Кіріспе

Балық түрлері

Кемеқорық молли (Poecilia latipinna) – АҚШ-тың шығыс жағалауында, Солтүстік Каролинадан оңтүстікке Флоридаға дейін, Мексика шығанағы бойында Техасқа дейін және оңтүстікке Мексиканың Юкатан түбегіне дейін таралған тірі туатын балық. Моллилер тұзды-тұщы суға бейімделгендіктен, көбінесе мұхиттан бірнеше метр немесе шақырым қашықтықта жағалау эстуарийлерінде, лагуналарда, өзен сарқырамаларында және батпақтарда, сондай-ақ толқынмен су ағып тұратын аймақтарда (мысалы, мангр батпақтарында) кездеседі, мұнда мұхиттық минералдар мен қоректік заттардың құрлықтан келген тұщы сумен араласуы байқалады.

Таксономия

Желкенді молли 1821 жылы табиғаттанушы Чарльз Александр Лесуэр Моллиензия латипинна деп сипаттаған, бұл сипаттаманы Луизиана штатының Нью-Орлеан қаласы маңындағы тұщы су тоғандарынан алынған үлгілерге негіздеген. Алайда, Лесуэр сол 1821 жылы M. latipinna-ны сипаттағаннан кейін, желкенді моллидің басқа да жинақтарын Mollienesia multilineata деп атады. Бұл қайшылық жағдай шатасуға алып келді және нәтижесінде Зоологиялық номенклатура жөніндегі халықаралық комиссияның (ICZN) шешімі қажет болды. 1959 жылы ICZN Mollienesia latipinna Lesueur 1821 атауына басымдық берді. Поэцилид балықтарына арналған маңызды еңбекте Дон Розен мен Рив Бейли (1959) Маркус Элизер Блох пен Йохан Готтлоб Шнайдердің (1801) Поэцилия атауының Лесуэрдің (1821) Моллиензиясына қарағанда басымдығын атап көрсетті, соның салдарынан Моллиензия Поэцилияның синонимі ретінде қарастырылды.

Аттар

Басқа тілдерде желкенді моллидің кейбір атаулары: Breitflossenkärpfling (неміс), seilfinnemolly (норвегиялық), zeilvinkarper (голландиялық), leveäevämolli (фин), molinezja szerokopłetwa (поляк), bubuntis (тагалог) және molliénésie á voilure немесе жай ғана "molly voile" (француз). Кейбір шатасу Юкатан моллисі, P. velifera-мен болады. Көптеген "желкен" сөзін қамтитын атаулар осы түрге қатысты болғанымен, неміс Segelkärpfling, латын velifera және басқалары Юкатан моллисі үшін де қолданылады. Француз тіліндегі терминдер екі түрді де айырмай қолданылады. Желкенді молли аквариум дүкендерінде көбінесе "молли" деген атпен сатылады.

Географиялық таралуы

Желкенді молли Солтүстік Каролинадан Техасқа дейін және Мексиканың Юкатан түбегіндегі тұщы және тұзды сулы орталарда кездеседі. Жазық жерлердегі өзендермен суға толы жағалаулық батпақтарды, мангр батпақтарын, дельталар мен эстуарилерді ұнататын желкенді молли Флорида түбегінде және Мексика шығанағының барлық аймағында өте көп таралған. Жаңа Зеландияда, АҚШ-тың батысында және Гавайиде инвазивті және енгізілген популяциялар қалыптасқан. Калифорнияға әкелінген желкенді моллилер федералды түрде қорғалатын және жойылу қаупі төнген шөл балықтарының (Cyprinodon macularius) санының азаюына себеп болды. Бұл түр Иракқа да инвазивті түр ретінде енгізілген, онда ол Персия шығанағының суларында Тигр және Евфрат өзендерінің дельталарының қосылған жерінде жақсы өседі, бұл аймаққа тән көптеген килифиш түрлерін бәсекеге түсіріп, олардың қырылу қаупін тудырады. Қызығы, 1920 жылдары желкенді молли Канаданың Альберта провинциясындағы Банф ұлттық паркіндегі Банф ыстық бұлағына енгізілген.

Тіршілік ету ортасы

Сальфинді моллилер көбінесе батпақтардың, жазық жерлердегі өзендердің, көлдердің, батпақтардың, эстуарлардың және тіпті жол жиегіндегі сияқты уақытша су толы жатқан жерлердің шеттеріндегі беткі су қабаттарында кездеседі. Бұл түрдің шағын және ірі топтары көбінесе су бетінде қалқып жүзетін өсімдіктердің астында немесе судағы құрылыстардың жанында табылады, бұл оларды потенциалды жыртқыштардың байқау мүмкіндігін азайтады. Сальфинді молли – төзімді түр, себебі ол жоғары қарай тік бұрылған аузы арқылы оттегіге қаныққан беткі судың жұқа қабатын пайдалана алады, сондықтан оттегісі аз ортада да тіршілік ете алады. Эврихалинді түр ретінде, сальфинді молли әртүрлі тұздылық деңгейі бар су ортасында кездеседі, 87 ppt дейін тұздылыққа төтеп береді және тұзды суларда көбейеді.

