Кіріспе

Садақпен жебе ату – садақ қолданып жебе ату спорты, дағдысы немесе шеберлігі. Бұл сөз латын тіліндегі "arcus" сөзінен шыққан, ол "садақ" деген мағынаны білдіреді. Тарихи жағдайда, садақпен жебе ату аң аулау және соғыс үшін қолданылған. Қазіргі заманда, бұл көбінесе бәсекелестік спорты және демалыс әрекеті болып табылады. Садақпен жебе атумен шұғылданатын адамды әдетте садақшы, садақ көтеріп атушы немесе токсикофил деп атайды.

Бастапқы және ежелгі садақ ату

Жебе мен садақтың ең ерте белгілі дәлелі Оңтүстік Африкадағы Сибуду үңгірінен табылды, онда шамамен 72 000–60 000 жыл бұрын жасалған сүйек және тас жебе ұштарының қалдықтары анықталды. Жанама дәлелдерге сүйенсек, садақ Еуразияда жоғарғы палеолиттен мезолитке өту кезеңінде пайда болған немесе қайта пайда болған болуы мүмкін. Еуропадағы садақ пен жебеге қатысты ең ерте нақты қалдықтар Германиядағы Мангейм Вогельстангтан (17 500–18 000 жыл бұрын) және Стеллмурдтан (11 000 жыл бұрын) табылған. Швейцариядағы Грот дю Бишоннан табылған азилиялық нүктелер, аю мен аңшының сүйектерімен бірге, аюдың үшінші омыртқасындағы кремнезден жасалған сынықтар, шамамен 13 500 жыл бұрын жебелердің қолданылғанын көрсетеді. Еуропада оның қолданылуының басқа белгілері Германияның Гамбург қаласының солтүстігіндегі Аренсбург аңғарындағы Стеллмурдан және палеолиттің соңғы кезеңінен, шамамен б.з.д. 10 000–9000 жылдарға дейін сақталып қалған. Жебелер қарағайдан жасалған, олар негізгі және алдыңғы оқтан тұрды. Бұрынғы садақтар туралы нақты мәліметтер жоқ; одан бұрынғы ұштар белгілі, бірақ олар садақтардың орнына найза тастау құралдарымен атқан болуы мүмкін. Қазіргі кездегі ең ерте садақтар Даниядағы Холмегард батпағынан табылды. Кенияның Туркана округіндегі Натарук жерінде бас сүйегінің ішінен және тағы бір сүйектің кеуде қуысынан табылған обсидиан жанындағы кескіштер, шамамен 10 000 жыл бұрын тас ұшы бар жебелердің қару ретінде қолданылғанын көрсетеді. Садақтар ақырында найза тастау құралын Австралия және Океаниядан басқа барлық континенттердегі оқ-дәрілерді атқылаудың басты құралы ретінде ығыстырды, бірақ найза тастау құралдары Американың кейбір аймақтарында, әсіресе Мексикада және инуиттер арасында садақпен бірге сақталды. Садақ пен жебелер Мысыр және көршілес Нубия мәдениетінде олардың династиялық және Кермаға дейінгі дәуірлерінен бері болған. Левантта жебе ұшын түзетуге арналған құралдар болуы мүмкін артефактілер Натуф мәдениетінен (б.з.д. 10 800–8 300 жылдар) табылды. Хиамиан және PPN A иықты Хиам нүктелері жебе ұштары болуы мүмкін. Ежелгі цивилизациялар, әсіресе ассириялықтар, гректер, армяндар, парсылар, парфяндықтар, римдіктер, үндістер, корейлер, қытайлықтар және жапондықтар өз әскерлерінде көптеген садақшыларды пайдаланды. Ақкадтың Нарам Синнің жеңіс стеласына сәйкес, аккадтықтар соғыста алғаш рет композиттік садақтарды қолданды. Мысырлықтар Нубияны «Та Сети», яғни «Жақынның жері» деп атады, өйткені нубийлер шебер садақшылар екені белгілі болды, ал б.з.д. 16 ғасырға қарай мысырлықтар соғыста композиттік садақты қолданды. Бронза дәуіріндегі Эгей мәдениеттері соғыс және аң ауру үшін мемлекеттік меншікке алынған мамандандырылған садақ жасаушыларды қолдана алды, бұл б.з.д. 15 ғасырдан бастау алды. Уэльстің ұзын садағы алғаш рет континенттік соғыста Креси шайқасында өзінің құндылығын дәлелдеді. Америкада садақ ату еуропалықтар келген кезде кең таралған. Азияда садақ ату жоғары деңгейде дамыған. Санскрит тілінде садақ ату термині, дханурвидья, жалпы жекпе-жек өнерін білдіретін болды. Шығыс Азияда Когурё, Кореяның үш патшалығының бірі, өте шебер садақшылар полкімен танымал болды.

