Кіріспе

АҚШ-тың Батыс Вирджиния штатындағы жабайы табиғат аймағы. Солтүстік-шығысында "Табиғатты қорғау" қорына тиесілі Bear Rocks қорығымен шектеседі. Айналасындағы аймақ жақында жабайы табиғат аймағына қосылды және Dolly Sods North (жоғарғы батпақты жерлер) деп аталады. Dolly Sods North-тың солтүстігінде (қазіргі DSW-нің сыртында) Dobbins Slashings деп аталатын аймақ орналасқан – бұл Кабин тауындағы Қызыл өзеннің бастауын құрайтын суық аймақты батпақ. Dobbins Slashings-ті де жабайы табиғат аймағы деп жариялау ұсынылып отыр. Батысындағы Қанаан аңғарында DSW Қанаан аңғары ұлттық жануарлар қорығымен іргелес жатыр. DSW-нің көбі Tucker округінің оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан, ал шағын ғана бөліктері Randolph және Grant округтеріне дейін созылады.

Жолдар

DSW-де (төменде қараңыз) шамамен 76 километрлік (47 миль) жаяу жүру жолдары бар, олардың көпшілігі қолданыстан шығарылған теміржолдар мен ескі орман шаруашылығы жолдары бойында орналасқан. Аталмыш аймақтағы ең әдемі көрініс – Лайонсхед Рок деп аталатын жартасты тік жарлар. Оған ең жақын жолдан шамамен үш километрлік (екі миль) көтеріліс арқылы жетуге болады. Соңғы 0,4 километр (бір ширек миль) – басқа жағы тік беткей болатын, ескі теміржол деңгейінен қалған сегіз фут (шамамен 2,4 метр) енді жол. Рорбау жазығындағы DSW-нің шығыс шетін құрайтын жарлар сияқты, Lion's Head Rock та құмтас пен конгломераттан тұрады. Northland Loop Trail – Red Creek кемпингінен оңтүстікке қарай 0,5 километрлік (0,3 миль) танымдық жол, ол Alder Run батпақты жеріне (солтүстік батпақты жер немесе оңтүстік мускег) жетеледі.

Алдын ала тіркеу

Долли Содс аймағын еуропалықтар алғаш рет 1746 жылы Питер Джефферсон, Томас Льюис және басқалар британдық тәжге берілген Камеронның жерінен Томас Фэрфакс, 6-шы лорд Фэрфакстың шекарасын анықтау үшін зерттеген кезде кездестірді. Белгілі Фэрфакс сызығы – Медведь тастарының жанындағы даланың солтүстік жиегінен өтеді. Бұл аймақ 19-шы ғасырдың соңына дейін қиын өткелді деп есептелгендіктен, көбінесе одан аулақ болды. Дэвид Хантер Стротер аймаққа қатысты ертедегі және біршама әсерлі саяхат жазбасын жасады, ол 1852 жылы Harper's Monthly журналында жарияланды:

Вирджиния штатының Рэндольф округінде жеті жүзден тоғыз жүз шаршы мильді құрайтын, толығымен қоныстанбаған, өте жабайы және қол жеткізу қиын, тіпті ең батыл саяхатшылардың да сирек барып көрген жер бар. Оның шекарасындағы елді мекендердің тұрғындары оны қорқынышпен айтады және аюлар, пантералар, өткір лавр бұталары мен қауіпті тік жарлармен толы жаман орын деп санайды. Аңшылар тым шалқап кетіп, ішіне түсіп, оның күрделі лабиринтында қаза тапқандары туралы әңгімелер айтылады. Осы құпия аймақтың белгісіз қауіп-қатерлеріне қарсы тұруға деген құштарлық бір топ джентльмендерді 1851 жылдың маусым айында осы сапарға шығуға итермеледі. Олар Blackwater Falls-қа дейін елге еніп, оның жабайы сұлулығы және онда кездесетін аң мен балықтың көптігі туралы керемет әңгімелермен оралды. Долли Содс атауы жақын жерге қоныстанған неміс иммигранты Иоганн Дальдің (1749–1847) әулетінің атынан шыққан. Мұндай ерте қоныс аударушылар тау беткейлеріндегі табиғи ашық алаңдарды пайдаланған, оларды «содтар» деп атаған. Орманды кесіп, өртеген жерлер қой мен мал жаюға қолайлы жақсы шөп өсіруге мүмкіндік берді. (Дегенмен, үнемі өртеу шөптің өсуін тоқтатты және тек малға жарамсыз қызыл жапырақ қалдырды.) Жергілікті тұрғындар Даль есімін «Долли» деп өзгертті, осылайша осы аймақтың бірі Долли Содс деп аталды. Даль отбасы ақырында көшіп кетті, өздерінің американдықтанған есімдерін ғана қалдырды. Жергілікті тарихшы Ху Максвелл 1886 жылы Wheeling Intelligencer газетінде Долли Содс аймағын былай сипаттады: «Таудың үсті жазық, тек кейбір тік жарлар мен жазықтардан жоғары көтерілген алып тастар ғана көрінеді, бұл көрініске алысқа созылған және түсініксіз мінез береді, оны түсіну үшін оны көру қажет».

