Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркия облысы
Province of Turkey
География
Ерзурум провинциясының ауданы Түркиядағы төртінші үлкен ауданды құрайды. Провинцияның көп бөлігі биік жатқандықтан, көптеген жоталар теңіз деңгейінен жоғары орналасқан, ал жоталардың артындағы таулы аймақтар одан да биік. Таулар мен платолар арасында шұңқыр жазықтар орналасқан. Оңтүстік тауларына Паландёкен таулары (ең биік шыңы – Бююк Эйдер) және Шахвелед таулары (ең биік шыңы – Чакмак тауы) кіреді. Солтүстік тау жоталары Солтүстік Анатолия тауларының екінші қатарын құрайды, яғни Месжит таулары (ең биік шыңы), Каргапазары таулары (ең биік шыңы) және Аллауекбер таулары. Бұл таулы аймақтар арасындағы екі шұңқыр жазық – Ерзурум жазығы мен Хасанкале жазығы. Арас таулары алдымен Ерзурумнан басталып, содан кейін Агры және Карс шекараларына қарай созылады. Ерзурум провинциясы оңтүстіктен Бингөл және Акдоған тауларымен шектелген. Провинцияда континенттік климат басым, сондықтан қыстары ұзақ және суық, ал жаздары қысқа және ılıman. Далалық формациялар провинцияның географиялық ерекшеліктері болып табылады, ол ауданның шамамен 60% -ын құрайды, оның көп бөлігі құнарлы. Орманды жерлер аз, негізінен шотланд қарағаюы және емен ағаштарынан тұрады. Провинцияның шығыс бөлігі Арас өзенінің алабында, батыс бөлігі Карасу (Евфрат) алабында, ал солтүстік бөлігі Чорух алабында орналасқан. Провинцияда табиғи көлдер аз, ең ірісі – Тортум көлі (шамамен 8 км²), ол Тортум (Узундере) сарқысымен толығады. 1963 жылы салынған Тортум гидроэлектр станциясы осы көлге құятын сарқының бойында орналасқан. Провинцияда үш жасанды көл бар.
The surface area of the province of Erzurum is the fourth biggest in Turkey. The majority of the province is elevated. Most plateaus are about above sea level, and the mountainous regions beyond the plateaus are and higher. Depression plains are located between the mountains and plateaus. The southern mountain ranges include the Palandöken Mountains (highest peak Büyük Ejder high) and the Şahveled Mountains (highest peak Çakmak Mountain high). The northern mountain ranges are the second row elevations of the North Anatolian Mountains, i. e. Mescit Mountains (highest peak high), Kargapazarı Mountains (highest peak high) and Allahuekber Mountains. The two depression plains between these mountainous areas are Erzurum Plains and Hasankale Plains. Aras Mountains starts first in Erzurum. Then it extends towards the borders of Ağrı and Kars. Erzurum province is surrounded by Bingöl and Akdoğan Mountains from the south. Continental climate rules in the province with long and harsh winters, and short and mild summers. Steppe formations are prevalent geographic features of this province, occupying about 60% of the surface area, much of it fertile. Forested areas are small, mainly consisting of scots pines and oaks. The eastern part of the province lies in the basin of the Aras river, the western part in the Karasu (Euphrates) basin, and the northern part in the Çoruh basin. There are few natural lakes in the province, the major one being Lake Tortum (approximately 8 km2) fed by the Tortum (Uzundere) Falls. The Tortum hydroelectric power plant built in 1963 is situated on the inlet of this lake. There are three artificial lakes in the province.
