Кіріспе

Садақ ату 1900 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында тұңғыш рет көрсетілді және 17 Олимпиада барысында жарысқа қойылды. Олимпиадалық садақ ату жарыстарына 105 ел қатысып, Франция ең көп – 15 рет қатысқан. Ең айқын тенденция – 1984 жылдан бергі жарыстарда Оңтүстік Кореялық садақ атушылардың тамаша жетістіктері, олар 39 алтын медальдің 27-сін жеңіп алды. Оны Дүниежүзілік садақ федерациясы (WA; бұрын FITA) басқарады. Олимпиада ойындарында тек қайырымды садақ ату түрі ғана көрсетіледі. Садақ ату жазғы Паралимпиада ойындарының да бір бөлігі болып табылады.

Тарих

1900 жылы Парижде өткен екінші Олимпиада ойындарында садақ ату алғаш рет көрсетілді. Әртүрлі қашықтықтағы жеті жарыс өткізілді. 1904 жылғы Сент-Луис жазғы Олимпиадасында алты садақ ату жарысы болды, оның үшеуі ерлер, үшеуі әйелдер арасындағы жарыстар еді. Командалық садақ ату және әйелдер садақ атуы енгізілді. 1908 жылғы жазғы Олимпиадада садақ атудан үш жарыс өтті. Садақ ату 1912 жылғы жазғы Олимпиадада болмады, бірақ 1920 жылғы жазғы Олимпиадада қайтадан пайда болды. Садақ ату Олимпиада ойындарында он алты рет қатысқан, себебі 1920 мен 1972 жылдар аралығында ол бағдарламаға енбеген. 1972 жылы Мюнхенде өткен жазғы Олимпиададағы садақ ату жарысы екі FITA раундысынан (2014 жылдан бастап «1440 раундысы» деп аталады) тұратын, екі жарыстан – ерлер жеке және әйелдер жеке – құралды. Бұл форматтағы жарыс 1988 жылғы жазғы Олимпиадаға дейін сақталды, содан кейін командалық жарыстар қосылып, Grand FITA Round форматы қолданылды. 1992 жылғы жазғы Олимпиададан бастап бас-бас кездесулермен Олимпиада раундысы қабылданып, содан бері қолданылып келеді. 1984 жылы Лос-Анджелесте Жаңа Зеландиялық Нероли Фэйрхолл Олимпиада ойындарында параличтің салдарынан жарысқан алғашқы спортшы болды. АҚШ-тың садақ ату командасының әр дивизионында үш Олимпиадалық квота бар; әр дивизиондағы үздік үш садақшы АҚШ Олимпиадалық құрамасына іріктеледі. 2004 жылдан бері Олимпиада ойындарындағы садақ ату жарыстары Panathinaikos стадионы (2004), Лордс крикет алаңы (2012) және Самбодромо (2016) сияқты танымал жерлерде өткізілуде.

Медаль кестелері

1900, 1904, 1908 және 1920 жылдары өткен садақ ату жарыстары Дүниежүзілік садақ ату федерациясының ережелерімен жүргізілетін қазіргі заманғы, стандартталған садақ ату жарысынан бұрын өтті. Кез келген жылы ең көп дегенде үш ел қатысты, ал қатысушылар саны және жеңіп алынған медальдар саны бойынша үй иесі елдер басымдық танытты. Осы кезеңде Франция, Бельгия, Нидерланды, Ұлыбритания және АҚШ елдері жарысқа қатысты. Антверпенде (1920) өткен кейбір жарыстарда тек екі ел қатысқандықтан қола медальдар тапсырылмады. 1972 жыл Олимпиада ойындарында қазіргі заманғы садақ ату жарысының басталуын белгіледі. Жарыстар стандартталған нысандарда өте бастады және көптеген елдер қатысты.

