Кіріспе

Түркия облысы

География

Ерзурум провинциясының ауданы Түркиядағы төртінші үлкен ауданды құрайды. Провинцияның көп бөлігі биік жатқандықтан, көптеген жоталар теңіз деңгейінен жоғары орналасқан, ал жоталардың артындағы таулы аймақтар одан да биік. Таулар мен платолар арасында шұңқыр жазықтар орналасқан. Оңтүстік тауларына Паландёкен таулары (ең биік шыңы – Бююк Эйдер) және Шахвелед таулары (ең биік шыңы – Чакмак тауы) кіреді. Солтүстік тау жоталары Солтүстік Анатолия тауларының екінші қатарын құрайды, яғни Месжит таулары (ең биік шыңы), Каргапазары таулары (ең биік шыңы) және Аллауекбер таулары. Бұл таулы аймақтар арасындағы екі шұңқыр жазық – Ерзурум жазығы мен Хасанкале жазығы. Арас таулары алдымен Ерзурумнан басталып, содан кейін Агры және Карс шекараларына қарай созылады. Ерзурум провинциясы оңтүстіктен Бингөл және Акдоған тауларымен шектелген. Провинцияда континенттік климат басым, сондықтан қыстары ұзақ және суық, ал жаздары қысқа және ılıman. Далалық формациялар провинцияның географиялық ерекшеліктері болып табылады, ол ауданның шамамен 60% -ын құрайды, оның көп бөлігі құнарлы. Орманды жерлер аз, негізінен шотланд қарағаюы және емен ағаштарынан тұрады. Провинцияның шығыс бөлігі Арас өзенінің алабында, батыс бөлігі Карасу (Евфрат) алабында, ал солтүстік бөлігі Чорух алабында орналасқан. Провинцияда табиғи көлдер аз, ең ірісі – Тортум көлі (шамамен 8 км²), ол Тортум (Узундере) сарқысымен толығады. 1963 жылы салынған Тортум гидроэлектр станциясы осы көлге құятын сарқының бойында орналасқан. Провинцияда үш жасанды көл бар.

Тарих

Каранит (Καρανῖτις / Καρηνῖτις), Арзен, Эрзен және (арм.Էրզրում նահանգ, Կարին) Карин немесе Гарин деп аталатын провинцияның көп бөлігі 4 ғасырда Рим империясына қосылды (Армения Корольдігінің 387 жылы римдіктер мен Иран арасындағы бірінші бөлінісінен кейін), ал Карин немесе Карана деп аталатын шағын таулы қала Кіші Азиядағы маңызды сауда жолдарының тоғысында орналасқан еді. Бұл аймақ гректер үшін маңызды орталық болды, мұнда армян халқы басымдық құрды, сонымен қатар сириялық христиандар, яһудилер, ассириялықтар және басқа да аз ұлт өкілдері тұрды. Біздің заманымыздың 3 ғасырының ортасынан бастап және одан кейін аймақ Сасани империясының билігінде болды және оның құрамына кірді, бірақ кейде көрші Византия империясының билігіне де қарады. Біздің заманымыздың 7 ғасырының ортасынан бастап арабтар Византия империясымен, соның ішінде осы аймақ үшін де жиі қақтығыстарға түсті. VII-VIII ғасырларда арабтар мен византиялықтар аймақты кезекпен бақылауда ұстады, ал жергілікті армян билеушілері осы оқиғаларда маңызды рөл атқарды. Қала (қазіргі Ерзурум) 7-10 ғасырларда арабтар мен византиялықтардың арасында алма-кезек иелік етуінде болды. 10 ғасырда ол грузин патшалығы Тоо-Кларджетидің құрамына кірді. 1049 жылы Сельджук түркілері қалаға қауіп төндіріп, одан кейін тонап, қиратты, соның салдарынан Ерзеннің ескі қаласы басып алынды, бірақ Теодосиополь шабуылдан аман қалды, алайда кейін уақыт өткен соң ол да қолға түсті. 1101 жылдан бастап Сальтукидтер әулеті қала мен оның төңірегіндегі аумақтың көп бөлігін өз билігінде ұстады. Теодосиополь 1201 жылға дейін Румның Сельджуктары мен грузиндердің (соңғылары қаланы Карну Калаки деп білген) көптеген шабуылдары мен әскери жорықтарына қарсы тұрды. 1242 жылы Эрзен-Эрзурум монғолдардың қоршауына түсті, қала тоналып, қиратылды. 14 ғасырдың басында Анадолия (Рум) Сәлжұқ сұлтандығының құлдырауынан кейін ол Ильхандықтың әкімшілік провинциясына айналды, ал олардың құлдырауынан кейін Чобан бейлігінің, Қара қойлы түрікмендердің, Тимур Ленк бастаған моңғолдардың, Ақ қойлы түрікмендердің және күшейіп келе жатқан ирандық Сафавилердің құрамына кірді. Сафавилер 1502 жылы Ақ қойлылардан қаланы басып алды.