Тарих
Каранит (Καρανῖτις / Καρηνῖτις), Арзен, Эрзен және (арм.Էրզրում նահանգ, Կարին) Карин немесе Гарин деп аталатын провинцияның көп бөлігі 4 ғасырда Рим империясына қосылды (Армения Корольдігінің 387 жылы римдіктер мен Иран арасындағы бірінші бөлінісінен кейін), ал Карин немесе Карана деп аталатын шағын таулы қала Кіші Азиядағы маңызды сауда жолдарының тоғысында орналасқан еді. Бұл аймақ гректер үшін маңызды орталық болды, мұнда армян халқы басымдық құрды, сонымен қатар сириялық христиандар, яһудилер, ассириялықтар және басқа да аз ұлт өкілдері тұрды. Біздің заманымыздың 3 ғасырының ортасынан бастап және одан кейін аймақ Сасани империясының билігінде болды және оның құрамына кірді, бірақ кейде көрші Византия империясының билігіне де қарады. Біздің заманымыздың 7 ғасырының ортасынан бастап арабтар Византия империясымен, соның ішінде осы аймақ үшін де жиі қақтығыстарға түсті. VII-VIII ғасырларда арабтар мен византиялықтар аймақты кезекпен бақылауда ұстады, ал жергілікті армян билеушілері осы оқиғаларда маңызды рөл атқарды. Қала (қазіргі Ерзурум) 7-10 ғасырларда арабтар мен византиялықтардың арасында алма-кезек иелік етуінде болды. 10 ғасырда ол грузин патшалығы Тоо-Кларджетидің құрамына кірді. 1049 жылы Сельджук түркілері қалаға қауіп төндіріп, одан кейін тонап, қиратты, соның салдарынан Ерзеннің ескі қаласы басып алынды, бірақ Теодосиополь шабуылдан аман қалды, алайда кейін уақыт өткен соң ол да қолға түсті. 1101 жылдан бастап Сальтукидтер әулеті қала мен оның төңірегіндегі аумақтың көп бөлігін өз билігінде ұстады. Теодосиополь 1201 жылға дейін Румның Сельджуктары мен грузиндердің (соңғылары қаланы Карну Калаки деп білген) көптеген шабуылдары мен әскери жорықтарына қарсы тұрды. 1242 жылы Эрзен-Эрзурум монғолдардың қоршауына түсті, қала тоналып, қиратылды. 14 ғасырдың басында Анадолия (Рум) Сәлжұқ сұлтандығының құлдырауынан кейін ол Ильхандықтың әкімшілік провинциясына айналды, ал олардың құлдырауынан кейін Чобан бейлігінің, Қара қойлы түрікмендердің, Тимур Ленк бастаған моңғолдардың, Ақ қойлы түрікмендердің және күшейіп келе жатқан ирандық Сафавилердің құрамына кірді. Сафавилер 1502 жылы Ақ қойлылардан қаланы басып алды.
Known as Karanitis (Καρανῖτις/Καρηνῖτις), Arzen, Erzen, and (Armenian:Էրզրում նահանգ, Կարին ) Karin or Garin, most of the province was incorporated into the Roman Empire in the 4th century (after the first split of Kingdom of Armenia in 387 between Romans and Iran), and a small mountain city called Karin or Carana Standing on the crossroads of main trade routes in Asia Minor, the area was a centre of importance for Greeks, with Armenian majority and minorities like Syriac Christians, Jews, Assyrians and other. From the mid 3rd century AD and afterwards, the territory was dominated by and incorporated into the Sasanian Empire, although it occasionally briefly fell under the rule of the neighboring Byzantine Empire as well. From the mid 7th century AD, the Arabs frequently clashed with the Byzantine Empire, including over the region Between the seventh and eight centuries Arabs and Byzantines alternately held the region in their power, local Armenian rulers played a significant role in these events. The city (present day Erzurum) was alternatively held by the Arabs and Byzantines during the 7 10th centuries it was also part of the Georgian kingdom of Tao Klarjeti in the 10th century. Threatened and later devastated and looted by the Seljuk Turks in 1049, the old city of Erzen was conquered, but Theodosiopolis survived the invasion until it was captured some time later. From the year 1101 onward it is documented that the ruling dynasty of the Saltukids held the town and much of the surrounding area in their power. Theodosiopolis repelled many attacks and military campaigns by the Seljuks of Rum and Georgians (the latter knew the city as Karnu Kalaki) until 1201 when the city and province were conquered by the Seljuk sultan Süleiman II of Rüm. Erzen Erzurum fell to the Mongol siege in 1242, and the city was looted and devastated. After the fall of the Seljuk Sultanate of Anatolia (Rum) in the early 14th century, it became an administrative province of the Ilkhanate, and after their fall, became part of the Çoban beylik, Black Sheep Turkmen, Mongols led by Timur Lenk, the White Sheep Turkmen and the rising Iranian Safavids captured the town in 1502 from the Aq Qoyunlu.
