындылары Раймидің қысқаметражды фильмді трейлер ретінде шығару шешімінен шабыттанды, осы тәсілді өздерінің «Қанды жайлы» (1984) дебюттік фильміне қаржы табу үшін пайдаланды. Коэн ағайындылары «Зұлым өлілер» фильмінің монтаждаушылары болды және Раймимен достық қарым-қатынас орнатты. Олар Кэмпбеллді «The Hudsucker Proxy» (1994) және «Fargo» (1996) сияқты фильмдеріне шақырып, соңғысын Раймимен бірлесіп жазды.