Белиздің саяси жүйесі мен үкімет құрылысы

Кіріспе

Белиз – парламенттік өкілді демократиялық монархия, онда Белиз патшасы мемлекет басшысы, ал премьер-министр үкімет басшысы болып табылады, және көп партиялық жүйеге ие. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі Белиз үкіметі мен Парламентіне жүктелген. Партиялық жүйені орталық-солшыл Халықтық Біріккен партиясы және орталық-оңшыл Біріккен Демократиялық партиясы басып алады. Бұрын барлық деңгейдегі үкіметтік сайлауға қатысқан кішкентай партиялар да болған. Бұл кішкентай саяси партиялардың ешқайсысы да маңызды санда орын немесе лауазым жеңіп алмаса да, олардың ықпалы жылдар бойы артып келеді. Конституциялық кепілдіктерге сөз бостандығы, баспасөз бостандығы, дін тану бостандығы, қозғалыс бостандығы және қауымдастық құру бостандығы кіреді. Сот жүйесі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз. Құқық жүйесі ағылшын ортақ құқығына негізделген. Белиз халқы өз үкіметін сайлау арқылы таңдайды.

Атқарушы билік

Мемлекет басшысы ретінде Белизде король Карл III-ті премьер-министр мен кабинет кеңесі бойынша әрекет ететін генерал-губернатор ұсынады. Белиз – Вестминстер үлгісіне негізделген конституциялық монархия және парламенттік демократия. Белиз Ұлттар Достастығының мүшесі. Король Карл III мемлекет басшысы және елде Белиздің үшінші генерал-губернаторы Фройла Тзалам оны ұсынады. Үкіметтің басты атқару органы – премьер-министр (үкімет басшысы) басқаратын Кабинет. Кабинет мүшелері парламенттегі көпшілік саяси партияның өкілдері болып табылады және көбінесе Ұлттық Ассамблеяда сайланған депутаттар болып, Кабинет лауазымдарымен қатар жұмыс істейді. Кабинет мүшелері Сенаттан да тағайындалуы мүмкін.

Атқарушы құрамының қазіргі мүшелері (2015 жылдың наурызы - 2020 жылдың қарашасы)

Премьер-Министр Диан Барроу
Премьер-Министрдің орынбасары Патрик Фейбер

Заң шығарушы билік

Белиз Ұлттық Ассамблеясы – екі палаталы орган, ол Өкілдер палатасынан және Сенаттан тұрады. Өкілдер палатасының 31 мүшесі ең көп дегенде бес жылға сайланады. Сенат 13 сенатордан және Сенат төрағасынан құралған. Сенаторларды генерал-губернатор келесідей тағайындайды: премьер-министрдің ұсынысы бойынша алты, оппозиция жетекшісінің ұсынысы бойынша үш, Белиз шіркеулер кеңесі мен Евангелиялық шіркеулер қауымдастығының ұсынысы бойынша біреу, Белиз сауда-кәсіпкерлік палатасы мен Белиз бизнес бюросының ұсынысы бойынша біреу, Белиз Ұлттық кәсіподақтар конгресі мен азаматтық қоғамды басқару комитетінің ұсынысы бойынша біреу және жақсы тіршілік ететін бейүкіметтік ұйымдардың (БҮҰ) ұсынысы бойынша біреу. Сенат төрағасы 13 сенатордың арасынан немесе халықтың арасынан сайланады. Төраға Сенат отырыстарын жүргізеді, бірақ әдетте мәселелер бойынша дауыс бермейді (тағайындалған сенатор сияқты). Төраға заңдарды бекітуде шешуші дауыс бере алады. Егер төраға он үш сенатордың арасынан таңдалса, сенатор және Сенат төрағасының өкілеттіктері бір адамға жүктеледі. Әйтпесе, төрағаның сенаторға жүктелгендей өкілеттіктері болмайды. Соңғы жылдары Сенат мүшелерін тағайындау немесе сайлау мәселесі қызу талқылауларға түсті. Белиз халқы Сенаттың сайланған немесе тағайындалған болуының артықшылықтары мен кемшіліктерін әлі де талқылауда. 2008 жылдан бастап Белиз үкіметі Біріккен Демократиялық партия (Белиз) (БДП) басқаруында болды, ол 2008 жылғы 7 ақпандағы жалпы сайлаудан кейін Өкілдер палатасында көпшілік мандатқа ие болды. Алдыңғы үкімет, Халықтың Біріккен партиясы (ХБП) 1998 жылғы 28 тамыздан 2008 жылғы 8 ақпанға дейін Белизді басқарғаннан кейін қазір оппозицияда. Бұрынғыда БДП Белизге 1993 жылғы 30 маусымнан 1998 жылғы 27 тамызға дейін, ХБП 1989 жылғы 4 қыркүйектен 1993 жылғы 30 маусымға дейін және БДП 1984 жылғы 14 желтоқсаннан 1989 жылғы 4 қыркүйекке дейін басшылық еткен. 1984 жылға дейін ХБП 30 жылдан астам уақыт бойы сайлауда үстемдік құрды және 1981 жылғы 21 қыркүйекте Белиз тәуелсіздік алған кезде билікте болды. Консервативті Біріккен Демократиялық партия премьер-министр Дин Барроудың басшылығымен 12 жыл бойы Белизді басқарды, одан кейін 2020 жылғы қарашада өткен жалпы сайлауда оппозициялық орталық-солшыл ХБП жеңіске жетті. Халықтың Біріккен партиясының (ХБП) жетекшісі, бұрынғы вице-премьер Джонни Брисено 2021 жылғы 13 қарашада Белиздің жаңа премьер-министрі болды.