Осман империясында
1514 жылы аймақ Осман сұлтаны Селім I Халдиран шайқасынан кейін басып алды. Осман империясы кезінде Эрзурум қаласы аймақтағы Осман әскерінің негізгі базасы және провинцияның астанасы болды. 17 ғасырдың басында провинция тағы да қауіп төндіріп, Сафави Иранының шабуылына ұшырады, сонымен қатар провинция губернаторы Абаза Мехмед-пашаның көтерілісіне де тап болды. Бұл көтеріліс Сафави Иранының қолдауымен, 1628 жылға дейін жалғасты. Бірақ Иран оны қайта басып алды, алайда бұл жолы 18 ғасырдың бірінші жартысында Надир шахтың басшылығымен. 1821 жылы Эрзурум қаласы түбіндегі шайқаста Османдықтар Ирандық қажарларға жеңіліп қалды. Қала 1829 жылы Ресей әскерімен басып алынып, Адрианополь (Эдирне) шарты бойынша Осман империясына қайтарылды. Бұл жорықта ақын Александр Пушкин Ресейдің бас қолбасшысы Иван Паскевичпен бірге болды және науқан туралы қысқаша есеп жазды. Қалаға 1877 жылы соңғы орыс-түрік соғысында Ресей әскері тағы шабуыл жасады. 1914 жылдың соңында басталып, 1915 жылдың жазында провинцияда мемлекеттік қолдаумен армян халқының кең ауқымды қырғыны жасалды, бұл армян геноцидінің бір бөлігі болды. Провинция Бірінші дүниежүзілік соғыстың Кавказ майданында Ресей және Осман әскерлері арасындағы ірі шайқастардың ортасы болды, соның ішінде майданның шешуші шайқасы – Эрзурум шайқасы, нәтижесінде 1916 жылдың 16 ақпанында Ұлы князь Николай Николаевичтің басшылығындағы Ресей әскері Эрзурумды басып алды. 1918 жылы Брест-Литовск шарты бойынша ол Осман империясына қайтарылды. Эрзурум Түркияның Тәуелсіздік соғысы кезінде де маңызды түрік базасы болды және 1919 жылы түрік ұлтшылдарының Эрзурум құрылтайы осы жерде өтті. 1924 жылы Түркияның провинциясы деп жарияланды.
In 1514, the region was conquered by the Ottoman Sultan Selim I following the Battle of Chaldiran. During the Ottoman reign, the city Erzurum served as the main base of Ottoman military power in the region and as the capital of the province. Early in the 17th century, the province was threatened again and taken by Safavid Iran while enduring also a revolt by the province governor Abaza Mehmed Pasha. This revolt was combined with Jelali Revolts (the uprising of the provincial musketeers called the Celali), backed by Safavid Iran and lasted until 1628. However, Iran would reconquered it again, only this time under Nader Shah in the first half of the 18th century. The Ottomans were routed by the Iranian Qajars in the 1821 battle at the city of Erzurum. The city was conquered by the Russian army in 1829, given back to the Ottoman Empire with the Treaty of Adrianople (Edirne). The poet Alexander Pushkin accompanied the Russian commander in chief, Ivan Paskevich, during that expedition and penned a brief account of the campaign. The city was again assaulted by the Russian army in the last Russo Turkish War in 1877. Beginning in late 1914 and picking up in the summer of 1915, the province saw the wholesale extermination of the Armenian population by state sponsored forces as part of the Armenian genocide. The province was the site of the major fighting during Caucasus Campaign of World War I between Russian and Ottoman forces including the key confrontation of the campaign, Battle of Erzurum which resulted in capture of Erzurum by Russian army under the command of Grand Duke Nicholas Nikolaevich on 16 February 1916. It was returned to the Ottomans with the Treaty of Brest Litovsk in 1918. Erzurum was also a main Turkish base during the Turkish War of Independence and the Erzurum congress of Turkish nationalists was held here in 1919. It was declared a province of Turkey in 1924.
Түркияда
1935 жылдың қыркүйегінде үшінші Бас инспекция (Umumi Müfettişlik, UM) құрылды. Үшінші UM Ерзұрым, Артвин, Ризе, Трабзон, Карс, Гүмүшхане, Эрзинкан және Агры облыстарын қамтыды. Оның орталығы Ерзұрым қаласы болды. Бас инспекция 1952 жылы Демократиялық партия үкіметі тұсында таратылды.
In September 1935 the third Inspectorate General (Umumi Müfettişlik, UM) was created. The third UM span over the provinces of Erzurum, Artvin, Rize, Trabzon, Kars Gümüşhane, Erzincan and Ağrı. Its capital was to be in the city of Erzurum The Inspectorate General was dissolved in 1952 during the Government of the Democrat Party.