Айырмалы белгілері

Кемеқорық моллидің денесі негізінен сопақ келген. Басы кішкентай және жонынан жалпақ, аузы кішкентай және жоғары қарай иілген. Қасық тұмсығы кең, ал қасық қанаты үлкен, дөңгелек және кейде ұшы қара түсті болады. Жазылғыш қанаттары арқалық қанаттың алдында орналасқан. Ересектеген еркектерде арқалық қанаты айтарлықтай үлкейеді (осы ерекшелік түрге оның жалпы атауын береді), ал құйрық қанаты да сол сияқты түрлі түсті болады; бұл көзге түсетін екіншілік жыныстық белгілер ұрғашылардың жұбайласу таңдауында маңызды рөл атқарады. Ұрғашылар көбінесе ірілеу және қарапайым түсті болады, бұл Poeciliidae отбасынан өзгеше ерекшелік. Бұл балық Юкатан моллиінен (P. velifera) кішірек, бірақ аквариумда өсіргенде бұл түр толық ұзындығына жетпейді. Арқалық қанаттары ең ерекше белгісі болып табылады: Кемеқорық моллиінің қанаттарында 15 қанат сәулесінен кем болады, қанаттың арқаға қосылған жерінен санағанда, ал Юкатан моллиінің қанаттарында 18-19 (аралық сандар будандасуды білдіруі мүмкін) болады. Егер еркек арқалық қанаттарын жайып көрсетсе, бұл түрде ол трапеция пішіндес болады, мұнда артқы жиегі ең қысқа болады. Арқалық қанатының биіктігі артқы шетінен өлшенгенде құйрығының биіктігінен сәл төмен болады. Еркек моллилер ұрғашылардан көбірек агрессивті.

Түсіру

Денесі көбінесе ашық сұр түсті, бірақ көбейтілу кезеңіндегі аталықтары көк-жасыл болуы мүмкін. Қабырғаларында, арқасында және арқа қанатында бірнеше қатар дақтар кездеседі. Көбінесе бұл дақтар бірігіп, жолақтар құрайды. Аквариумдарда осы түрдің көптеген түс өзгерістері шығарылған (табиғатта да түс өзгерістері болады), соның ішінде меланистік, лейцистік, альбиностық және ұсақ дақты түрлері белгілі.

Сальфин және қара молли

Бұл түрдің толыққанды меланистік түрі бар, ол "түн ортасындағы молли" деп аталады, немесе жай ғана "қара молли". Соңғысы бастапқыда Poecilia sphenops түрінің меланистік тұқымдарын білдіреді. "Түн ортасындағы молли" шындығында осы түр мен қазіргі түрдің арасындағы будандасудан пайда болған. Poecilia тұқымдасының көптеген түрлері сияқты, бұл екі түрдің арасында будандастыру оңай, және P. latipinna түрiнің әдемі сыртқы түріне байланысты, еркектерінің көзге түсетін, ірі, сары жиекті арқа қанаттары бар желкенді қара молли будандары жиі кездеседі. Геномдық рекомбинация нәтижесінде F1 будандары көбінесе жаңа және ерекше қанат пішіндерін көрсетеді. Әйтпесе, будандарды өзара немесе ата-ана түрлерімен сәтті өсіруге болады. Олардың өмір сүру ұзақтығы көбінесе азаяды, бірақ (сау балықтарда) P. sphenops-тың деформацияланған "балон" молли тұқымдарына қарағанда одан аз.

Өлшемі, жасы және өсуі

Желкенді моллилердің табиғи өмір сүру ұзақтығы қысқа, әсіресе еркектер жыныстық жетілуіне жеткеннен кейін бір жылдан да аз өмір сүре алады. Қоршаған орта жағдайларына байланысты желкенді моллилер бір жылдың ішінде көбейе бастауы мүмкін. Желкенді моллилер шағын балықтар. Бір жасқа келгенде, еркектер әдетте SL шамасында болады, ал ересек аналықтары SL-ге жетеді. Ересек еркектердің мөлшері популяция тығыздығымен тікелей байланысты. Популяция неғұрлым тығыз болса, еркектердің орташа мөлшері соғұрлым кішкентай болады. Бұл түрдің ең ірі өлшемі TL деп тіркелген. Сондай-ақ, кірпікшелі протозоан Ichthyophthirius multifiliis та осы түрге қатысты, ол тұщы судағы ақ дақ, тұщы судағы ик немесе тұщы судағы жұқпалы аурудың қоздырғышы болып табылады.

Адам үшін маңызы

Желкенді молли, көптеген түс нұсқаларында, аквариум сүйершілер үшін зор қызығушылық пен құндылыққа ие, және көптеген жасанды түрлері жануарлар дүкендерінде өндіріліп сатылады. Жабайы желкенді моллилер сондай-ақ ірі етқоректі балықтарға жем ретінде өсіріледі, бірақ көбінесе бұл мақсатта гуппилер қолданылады. Табиғи популяциялар масалардың деріқана мен қуыршақтарымен қоректену арқылы олардың санының өсуін тежейді.

Қорғау

Бұл түрді Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) "Ең аз уайым тудыратын түр" деп тіркеген.