Ортағасырлық садақ ату

Ортағасырлық қысқа садақ классикалық дәуірдегі садақтармен техникалық тұрғыдан бірдей болды, оның ату қашықтығы шамамен 400 метрді құрады. Бұл ерте ортағасырлық кезеңдегі шайқас алаңындағы басты қашықтықтан қару болды. Шамамен X ғасырда Еуропаға арбалеттер енгізілді. Арбалеттердің қысқа садақтармен салыстырғанда көбінесе ату қашықтығы артық, дәлдігі жоғары және нысананы тесіп өту қабілеті күшті болды, бірақ оқ ату жылдамдығы айтарлықтай төмен еді. Арбалеттер алғашқы крест жорықтарында қолданылды, олардың кейбір үлгілері қарудан өтіп, атты өлтіре алатын. Ортағасырдың соңында ағылшын армиясы ұзын садақпен қаруланған садақшыларға көп үміт артты. Француз армиясы көбінесе арбалетке сенді. Бұрынғыдай, садақшылар көбінесе шаруалар немесе еркін адамдар болды, ал емес қарулы сарбаздар. Ұзын садақтың ату қашықтығы 1000 метрге жететін, алайда ұзақ қашықтықтағы дәлдігінің жетіспеуі оны жеке емес, жаппай қолданылатын қаруға айналдырды. Креси және Агинкур шайқастары сияқты ұзын садақтардың арқасында жеңіске жеткен маңызды шайқастар ағылшын ұзын садағының әскери тарихқа енуіне себеп болды.

Атпен садақ ату

Орталық Азия тайпалары (атты үйреткеннен кейін) және Америка далаларындағы үндістер (еуропалықтардан аттар алғаннан кейін) ат үстінде садақ атуда ерекше шеберлікке жетті. Жеңіл қаруланған, бірақ жоғары жылдамдықта қимылдайтын садақшылар Орталық Азия далаларындағы соғысқа өте ыңғайлы болды және Еуразияның кең аумақтарын бірнеше рет бағындырған әскерлердің маңызды бөлігін құрады. Ұзындығы қысқа садақтар ат үстінде қолдануға қолайлырақ, ал күрделі садақ атты садақшыларға қуатты қару қолдануға мүмкіндік берді. Селжұқ түркілері Еуропадағы Бірінші крест жорығына қарсы, әсіресе Дорилеум шайқасында (1097) атты садақшыларды пайдаланды. Олардың тактикасы – жаудың жаяу әскеріне садақпен оқ жаудыру және олардың үлкен жылдамдығын пайдаланып, жаудың жақындауына кедергі келтіру болды. Еуразия құрлығындағы империялар көбінесе өздерінің "жабайы" қарсыластарын садақ пен жебе қолданумен байланыстырды, тіпті Хань әулеті сияқты күшті мемлекеттер көршілері – Сюнну тайпасын "Жебе тартатындар" деп атады. Мысалы, Сюннудың атты садақшылары оларды Хан әскеріне тең келдірді, ал олардың құрылымы Қытайдың Ордос аймағына кеңейіп, оларға қарсы берік қорғаныс аймалын құруына себеп болды.