Ағаш кесу дәуірі

Долли-Содс аймағы бұрын әлемдегі ең жақсы қара шырша, гемилок және қара жиде орманы ретінде сипатталған, ондағы кейбір алып ағаштардың диаметрі 4 метрге дейін жетеді. 1884 жылы Батыс Вирджиния Орталық және Питтсбург темір жолы (кейіннен Батыс Мэриленд темір жолының алға құрылғысы) Пьемонттағы B&O темір жолымен қосылыстан жақын жердегі Дэвис қаласына келген кезде алып шырша мен гемилок ағаштарына қол жеткізу мүмкін болды. 1899 жылы Парсонс қағаз және ағаш компаниясы Грант округіндегі Солтүстік Бранч Потомак өзенінде Доббин қаласында арақайық фабрикасын құрды. 1902 жылы Ред-Крик өзенінің бағытында ленталы ара фабрикасы салынды. Оның төңірегінде 300-ден астам халқы бар Лэйнвилл ағаш өңдеу қалашығы өркендеді. Шей локомотивтері уақытша теміржолдармен тауларға көтерілді, ал Содс аймағының бойында ағаш кесу лагерлері пайда болды. Жылқылар ағаштарды жақын маңдағы теміржолға сүйреп жеткізді. Бір лагерь маңындағы ағаштарды кесіп болған соң, рельстер жиналып, басқа жерде қайта пайдаланылды. Содстың оңтүстік екі бөлігінен алынған ағаштардың көп бөлігі Лэйнвиллдегі фабрикаға жеткізілді. Қорғаныш ағаштар алынғаннан кейін жер бетін жапқан гумус қабаты кеуіп қалды. Локомотивтерден, арақайық фабрикаларынан және ағаш кесушілердің отындық оттарынан ұшқан ұшқындар осы гумус қабатын және ағаш кесушілер қалдырған, сатуға жарамсыз бұтақтар мен ағаш бастары сияқты кескіш ағаштарды оңай тұтандырды. 1910 жылдары өрттер аймақты бірнеше рет шарпып, тастың астына дейін күйдірді. Барлық жәндіктер, құрттар, саламандралар, егеуқұйрықтар және басқа да жер астында тіршілік ететін жануарлар қырылды. Бұл қирату өте зор болды. Экологиялық тұрғыдан осал аймақтың толық кесілуі, одан кейін кең ауқымды өрттер мен мал жаю, биіктіктің экологиялық стресіне байланысты күшейді, бұл орманның жылдам жаңаруына кедергі келтірді, оның қалпына келуіне ондаған жылдар кетті. Мононгахела ұлттық орман 1915 жылы құрылды, бұл негізінен Содсты қамқорсыз қырып тастау сияқты жағдайды жеңілдету ниетімен жасалды. 1916 жылы Долли-Содстың көп бөлігі федералды үкімет сатып алды. Кен байлықтарына құқық жеке меншікте қалды. Лэйнвиллдегі фабрика 1920 жылы барлық ағаштар кесілгеннен кейін жабылды, ал жергілікті халық азайды. Долли-Содс айманында соңғы ағаш 1924 жылы кесілді. 1930 жылдың шілде айының соңында Ред-Крик пен Стоуни Ривердің солтүстік бөліктерінде (Грант/Такер округінің шекарасында) аса қауісті өрт болды. Бұл өрт – «Доббин кескіштері» деп белгілі болды – ағаш кесушілер коммерциялық емес деп қалдырған көптеген ағаштарды жалмап, өлтірді. Жылдар бойы бұл жерде қорқынышты пейзаж сақталды, осы ағаштардың түбірлері тас үйінділерінің үстінде биікке көтерілген. 1930 жылдары Азаматтық консервациялық корпус Долли-Содсқа келтірілген зиянды жою үшін қызыл шыршаларды қайта отырғызу арқылы белгілі бір күш-жігер жұмсады.