Біліктілік

Жақ атудан іріктеу орындары жеке спортшыларға емес, Ұлттық Олимпиада комитеттеріне (ҰОК) беріледі. World Archery (спорт федерациясы) мәліметінше, Олимпиадалық жақ атушының ең төменгі жасы – 16 жас. ҰОК біліктілік орындарын екі жолмен иелене алады: командалық жарыс арқылы немесе жеке спортшы арқылы. Әр жыныстағы командалық жарысқа іріктеліп алған ҰОК үш жақ атушыны жіберуге құқылы; әр жақ атушы жеке жарысқа да қатысады. Жеке іріктеу орындарын жеңіп алған ҰОК-тер жеке жарысқа бір ғана өкіл жіберуге шектеледі. Әр жынысқа 12 командалық іріктеу орны қарастырылған: үй иесі ел, жақ атудан әлем чемпионатының үздік 8 командасы және Әлемдік командалық іріктеу турнирінің үздік 3 командасы. Командалық іріктеу арқылы берілген 36 орынға қосымша, әр жынысқа 28 жеке іріктеу орны қосылады, осылайша әр жеке жарысқа қатысушылардың жалпы саны 64-ке жетеді. Аралас командалық жарысқа іріктеу Олимпиада ойындарының рейтингтік кезеңі арқылы жүзеге асырылады.

2012 жыл

2012 жылға қатысты біліктілік ережелері шамалы өзгертілді. Қонақ ел, әлем чемпионатының алғашқы сегіз командасы сияқты, үш орынға ие болды. Дегенмен, әлем чемпионатындағы жеке нәтижелер бойынша тек 8 спортшы ғана біліктілік алды. Континенттік турнирлерге бөлінген орындар тең емес болды, Африка мен Океанияға басқа континенттерге берілген үш орынға қарағанда тек екі орын бөлді. Үшжақты комиссия өз қарауындағы үш орынды сақтап қалды. Қалған 13 орын финалдық іріктеу турнирлері арқылы анықталды. Финалдық іріктеу турнирінің командалық жарысы арқылы үш қосымша командалық орын (9 жеке орын) берілді, ал соңғы 4 орын финалдық іріктеу турнирінің жеке жарысы арқылы бөлінді. Егер финалдық іріктеуден өткен Ұлттық олимпиада комитеттерінің бірі бұрыннан-ақ жеке орынға ие болса, жеке іріктеу квотасына тағы бір орын қосылды.

2016 жыл

Африка континенттік турнирлерде 3 біліктілік орын алды, Океания 3 орынның орнына 2 орын алған жалғыз құрлық болып қалды.

2020 жыл

2020 жылғы Олимпиада ойындары үшін (COVID-19 пандемиясының салдарынан 2021 жылға шегерілді), біліктілік жүйесіне бес континенттік ойындар қосылды. Әрбір бес ойындағы аралас командалық жарыстың жеңімпаз ұлттық олимпиада комитетіне (ҰОК) әр жыныстан бір квота беріледі; сондай-ақ Азия, Еуропа және Пан Америка ойындарының жеке жарыстарында жеңімпаздарға әр жыныстан бір квоталық орын беріледі. Әлем чемпионатына әр жыныстан берілетін квота саны 4-ке дейін, ал Үш тараптық комиссияға әр жыныстан 2-ге дейін азайтылды. Еуропа құрлықтық турнирі Океания (1-ге дейін) және Африка (2-ге дейін) есебінен қосымша бір квота алды. Соңғы жеке біліктілік турниріне негізгі квота әр жыныстан тек 1-ге дейін азайтылды, бірақ бұл турнирде пайдаланылмаған квоталар да қайта бөлінеді.

Жарыс

1988 жылдан 2016 жылға дейін Олимпиадалық садақ ату төрт медальдық жарыстан тұрды: ерлердің жеке сыны, әйелдердің жеке сыны, ерлер командасы және әйелдер командасы. 2020 жылы аралас командалық жарыс енгізілуде. Барлық бес жарыста садақшының нысанаға дейінгі қашықтығы 70 метрді құрайды.