Жақсылықтардың төмендеуі

Оқ ату қаруларының дамуы садақ пен жебелерді соғыста пайдасыз етті, бірақ кейде садақ ату шеберлігін сақтауға тырысылды. Мысалы, Англия мен Уэльсте үкімет 16 ғасырдың соңына дейін ұзын садақпен жаттығуды міндеттеуге әрекеттенді. Бұл себепті, Жүз жылдық соғыста садақтың әскери табысқа үлкен үлес қосқаны анықталды. Армения, Қытай, Египет, Англия және Уэльс, Америка, Үндістан, Жапония, Корея, Түркия және басқа да елдерде садақ атудың жоғары әлеуметтік статусы, пайдалылығы және кең таралған қуанышына қарамастан, оқ ату қаруларына қол жеткізген дерлік барлық мәдениеттер оларды кеңінен қолданды, садақ атуды екінші орынға қойып. Алғашқы оқ ату қаруларының ату жылдамдығы төмен және жаңбырлы ауа-райына өте сезімтал болды. Дегенмен, олардың тиімді ату қашықтығы артық болды. Қазіргі кезде дәстүрлі садақ ату спорт түрі ретінде және көптеген аймақтарда аң аулау үшін қолданылады.

18-ғасырдағы спорттық қайта өрлеу

Ертедегі ойын-сауық садақшылар қоғамдарына Финсбери садақшылары және Килвиннинг садақшылардың ежелгі қоғамы кірді. Соңғысының жыл сайынғы Папинго іс-шарасы алғаш рет 1483 жылы тіркелді. (Бұл іс-шарада садақшылар аббат мұнарасының түбінен тік атып, шамамен жоғары орналасқан ағаш кептерді түсіруге тырысты.) Корольдік садақшылар компаниясы 1676 жылы құрылды және әлемдегі ең көне спорттық ұйымдардың бірі болып саналады. Дегенмен, садақ ату 18 ғасырдың соңына дейін сирек кездесетін және шашыраңқы хобби болып қала берді, содан кейін аристократия арасында қайта жанданды. 1781 жылы Лондон қаласында антиквар және коллекционер сэр Эштон Ливер, Уэльс принці Джорджтың қамқорлығымен «Токсофилиттер қоғамын» құрды. Ел бойынша садақшылар қоғамдары құрылды, олардың әрқайсысының қатаң талаптары мен ерекше киімдері болды. Ойын-сауық садақ ату тез арада ақсүйектер үшін әсем әлеуметтік және салтанатты шараларға айналды, оларға тулар, музыка және бәйгеге қатысушылар үшін 21 зеңбірекпен салют берілді. Клубтар «сырттағы ірі ауылдық үйлердің қонақ бөлмелері» болды және жергілікті жоғарғы таптың әлеуметтік байланыстары үшін маңызды орынға ие болды. Көрсету мен мәртебеге баса назар аударғаннан басқа, бұл спорт әйелдер арасында да танымал болды. Жастар жарыстарға қатысып қана қоймай, олар өздерінің тартымдылығын көрсетуге мүмкіндік алды. Осылайша, садақ ату танысу, флирт және романтика үшін ыңғайлы алаңға айналды. Шаралар көбінесе ортағасырлық турнирлер үлгісінде ұйымдастырылды, жеңімпаздарға лавр гүлдері мен құрметті атақтар табыс етілді. 1789 жылдан бастап, жергілікті ложалар ережелер мен рәсімдерді біркелкілендіру үшін жиналатын жалпы мәжілістер өткізілді. Садақ ату Робин Гуд аңыздарына байланысты ерекше британдық дәстүр ретінде қабылданып, Еуропадағы саяси жағдайдың шиеленіскен кезінде патриоттық ойын-сауық түріне айналды. Қоғамдар элиталық сипатқа ие болды және жаңа орта тап буржуазиясының әлеуметтік статусы жеткіліксіз болғандықтан клубтарға қабылдаудан бас тартты. Наполеон соғыстарынан кейін спорттың барлық топ арасында танымал болуы артып, ол өнеркәсіптік революцияға дейінгі шаққа ностальгиялық қайта оралу ретінде бейнеленді. Әсіресе, сэр Уолтер Скотттың 1819 жылғы «Иванхо» романының ықпалы зор болды, онда Локсли есімді батыр садақ ату турнирінде жеңіске жеткені көрсетілген.