Әскери пайдалану және тазалау

1943-44 жылдары Батыс Вирджиния маневрлік аймағының құрамында АҚШ армиясы бұл аймақты артиллерия мен минометтік оқ ату және маневр жасау полигоны ретінде пайдаланды, содан кейін әскерлер Еуропаға Екінші дүниежүзілік соғысқа жіберілді. Кабин Маунтин және Блэкберд Кноб нысаналар ретінде белгіленді. 1997 жылы жұмыс тобы жолдардың орналасқан жерін және белгілі кемпингтерді снарядтарға қатысты жан-жақты зерттеді. Жұмысшылар жол бойында 32 594 қазба жасады, нәтижесінде 14 жарылғыш минометтік снаряд табылып, жойылды, олардың көп бөлігі Fisher Spring Run жолында болды. Барлығы осы жерде жарылды. Тағы екеуі жарылмаған снарядтар еді. Сонымен қатар, олар ағаш кесу кезінде қалған көптеген темір жол шпилькаларын, темір құралдар мен жылқы тырнақтарын тапты. Жолдан тыс іздеулер мүмкін болмады, сондықтан аймаққа атылған артиллерия және минометтік снарядтардың (60 мм және 81 мм снарядтар) бір бөлігі әлі де сол жерде болуы мүмкін. (2006 жылдың шілдесінде табылған екі снарядтың суретін мына сілтемеден қараңыз.)

Флора

Долли-Содс кең жайылған шпагнум батпақтары, қырықшаяқты бұталар және сирек орналасқан, өсуі шектеулі қызыл шыршаларымен әйгілі – бәрі де солтүске қарай саяхаттағандай әсер қалдырады. Көптеген өсімдік қауымдастықтары шығыс Канаданың теңіз деңгейіндегілерімен ұқсас. Бірақ, Содстың экожүйелері керемет түрленбелі. Соңғы онжылдықтарда Содс аймағындағы экологиялық іздік процестің көптеген кезеңдері осы аймақты ботаниктер үшін мәңгілік қызығушылық ортасына айналдырды.

Шөптер (шөптер)

Жергілікті "сод" термині – Жоғарғы Аллегейндердегі бірнеше биік жайлауларды атау үшін қолданылатын дәстүрлі атау. Бұл термин Оңтүстік Аппалачи тауларындағы "шөптік жалаңдық" терминімен шамалас мағынаға ие. Алғаш ашылған кезде Аппалачидің орталық аймағында осындай тау беткейлеріндегі немесе шыңдардағы шөпті алқаптар көптеп кездесетін көрінеді. Ботаник Эрл Л. Кордың сөзінше, "Шыршаның қою жасыл түсіне қарсы шөптің күміс жалтырлығы алғашқы қоныс аударушылардың назарын өзіне тартты". Осы шөптік алқаптардың пайда болуына қатысты көптеген болжамдар айтылып жүр. Кор бірнеше факторлық түсіндірмені жақтады, онда тау шыңдарында әр түрлі себептердің (қатаң ауа райы, өрттер және т.б.) салдарынан алғашқыда ағаштар құрылып, одан кейін жаңа ағаш көшеттерімен күшті бәсекелестікке түсетін шөптермен алмасып, тазартылған аймақтар төменгі биіктіктегілерге қарағанда ұзақ сақталады.

Шұңқырлы далалар

Долли-Содс тауының солтүстік бөлігіндегі жел соққан ашық шалғынды далаларға ұқсас тундраның кең көріністері Аляска ландшафтын еске түсіреді. "Құрғақ бұталы жерлер" – ботаникалық термин, бірақ осы ерекше кеңістіктердің дәстүрлі жергілікті атауы "көкжидек жазықтары" болған. Бұл биік жерлер әртүрлі Ericaceae (бұталар) отырыстарымен кеңінен жабылған: көкжидек пен жусан (Vaccinium), көкжидек (Gaylussacia), қызыл азалия (Rhododendron prinophyllum) және розалы рододендрон (Rhododendron maximum), тау лавры (Kalmia latifolia), тері (немесе қыста жасыл, Gaultheria) және Аллегений мензизиясы (Rhododendron pilosum). Роза тұқымдасына жататын өсімдіктер де көптеп өседі: шоқжүрек, тау күлі, сервисберри және қара қайын (Prunus pensylvanica). 80 жыл бұрын топырақ пен өсімдік қабаттарын жойған өрттен қалған тасты алқаптар кеңінен таралған.