The National Assembly of Belize is a bicameral body which consists of a House of Representatives and a Senate. The 31 members of the House of Representatives are popularly elected to a maximum five year term of office. The Senate consists of 13 senators plus the president of the Senate. The senators are appointed by the governor general as follows: six on the advice of the prime minister, three on the advice of the leader of the opposition, one member on the advice of the Belize Council of Churches and the Evangelical Association of Churches, one on the advice of the Belize Chamber of Commerce and Industry and the Belize Business Bureau, one on the advice of the National Trade Union Congress of Belize and the Civil Society Steering Committee, and one on the advice of non governmental organizations (NGOs) in good standing. The president of the Senate is then selected by the 13 senators, either from amongst themselves or from the general populace. The president presides over the sessions of the Senate but ordinarily has no voice nor vote in the proceedings (as would an appointed senator). The president may cast the deciding vote on legislation. Where the president is selected from amongst the thirteen, the powers of senator and president of the Senate are vested in this one person. Otherwise, the president has no powers as would ordinarily be vested in a senator. Over the past few years, there has been much debate over whether the members of the Senate should be appointed or elected. This discussion continues as Belizeans continue to weigh the pros and cons of an elected versus appointed senate. As of 2008, the Government of Belize was controlled by the United Democratic Party (Belize) (UDP) which has a confirmed majority in the House of Representatives after general elections of 7 February 2008. The former government, the People's United Party (PUP) is now in opposition, after having governed Belize from 28 August 1998 to 8 February 2008. The UDP previously governed Belize from 30 June 1993 to 27 August 1998; the PUP had governed from 4 September 1989 to 30 June 1993; and the UDP from 14 December 1984 to 4 September 1989. Before 1984, the PUP had dominated the electoral scene for more than 30 years and was the party in power when Belize became independent on 21 September 1981. Conservative United Democratic Party led Belize 12 years under Prime Minister Dean Barrow, until general election in November 2020 was won by the opposition centre left PUP party. The leader of the People’s United Party (PUP) Johnny Briceño, a former deputy prime minister, became the new prime minister of Belize on 13 November 2021.

Сот тармағы

Тәуелсіз сот мүшелері тағайындалады. Сот жүйесіне жергілікті судьялар кіреді, олар Магистратура сотының құрамында болып, оның ішінде жеңіл қылмыстық істерді қарайды. Жоғарғы сот (бас судья) кісі өлтіру және осыған ұқсас ауыр қылмыстарды қараса, ал Апелляциялық сот сотталған адамдардың үкімдерін қайта қарау туралы шағымдарын тыңдайды. Белгілі бір жағдайларда Лондондағы Ұлы Кеңеске шағымдану мүмкіндігі бар. 2001 жылы Белиз КАРИКОМ мүшелерінің көпшілігімен бірге Кариб теңізінің сот төрелігін құру үшін үгіт жүргізуге қосылды. Белиз алты ауданға бөлінеді: Корозал ауданы, Оранж-Уолк ауданы, Белиз ауданы, Кайо ауданы, Стэнн-Крик ауданы және Толедо ауданы. Сот істері ел астанасы Белмопанда да қаралады. Жоғарғы сот әр жылдың қаңтар айынан желтоқсан айына дейін Белиз қаласында басталып, содан кейін аудандарға барады. Магистратура соты аптаның көп күндері істерді тыңдайды. Мишель Арана 2020 жылдың 20 наурызында Кеннет Бенджамин зейнеткерлікке шыққаннан бері Жоғарғы соттың бас судьясы міндетін атқарушы болып қызмет етеді. Балаларға жәрдемақы төлеу, отбасылық зорлық-зомбылық, әйелдерге және ерлерге жасалған зорлық-зомбылық және осыған ұқсас істерді қарау үшін арнайы Отбасылық сот құрылды. Бұл сот Белиз қаласының орталық бөлігінде орналасқан. Жедел сот істерді таңдаулы түрде өте жылдам қарап шығады.