Қазіргі заманғы спорт түрі

1840 жылдары ойынды қазіргі заманғы спорт түріне айналдыруға жасалған екінші талпырыстар болды. Бірінші Ұлы Ұлттық садақшылық қоғамының жиыны 1844 жылы Йорк қаласында өтті, ал келесі он жылдық ішінде бұрынғының әсем және тойлы әдет-ғұрыптары біртіндеп қысқартылып, ережелер «Йорк раунды» ретінде стандартизацияланды. Гораций А. Форд садақшылық стандартын жақсартуға көмектесті және жаңа садақшылық техникаларын дамытты. Ол Гранд-Нешнл жарысында 11 рет қатарынан жеңіске жетті және 1856 жылы спортқа арналған өте ықпалды нұсқаулық жариялады. 19 ғасырдың соңына қарай спортқа қатысу азайды, себебі крокет және теннис сияқты балама спорт түрлері орта тап арасында танымал болды. 1889 жылға қарай Ұлыбританияда бар болғаны 50 садақ ату клубы қалды, бірақ ол 1900 жылғы Париж Олимпиадасында спорт түрі ретінде сақталды. Америка Құрама Штаттарының Ұлттық садақ ату қауымдастығы 1879 жылы Морис Томпсон («Садақшылықтың сиқыры» авторы) және оның інісі Уилл Томпсонның қатысуымен құрылды. Морис құрылған жылы президент болды, ал Уилл 1882, 1903 және 1904 жылдары президенттік қызметін атқарды. 1910 жылғы президент – Франк Э. Канфилд. Бүгінде ол USA Archery деп аталады және АҚШ Олимпиада және Паралимпиада комитеті тарапынан мойындалған. Америка Құрама Штаттарында ежелгі садақ ату 20 ғасырдың басында қайта жанданды. 1911 жылы Калифорнияда Яхи тайпасының соңғы өкілі, Иши есімді жергілікті тұрғын жасырынған жерінен шықты. Оның дәрігері Сакстон Поуп Ишидің көптеген дәстүрлі садақ ату дағдыларын үйреніп, оларды танымал етті. 1920 жылдардан бастап кәсіби инженерлер бұрын дәстүрлі шеберлердің ғана айналысқан саласы болған садақ атуға қызығушылық танытты. Олар заманауи рекурв және құрама садақтарды қоса алғанда, садақтың жаңа түрлерін коммерциялық тұрғыдан дамытуға жетекшілік етті. Бұл заманауи формалар қазіргі батыс садақ атуында басым, ал дәстүрлі садақтар азшылықта. Садақ ату 1972 жылы Олимпиада ойындарына оралды. 1980 жылдары американдық әуесқойлар дәстүрлі садақ ату дағдыларын қайта жаңғыртты және оларды жаңа ғылыми түсініктермен біріктірді. Бұл білімнің көп бөлігі дәстүрлі садақ шеберлерінің кітаптарында қолжетімді (Қосымша оқуға қараңыз). Қазіргі заманғы аң аулаудағы садақ атудың жетістігіне үлкен үлес қосқан американдық садақшы және садақ жасаушы Фред Беар. 2021 жылы Норвегиядағы Конгсберг шабуылында садақшы бес адамды өлтіріп, үш адамды жарақаттады.