Сфагнумдық шөптесіндер (жүземді балдырлар)

Сыршық ағаштармен шектескен сфагнум батқықтары Ред-Крик өзенінің жоғарғы ағысында және оның салаларында кездеседі, көбінесе нүктелі қарағайдың қалың тоғайларымен бірге орналасқан. Мұндай аймақтар Жоғары Аллегейлерде де бар, ең танымалдары – Кранберри Глэйдс. Долли-Содстағы ең ірісі шамамен 1,6 шақырымға созылып, 0,8 шақырым енді. Сфагнум мохының қалың кілемдері мен политрихум мохының төбешіктері мақта шөбін, дөңгелек жапырақты росянканы және "маржан мохы" деп аталатын лишайды да қамтиды. Сыршықтан басқа, батпақ шеттерінде папоротниктер, саз, және кейде балсамдық шыршалар өседі. Үш тісті бескақ (Sibbaldiopsis tridentata) көбінесе көптеп кездеседі, ал орхидеялар – мысалы, қызғылт түсті әйел қадамы – кейде көрінеді.

Қатты ағаш ормандары

Долли Содс даласының оңтүстік бөлігі пісіп келе жатқан шырша тоғайларын, рододендрондың тығыз бұталарын, жоталардағы солтүстік қатты ағаштарды және Ред-Крик өзенінің терең салаларындағы бұлақты қатты ағаштарды қамтиды. Сонымен қатар, қалпына келтіріліп жатқан жергілікті қызыл шырша ормандары, бұрмаланған сары қайың, қант және қызыл кеспеағаштар, шығыс гемологы және қара вишня да бар. Америка буы, қарағай және хиккори ағаштарына да кездеседі. Орманның терең бөліктерінде "рамп" (Allium tricoccum) деп аталатын жабайы пияз да өседі.

Фауна

Аллегейн тауларында қоныстанған ірі мегафауна – бұл елк, бизон, тау қабыланы – барлығы 19 ғасырда жойылып кетті. Дегенмен, олар АҚШ-тың шығысындағы басқа аймақтарға қарағанда осы аймақта ұзақ сақталды. Биік орналасқандықтан климат салқын, ал кейбір жануарлар 2575 км қашықтықтағы Канаданың солтүстігінде кездесетін жануарларға ұқсас. Мұнда қар басып жүретін қоян сияқты көптеген түрлер өзінің оңтүстік шегіне жақын. Бобрлар, бір кезде жойылғаннан кейін қайта қалпына келтіріліп, осы биік су алаптарында бобрлардың тоғандарын үнемі жасап, жаңартып отырады. Басқа да кездесетін жануарларға қызыл және сұр түлкілер, қара мысықтар, қара аюлар, суыр, уытты жылан, жабайы түйеқұс және қақ қарсылар жатады. Аққұйрықты бұғылар 1930 жылдары қайта енгізіліп, қазір көптеп табылады. Қазіргі уақытта Батыс Вирджиния Табиғи ресурстар департаменті Долли-Содс және басқа да аймақтарда елктерді қалпына келтіру бағдарламасын қарастырып жатыр. Сонымен қатар, қорғауға алынған Шыңқыр тау саламандрасы да осы жерде кездеседі.

Басқа дереккөздер

Брукс, Морис, "Таңғажайып Долли Содс" (1969–70), Сыртқы Батыс Вирджиния [Тақырыбы "Тамаша Батыс Вирджиния" деп өзгертілді, 1970]; 1969 ж. қараша, 10–13 бб.; 1970 ж. қаңтар, 10–13 бб.; 1970 ж. ақпан, 10–13 бб. Холл, Джордж А. (1985), "Долли Содс аймағындағы құстар, 1984", The Redstart, Уиллинг, Батыс Вирджиния, қазан айындағы саны. Хаттон, Юджин Э. (1988), "Долли Содстың перигляциалдық ерекшеліктері", The Redstart, Уиллинг, Батыс Вирджиния, шілде айындағы саны. Хаттон, Юджин Э. (1985), "Долли Содстың өсімдік сипаттамасы", The Redstart, Уиллинг, Батыс Вирджиния, қазан айындағы саны. Китинг, Стив (2010), A Dolly Sods North Blackwater Companion: Аймақтың тарихы, геологиясы және экологиясы арқылы жаяу жүру жөніндегі нұсқаулық; Парсонс, Батыс Вирджиния: МакКлейн баспасы. О'Нил, Л. Пит (1998), "Тундрадағы керемет. Батыс Вирджинияның Долли Содсы – көруге тұрарлық жабайы табиғат", The Washington Post, 16 қыркүйек, P D 9. Пайл, Энн Х. (1985), "Долли Содстағы папоротниктер және папоротниктерге жақын өсімдіктер", The Redstart, Уиллинг, Батыс Вирджиния, қазан айындағы саны. Венабл, Норма Джин (1996), Dolly Sods, West Virginia Renewable Resources Unique Areas Series 813, West Virginia University Extension Service, Моргантаун, Батыс Вирджиния. АҚШ Орман шаруашылығы қызметі (1988), Долли Содс жабайы табиғаты және оны қоршаған аймақ, буклет.