Жергілікті билік

Белизде жергілікті өзін-өзі басқару жүйесі төрт түрлі жергілікті билік органынан тұрады: қалалық кеңестер, қалашық кеңестері, ауылдық кеңестер және қоғамдық кеңестер. Екі қалалық кеңес (Белиз қаласы және Белмопан) және жеті қалашық кеңесі елдің қалалық халқын қамтиды, ал ауылдық және қоғамдық кеңестер ауылдық халқын қамтиды. Қалалық және қалашық кеңестері әкім мен бірқатар кеңесшілерден құралады (Белиз қаласында он, Белмопанда және қалашықтарда алты). Әкімдер мен кеңесшілер үш жылдық мерзімге тікелей сайланады, көп дауыс алған жеңіске ие болады. Соңғы муниципалдық сайлау 2006 жылдың наурыз айында өтті. Әкім (Белиз қаласынан басқа) қала немесе қалашықтың бас атқарушысы болып табылады және басқа кеңесшілерге өкілеттіктерді бөледі.

Қорғаныс

1973 жылы қаңтарда құрылған Белиз қорғаныс күштері (BDF) тұрақты және резервтік жеңіл жаяу әскерлерден, сондай-ақ шағын әуе және теңіз күштерінен тұрады. Қазіргі уақытта Бригад генерал Дэвид Джонстың басшылығындағы BDF 1994 жылдың 1 қаңтарында Британдық Белиз күштерінен (BFB) қорғаныс жауапкершілігін толығымен өз мойнына алды. Ұлыбритания Белиздің орман мектебін басқаруға көмек көрсету үшін Белиздегі Британдық армияның оқу-жаттығуды қолдау бөлімін (BATSUB) сақтап тұрады. BDF АҚШ пен Ұлыбританиядан әскери көмек алады. Ішкі қауіпсіздік Белиз полиция департаментінің құзыретінде, қазіргі уақытта барлық алты ауданда 1200-ге жуық полиция қызметкері қызмет етеді. Полиция комиссары – Криспин Джеффрис (2009 жылдың сәуірінен бері).

Белизde есірткілерді бақылау «Есірткілерді теріс пайдалану туралы» заңмен жүзеге асырылады. Алайда, қылмыстың басқа түрлері көбейіп, шешілмеген топтық мәселелер мен көшеде есірткілердің болуына байланысты адам өлтіру көрсеткіші артып отыр. 2012 жылы BDF өздері «барлау бөлімі» деп атаған жаңа бөлім құрды. «Барлау бөлімі – бұл біздің шекараларымызға, ұлттық және ішкі қауіпсіздігімізге қатысты ақпарат жинаумен айналысатын бөлім». Олар Қытайда жасалған Майлун мотоциклімен (BDF-ке сыйға берілген) елді аралап, шалғай аймақтарға саяхаттайды.

Сыртқы қатынастар

Белиз бен АҚШ арасындағы қарым-қатынас дәстүрлі түрде тығыз және әдемі болып келген. АҚШ Белиздің негізгі сауда серіктесі және инвестициялық қаражаттың маңызды көзі болып табылады. Сонымен қатар, Белизден тыс жердегі ең ірі белиздік қауым осы елде орналасқан, олардың саны шамамен 70 000 адамды құрайды. Белиздің экономикалық өсімі және оның ілесіндегі демократиялық саяси тұрақтылық АҚШ үшін маңызды мақсаттар болғандықтан, Белиз АҚШ-тың Кариб бассейні бастамасынан пайда көреді. АҚШ Белизді экономикалық көмекпен ең көп қамтамасыз етеді, түрлі екіжақты экономикалық және әскери көмек бағдарламалары арқылы үлес қосады. Белиз Ұлттар Достастығының мүшесі және 1981 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. Ұлыбритания Белиз аумағында армияны даярлайтын оқу орталығын сақтап тұрады. Экономикалық және саяси даму мүмкіндіктерін арттыру мақсатында Белиз, оның тарихи байланыстарын ағылшын тілді Кариб мемлекеттерімен толықтыра отырып, Орталық Американың испан тілінде сөйлейтін елдерімен жақынырақ қарым-қатынас орнатуға ұмтылады.