Мифология

Бірнеше мифологиядағы құдайлар мен батырлар садақшылар ретінде сипатталады, соның ішінде грек Артемидасы мен Аполлон, римдік Диана мен Купидон, германдық Агилаз, Вильгельм Телл, Пальнетоке немесе Робин Гуд сияқты аңыздарда жалғасады. Армениялық Хайк және вавилондық Мардук, үнді Карна (Радхейя / Радханың ұлы деп те аталады), Абиманию, Эклавия, Арджуна, Бхишма, Дрона, Рама және Шива атыс шеберлігімен танымал болды. Су ыдысында айналып тұрған балықтың көзін нысанаға алу – атақты садақ тартыс жарысы. Бұл жарыс «Махабхарата» эпосында садақ атудың көптеген дағдыларының бірі ретінде бейнеленген. Парсылық Араш танымал садақшы еді. Гректердің ертедегі бейнелері Гераклді көбінесе садақшы ретінде көрсетеді. Садақ пен садақ ату эпостық поэма «Одиссеяда» маңызды рөл атқарады. Одиссей үйіне жасырын оралғанда, өзінің кім екенін аңғартқаннан кейін, тек ол ғана тарта алатын үлкен садағын тігіп, сызғаннан кейін садақ тартыс жарысында талапкерлерді жеңеді. Осындай мотив түркі-ирандық батырлық поэмасында «Алпамышта» да кездеседі. (Νύμφαι Ὑπερβόρειοι) грек аралы Делоста Артемиданың қызметшілері ретінде құдайы ретінде табынылып, садақ атудың түрлі салаларын басқарды; (Ἑκαέργη) қашықтықты, (Λοξώ) траекторияны және (Οὖπις) нысананы білдірді. И-аға мен оның шәкірті Фэн Мэн бірнеше ерте Қытай мифтерінде кездеседі, ал Чжоу Тонгтың тарихи кейіпкері көптеген көркем әдебиеттерде бейнеленген. Жомонг, Кореяның үш патшалығынан шыққан Гогурё патшалығының бірінші тайвангы, аңыз бойынша құдайға жақын садақшы болған. Оғыз қағанның тарихында да садақ ату оқиғалары кездеседі. Сол сияқты, садақ пен садақ ату корей халқының тарихи ерекшелігіне үлкен үлес қосады. Батыс Африканың йорубалық сенімі бойынша Осооси – садақ пен жебе бейнелерімен және садақ атумен байланысты аңшылықтың бірнеше құдайларының бірі.