Экономика
Ерзұрым тарихи тұрғысынан бидай мен зығыр өндірген. 1920 жылы зығырдың жылдық өндірісі 1000-1500 тоннаны құрады. Жергілікті тұтыну үшін бал да өндірілді. Жалпы жер ауданының 18,5%-ы егістік жер, оның шамамен 75%-ы тұрақты дақылдармен жабылған. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің басым бөлігі астықтан тұрады. Орманды жерлер жалпы ауданның 8,8%-ын құрайды, ал орман шаруашылығы – жергілікті өнеркәсіп саласы. Өнеркәсіп көбінесе орман шаруашылығы, ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, химия, тоқыма және кен өнімдерін өндіруден тұрады. Облыста 81 жұмыс істейтін өнеркәсіптік кәсіпорын бар, олардың көпшілігі Эрзұрымның орталық ауданында орналасқан және шағын және орта бизнеске жатады. Өлшемдері салыстырмалы түрде кішкентай болғандықтан, бұл кәсіпорындар негізінен жергілікті нарықтарға қызмет етеді, бұл сыйымдылықты төмендетуге, өнімділіктің төмендеуіне және жұмыссыздыққа алып келеді. Қазіргі уақытта 40-қа жуық кәсіпорын жоғары операциялық шығындарға байланысты пайдаланылмайды. Ерзұрым облысы Түркиядағы жайылымдар мен шабындықтардың ең жоғары үлесіне ие, бұл мал шаруашылығы үшін өте қолайлы. Дегенмен, бұрынғы басты кәсіп болған мал шаруашылығы 1980-ші жылдары либералды экономиканың енгізілуімен және мал өнімдерін импорттаумен маңыздылығын жоғалтты. Бұл секторды жандандыру мақсатында ет өңдеуге мамандалған ірі ұйымдастырылған өнеркәсіптік парк салынуда. Тамақ өнеркәсібіне ара өсіру және форель шаруашылығы кіреді. Кен байлықтарына қорғасын, мыс кіреді, бірақ күл мен күкірт мөлшері жоғары болғандықтан, олар тек өнеркәсіптік қолдануға ғана жарамды. Магнезит, отқа төзімді саз, гипс, марганец, диатомит, мәрмәр, тас тұзы және перлит те бар. Табиғи геотермалды ресурстардың көбі экономикалық инвестициялар үшін қолайлы емес және олар табиғи бұлақтар ретінде пайдаланылады. Ерзұрымның жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 1,16 миллиард АҚШ долларын құрайды, бұл жалпы өнімнің 1%-дан азын құрайды және 1997 жылғы мәліметтер бойынша Түркия провинциялары арасында 40-шы орында тұр. Көліктер тас және топырақ жолдары арқылы жүзеге асырылады. Эрзұрым халықаралық әуежайы коммерциялық рейстерге ашық және Түркия Әуе күштерінің де пайдалануында. Бұл әуежайдың ұшу-қону жолақтары Түркиядағы екінші ең ұзын жолақтар болып табылады. Эрзұрым Шығыс Анатолия аймағындағы маңызды теміржол торабы да болып табылады. Соңғы жылдары провинция экономикасына ең көп үлес қосқан Ататүрік университеті, ол сондай-ақ Түркиядағы ең ірі университеттердің бірі, онда қырық мыңнан астам студент оқып жатыр. Туристік қызмет, оның ішінде шаңғы спорты, рафтинг және тау шаруашылығы провинцияның кірісінің маңызды бөлігін құрайды. Шаңғы спорты Паландёкен тауында дамыған.
Historically, Erzurum produced wheat and linseed; as of 1920, annual production of linseed grossed between 1,000 and 1,500 tons. Honey was also produced for local use. Approximately 18.5% of the total surface area is arable land, of which about 75% has permanent crops. A large portion of the agricultural produce comprises cereals. Forested areas occupy 8.8% of the total surface area, with forestry a local industry. Industries largely consist of manufacturing of forestry, agriculture, husbandry, chemistry, textile and mining products. There are 81 active industrial plants in the province, most of them located at the central district of Erzurum, and are small and medium enterprises. Due to their relatively small sizes, these industries mainly serve local markets causing lower capacity usage, low productivity and unemployment. About 40 plants are currently out of use, mostly due to high operating costs. The province of Erzurum has the highest ratio of meadows and pastures in Turkey, ideal for livestock. However, once the main occupation, animal husbandry lost its importance in the 1980s with the introduction of a liberal economy and the importation of animal products. A large organized industrial park concentrating on processing meat is being built with the hope of reviving this sector. Food industries include beekeeping and trout farming. Mining resources include lead, copper, however because its ash and sulfur ratios are high, it suitable only for industrial use. Magnesite, fire clay, gypsum, manganese, diatomite, marble, rock salt and perlite are also present. The few natural geothermal resources, except one, are not suitable for economic investments, and they are used as natural springs. The gross domestic product GDP of Erzurum is US$1.16 billion, constituting less than 1% of the total and ranking 40th among Turkish provinces (1997 values). Transportation is possible via paved and unpaved highways. The Erzurum international airport is open for commercial flights and is also used by the Turkish Air Force. The runways of this airport are the second longest in Turkey. Erzurum is also the main railroad hub in the Eastern Anatolia Region. The largest contributor to the provincial economy, in recent years, has been Atatürk University, which is also one of the largest universities in Turkey, having more than forty thousand students. Tourist activities, which include skiing, rafting, and mountaineering, also provide a substantial proportion of the province's income. Skiing is centered on Palandöken Mountain.