Осман империясында

1514 жылы аймақ Осман сұлтаны Селім I Халдиран шайқасынан кейін басып алды. Осман империясы кезінде Эрзурум қаласы аймақтағы Осман әскерінің негізгі базасы және провинцияның астанасы болды. 17 ғасырдың басында провинция тағы да қауіп төндіріп, Сафави Иранының шабуылына ұшырады, сонымен қатар провинция губернаторы Абаза Мехмед-пашаның көтерілісіне де тап болды. Бұл көтеріліс Сафави Иранының қолдауымен, 1628 жылға дейін жалғасты. Бірақ Иран оны қайта басып алды, алайда бұл жолы 18 ғасырдың бірінші жартысында Надир шахтың басшылығымен. 1821 жылы Эрзурум қаласы түбіндегі шайқаста Османдықтар Ирандық қажарларға жеңіліп қалды. Қала 1829 жылы Ресей әскерімен басып алынып, Адрианополь (Эдирне) шарты бойынша Осман империясына қайтарылды. Бұл жорықта ақын Александр Пушкин Ресейдің бас қолбасшысы Иван Паскевичпен бірге болды және науқан туралы қысқаша есеп жазды. Қалаға 1877 жылы соңғы орыс-түрік соғысында Ресей әскері тағы шабуыл жасады. 1914 жылдың соңында басталып, 1915 жылдың жазында провинцияда мемлекеттік қолдаумен армян халқының кең ауқымды қырғыны жасалды, бұл армян геноцидінің бір бөлігі болды. Провинция Бірінші дүниежүзілік соғыстың Кавказ майданында Ресей және Осман әскерлері арасындағы ірі шайқастардың ортасы болды, соның ішінде майданның шешуші шайқасы – Эрзурум шайқасы, нәтижесінде 1916 жылдың 16 ақпанында Ұлы князь Николай Николаевичтің басшылығындағы Ресей әскері Эрзурумды басып алды. 1918 жылы Брест-Литовск шарты бойынша ол Осман империясына қайтарылды. Эрзурум Түркияның Тәуелсіздік соғысы кезінде де маңызды түрік базасы болды және 1919 жылы түрік ұлтшылдарының Эрзурум құрылтайы осы жерде өтті. 1924 жылы Түркияның провинциясы деп жарияланды.

Түркияда

1935 жылдың қыркүйегінде үшінші Бас инспекция (Umumi Müfettişlik, UM) құрылды. Үшінші UM Ерзұрым, Артвин, Ризе, Трабзон, Карс, Гүмүшхане, Эрзинкан және Агры облыстарын қамтыды. Оның орталығы Ерзұрым қаласы болды. Бас инспекция 1952 жылы Демократиялық партия үкіметі тұсында таратылды.

Экономика

Ерзұрым тарихи тұрғысынан бидай мен зығыр өндірген. 1920 жылы зығырдың жылдық өндірісі 1000-1500 тоннаны құрады. Жергілікті тұтыну үшін бал да өндірілді. Жалпы жер ауданының 18,5%-ы егістік жер, оның шамамен 75%-ы тұрақты дақылдармен жабылған. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің басым бөлігі астықтан тұрады. Орманды жерлер жалпы ауданның 8,8%-ын құрайды, ал орман шаруашылығы – жергілікті өнеркәсіп саласы. Өнеркәсіп көбінесе орман шаруашылығы, ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, химия, тоқыма және кен өнімдерін өндіруден тұрады. Облыста 81 жұмыс істейтін өнеркәсіптік кәсіпорын бар, олардың көпшілігі Эрзұрымның орталық ауданында орналасқан және шағын және орта бизнеске жатады. Өлшемдері салыстырмалы түрде кішкентай болғандықтан, бұл кәсіпорындар негізінен жергілікті нарықтарға қызмет етеді, бұл сыйымдылықты төмендетуге, өнімділіктің төмендеуіне және жұмыссыздыққа алып келеді. Қазіргі уақытта 40-қа жуық кәсіпорын жоғары операциялық шығындарға байланысты пайдаланылмайды. Ерзұрым облысы Түркиядағы жайылымдар мен шабындықтардың ең жоғары үлесіне ие, бұл мал шаруашылығы үшін өте қолайлы. Дегенмен, бұрынғы басты кәсіп болған мал шаруашылығы 1980-ші жылдары либералды экономиканың енгізілуімен және мал өнімдерін импорттаумен маңыздылығын жоғалтты. Бұл секторды жандандыру мақсатында ет өңдеуге мамандалған ірі ұйымдастырылған өнеркәсіптік парк салынуда. Тамақ өнеркәсібіне ара өсіру және форель шаруашылығы кіреді. Кен байлықтарына қорғасын, мыс кіреді, бірақ күл мен күкірт мөлшері жоғары болғандықтан, олар тек өнеркәсіптік қолдануға ғана жарамды. Магнезит, отқа төзімді саз, гипс, марганец, диатомит, мәрмәр, тас тұзы және перлит те бар. Табиғи геотермалды ресурстардың көбі экономикалық инвестициялар үшін қолайлы емес және олар табиғи бұлақтар ретінде пайдаланылады. Ерзұрымның жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 1,16 миллиард АҚШ долларын құрайды, бұл жалпы өнімнің 1%-дан азын құрайды және 1997 жылғы мәліметтер бойынша Түркия провинциялары арасында 40-шы орында тұр. Көліктер тас және топырақ жолдары арқылы жүзеге асырылады. Эрзұрым халықаралық әуежайы коммерциялық рейстерге ашық және Түркия Әуе күштерінің де пайдалануында. Бұл әуежайдың ұшу-қону жолақтары Түркиядағы екінші ең ұзын жолақтар болып табылады. Эрзұрым Шығыс Анатолия аймағындағы маңызды теміржол торабы да болып табылады. Соңғы жылдары провинция экономикасына ең көп үлес қосқан Ататүрік университеті, ол сондай-ақ Түркиядағы ең ірі университеттердің бірі, онда қырық мыңнан астам студент оқып жатыр. Туристік қызмет, оның ішінде шаңғы спорты, рафтинг және тау шаруашылығы провинцияның кірісінің маңызды бөлігін құрайды. Шаңғы спорты Паландёкен тауында дамыған.