Қас түрлері

Қамдардың (тарихи және заманауи) құрылымдық ерекшеліктерінде үлкен айырмашылықтар болғанымен, барлық қамдар серпімді иілімдерге бекітілген жіптен тұрады, ол жіпті тартқан пайдаланушы берген механикалық энергияны сақтайды. Қамдарды екі негізгі санатқа бөлуге болады: жіпті тікелей тартып тартатындары және жіпті тарту үшін механизм қолданатындары. Тікелей тартатылатын қамдар иілім құрылысының әдісіне қарай одан әрі бөлінеді, мысалы, қарапайым қамдар, қабатталған қамдар және күрделі қамдар. Қамдарды иілімдерінің жіпсіз кездегі пішініне қарай да жіктеуге болады. Дәстүрлі еуропалық түзу қамдарға қарағанда, қайырылатын қамдар мен кейбір ұзын қамдардың түрлері жіпсіз кезде садақшыдан қашыққа иіледі. Иілімнің қимасы да әртүрлі болады: классикалық ұзын қамның қимасы D пішіндес тар иілімдері бар, ал жалпақ қамның қимасы тікбұрышты кең жалпақ иілімдері бар. Кабельді арқалық қамдар арқалықтың артқы жағы ретінде арқандарды пайдаланады, ал кабельдің кернеуін өзгерту арқылы қамның тарту күшін реттеуге болады. Бұлар инуиттер арасында кең таралған, себебі олар сапалы қам ағашына оңай қол жеткізе алмаған. Кабельді арқалық қамдардың бір түрі – 1900 жыл шамасында Фрэнк Лоринг (Chief Big Thunder) ойлап тапқан Пенобскот қамдары немесе Уабенаки қамдары. Ол үлкен негізгі қамның артқы жағына кабельдермен бекітілген кішкентай қамнан тұрады. Әртүрлі мәдениеттерде жебелер садақтың сол немесе оң жағынан босатылады, бұл садақтың ұстауын және орналасуын әсер етеді. Мысалы, араб, түрік және жапон садақ атуында жебелер садақтың оң жағынан босатылады, бұл қамның құрылысына әсер етеді. Батыс садақ атуында жебе оң қолды садақшы үшін әдетте садақтың сол жағынан босатылады. Күрделі қамдар жіпті толық тартылғанда ұстауға қажетті күшті азайту үшін жасалған, бұл садақшыға бұлшықеттеріне аз күш түсіріп, нысанаға көбірек уақыт беруге мүмкіндік береді. Көптеген күрделі конструкциялар мұны іске асыру үшін иілімдердің ұштарында дөңгелектер немесе эллипстік доңғалақтарды пайдаланады. Әдеттегідей, бұл көрсеткіш 65-тен 80%-ға дейін жетеді. Мысалы, 80% босатылған қамды толық тартылған күйде ұстау үшін азырақ күш қажет. 99%-ға дейін босатуға да болады. Күрделі қамды 1960 жылдары Холлес Уилбур Аллен ойлап тапты (АҚШ патені 1966 жылы тіркелді және 1969 жылы мақұлданды), және ол Солтүстік Америкадағы садақ атудың барлық түрлері үшін ең көп қолданылатын қам түріне айналды. Механикалық тартатын қамдардың әдетте, арбалет сияқты, тірегі немесе басқа бекіткіші болады. Арбалеттердің, әдетте, күрделі қамдарға қарағанда тарту ұзындығы қысқа болады. Осыған байланысты, жебеге бірдей энергияны беру үшін күшті тарту күші қажет. Бұл механикалық тартатын қамдардың толық тартылғанда кернеуді ұстап тұратын құрылғылары бар. Оларды бір садақшының күші шектемейді, ал үлкен түрлері қоршау машиналары ретінде пайдаланылды.