Жеке тұлға

Жеке жарыстарда 64 садақшы қатысады. Жарыс рейтингтік кезеңнен басталады. Әр садақшы 72 жебе атып (алты серияда немесе 12 жебеден тұратын топтарда) олардың нәтижесі бойынша рейтингі анықталып, жекелей турнир кестесіне сәйкес орналасады. Содан кейін, әр садақшының соңғы орны жеңілген кезеңде алған ұпайларына қарай белгіленеді, ал бірінші кезеңде жеңілгендер 33-тен 64-ке дейін орналасады.

2008 жылға дейінгі

Бірінші іріктеу кезеңінде бірінші орын алған садақшы 64-ші садақшыға қарсы, екінші – 63-шіге қарсы және т.б. шығады. Осы жекпе-жекте, сондай-ақ екінші және үшінші кезеңдерде садақшылар бір мезгілде 3 жебеден 18 жебе атып, сосын 3 жебеден бір-біріне кезекпен атып отырады. 18 жебеден кейін жоғары ұпал жинаған садақшы келесі раундқа өтеді, ал жеңілгені іріктеуден шығарылады. Үш раундтан кейін 8 садақшы қалады. Қалған үш раунд (тоғызыншы финал, жартылай финал және медальдар үшін күрес) – финалдық раундтар деп аталады. Әр садақшы 12 жебе атып, олар да 3 жебеден құралған топтармен атылады. Бірінші үш раундтағыдай бір мезгілде атудың орнына, екі садақшы кезекпен атып, жебе алмастырады. Тоғызыншы финалдың жеңілгендері іріктеуден шығарылады, ал жартылай финалдың жеңілгендері қола медаль үшін күресіп, үшінші орынды анықтайды. Жарым финалда жеңіліске ұшырамаған екі садақшы алтын медаль үшін жекпе-жекке шығады, онда жеңімпаз алтын медальді, ал жеңілгені күміс медальді иеленеді.

2008 жылғы өзгерістер

2008 жылғы барлық матчтар бұрынғы финалдық тур форматында, 12 жебеден тұратын матчтар түрінде өтті. Атыстың кезегімен садақшылар жебе атты.

2012 жылғы өзгерістер

2012 жылғы Олимпиада ойындары үшін жекелей матч жүйесі толығымен жаңартылды, бірақ қола медаль үшін матч форматы сақталды. Матчтар енді сеттерден тұрады. Әр сетте екі садақшы үш жебеден атып, ең жоғары ұпай алған садақшы екі ұпай алады; егер сет тең аяқталса, әр садақшы бір ұпай алады. Матч бір садақшы алты ұпайға жеткенше жалғасады. Егер бес сеттен кейін тең түссе, орталыққа ең жақын атылған жебе жеңімпазды анықтайтын қосымша атыс жасалады.

Команда

Командалық жарыста командалардың орналасуын анықтау үшін жеке жарыспен бірдей рейтингтік кезеңнің нәтижелері пайдаланылады. Команданың үш жеке садақшының ұпалдары қосылып, команданың рейтингтік кезеңдегі ұпалы есептеледі. Бұдан кейінгі жарыс – жеңіліп қалғандардың бірден іріктеуден өтетін турнирі, ал үздік 4 команда ширек финалға тікелей өтеді. Жарым финалда жеңілгендер үшін қола медаль үшін күрес өтеді. Жеке жарыстағы жиынтық формат 2012 жылы қолданылмады, бірақ 2016 жылдан бастап қолданыла бастады. 2016 жылға дейінгі командалық матчтарда әр садақшы 8 жебе атып, команданың ең жоғары ұпалы (барлығы 24 жебе бойынша) матчты жеңіп алды. 2016 жылдан бастап жиынтық формат қолданылады (әр садақшы жиынтық сайын екі жебеден атып, командаға жиынтық сайын барлығы 6 жебеден атуы).

Аралас команда

Аралас командалар сайысында рейтингтік кезеңнің нәтижелері командаларды іріктеуге және оларды тізімдеуге пайдаланылады. Бәсекеге түсетін 16 команданың әрқайсысы бір ер және бір әйел адамнан құралған.