Жебелер мен флештердің түрлері

Жебелердің ең көп таралған түрі – алдыңғы жағында жебе ұшы, ал екінші жағында флечингі мен нок бар. Уақыт пен тарих бойында жебелер әдетте түрлі формада болатын, кивер деп аталатын ыдыста тасымалданады. Жебелердің білігі әдетте қатты ағаштан, бамбуктан, шыны талшықтан, алюминий қорытпасынан, көміртек талшығынан немесе композиттік материалдардан жасалады. Ағаш жебелер бұрылуға бейім. Шыны талшықты жебелер сымбатты, бірақ біркелкі сипаттамаларға оңай келтіріледі. Алюминий біліктері 20-ғасырдың екінші жартысында өте танымал болды, себебі олардың түзулігі, жеңіл салмағы және одан кейін жоғары жылдамдығы мен тегіс траекториясы болды. Көміртек талшықты жебелер 1990-шы жылдары танымал болды, өйткені олар өте жеңіл, тіпті алюминийден жасалған жебелерден гөрі жылдам және жалпақ ұшады. Бүгінде турнирлер мен Олимпиада ойындарында қолданылатын жебелер композиттік материалдардан жасалады. Жебе ұшы – жебенің негізгі функционалдық бөлігі. Кейбір жебелерде тек біліктің өткір ұшы ғана қолданылады, бірақ жеке жебе ұштары көбірек таралған, әдетте металдан, тастан немесе басқа қатты материалдардан жасалады. Ең көп қолданылатын түрлері – нысана ұштары, дала ұштары және кең ұштар, сондай-ақ бодкин, дзюдо және тұтқыр ұштар сияқты басқа түрлері де бар. Флечинг әдетте құс қауырсынынан жасалады, бірақ қатты пластикалық қанатшалар мен спиральды қанатшалар сияқты жұқа табақтар да қолданылады. Олар жебелердің артқы жағына жұқа екі жақты таспамен, желіммен немесе дәстүрлі түрде сіңірмен бекітіледі. Барлық мәдениеттерде ең көп таралған конфигурация – үш флечинг, бірақ алтыға дейін де қолданылған. Екі флечинг жебеді ұшу кезінде тұрақсыз етеді. Жебе үш флечингі болса, флечингтер білік айналасында тең аралықта орналасады, біреуі қақпаққа соғылғанда, қақпаққа перпендикуляр болады, бірақ қазіргі заманғы жабдықтармен, әсіресе спиральды қанатшаларды қолданғанда, өзгерістер байқалады. Бұл флечинг "индекс флечингі" немесе "тәйіш қауырсыны" (сондай-ақ "көрнекті қауырсын" немесе "нокинг қауырсыны" деп те аталады), ал қалғандары кейде "құйрық қауырсыны" деп аталады. Әдетте, тәйіш қауырсыны басқа түсті болады. Алайда, егер садақшылар қауырсыннан немесе ұқсас материалдан жасалған флечингтерді қолданса, олар бірдей түсті қауырсындарды қолдана алады, себебі әр түрлі бояулар қауырсындардың қаттылығын өзгертеді, нәтижесінде дәлдік төмендейді. Жебе төрт флечингі болса, қарсы тұрған екі флечинг көбінесе тәйіш қауырсыны болады, кейде флечингтер тең аралықта орналаспайды. Флечинг параболалық кесіммен (тұйық параболалық қисықтағы қысқа қауырсын) немесе қалқан кесімімен (әдетте тар қалқанның жартысы тәрізді) жасалуы мүмкін және көбінесе тік бұрышта бекітіледі, ол спиральды флечинг деп аталады, ұшу кезінде жебеге тұрақтандыру спинін енгізу үшін. Бұл спиральды немесе түзу флечинг болсын, табиғи флечингті (құс қауырсыны) пайдаланғанда барлық қауырсындардың құстың бір жағынан болуы өте маңызды. Үлкен флечингтер соғуды күшейту үшін және осылайша жебелердің қашықтығын айтарлықтай шектеуге болады; мұндай жебелер "флу-флу" деп аталады. Флечингтердің орнын ауыстыру жебенің ұшу жолын күрт өзгерте алады.

Қанатқа байланған

Дакрон және басқа да заманауи материалдар салмағына қарай жоғары беріктікке ие және көптеген заманауи садақтарда қолданылады. Зығыр және басқа да дәстүрлі материалдар әлі де дәстүрлі садақтарда қолданылады. Садақ жібін жасаудың 'үздіксіз тізбек' және 'фламандтік өрім' сияқты бірнеше заманауи әдістері бар. Кез келген талшықтан садақ жібі жасауға болады. "Араб садақ атуы" кітабының авторы жас, әлсіз түйенің терісін ұсынады. Ньяль сағында әйелі Холгердур күйеуі Гуннар Хамундарсон үшін шұғыл жағдайда садақ жібі жасау үшін шашын кесуден бас тартқаны және содан кейін оның қаза тапқаны айтылады.

Қорғау құралдары

Қазіргі заманғы садақшылардың көпшілігі садақ қолының ішкі жағын баудан қорғау және киімнің бауға ілігіп қалуын болдырмау үшін қолқап (немесе қол сақшысы) киеді. Қолқап қолды нығайтпайды; бұл сөз қару-жарақ терминінен шыққан "брассар" деген сөзден келген, ол қаруланған жең немесе белгіні білдіреді. Навахо тайпасы әшекейлік бұйым ретінде әсем безендірілген қолқаптар жасаған. Кейбір садақшылар (әсіресе әйел садақшылардың көпшілігі) кеуделерін қорғау үшін көкірек сақшысы немесе пластрон киеді. Амазонка туралы миф бойынша, олар осы мәселені шешу үшін бір кеудесін алып тастаған. Роджер Ашам ерекше ату стиліне ие болған садақшының бірінің бетін былғарыдан қорғағандығын айтады. Салыстыру үшін қолданылатын саусақтарды әдетте былғары табақша, қолғап немесе саусақ сақинасымен қорғайды. Көбінесе қарапайым былғары табақша және қаңқа қолғап қолданылады. Орта ғасырлардағы еуропалықтар толық былғары қолғаптарды қолданған. Бас бармақты немесе моңғол атуын қолданған еуразиялық садақшылар бас бармақтарын, әдетте былғарымен, ал араб садақшылығы туралы автордың айтуынша, түрлі қатты материалдардан жасалған арнайы сақиналармен қорғаған. Сақталған түрік және қытай үлгілерінің көпшілігі көркемдік шедеврлер болып табылады. Кейбіреулері соншалықты әсем безендірілгендіктен, оларды киген адамдардың жебе атуы мүмкін болмаған. Бұл, мүмкін, жеке әшекей бұйымдары болған, сондықтан құнды, ал былғарының өзіндік құндылығы болмаған және уақыт өте келе тозып кеткен. Традициялық жапон садақ атуында бауды тартуға көмектесетін қырлы арнайы қолғап қолданылады.

Босату құралдары

Алып тастау құралы – құрама садақтан жебелерді анық және дәл жіберуге арналған механикалық құрылғы. Көбінесе қолданылатынында, арқан садақшының қолында ұсталатын немесе білегіне бекітілген саусақпен басқарылатын механизм арқылы жіберіледі. Тағы бір түрі, кері тартылыспен жіберу деп аталады, ол арқан белгілі бір кернеуге дейін тартылғанда автоматты түрде жіберіледі.

Тұрақтандырғыштар

Тұрақтандырғыштар садақтың әртүрлі нүктелеріне орнатылады. Жарысқа арналған садақ ату жабдықтарында әртүрлі бұрыштарда бірнеше тұрақтандырғышты орнатуға мүмкіндік беретін арнайы тіректер кездеседі. Тұрақтандырғыштар садақтың тепе-теңдігін жақсартып, нысана алуға көмектеседі. Нысана көздері, жебе қоймасы, тіреуіштер және садақтың тіреу бөлігінің (садақтың ортаңғы, бүкпейтін бөлігі) құрылымы садақтың бір жағын ауыртады. Тұрақтандырғыштардың мақсаты – осы күштерді тепе-теңдеу. Рефлекстік тіреу конструкциясы жоғарғы жақын атушыға қарай еңкейтуіне себеп болады. Мұндай жағдайда, бұл әрекетті тежеу үшін ауыр алдыңғы тұрақтандырғыш қажет. Дефлекстік тіреу конструкциясы кері әсер етеді, сондықтан жеңіл алдыңғы тұрақтандырғышты қолдануға болады. Тұрақтандырғыштар шу мен дірілді азайтады. Бұл энергиялар тұрақтандырғыштарды жасау үшін қолданылатын вискоэластикалық полимерлер, гельдер, ұнтақтар және басқа материалдармен сіңіріледі. Тұрақтандырғыштар садақтың инерция моментін ұлғайтып, ату кезінде қозғалысқа қарсы тұру арқылы кешірімділікті және дәлдікті жақсартады. Салмағы жеңіл, салмақты ұштары бар көміртекті тұрақтандырғыштар қажет, себебі олар инерция моментін жақсартады, ал қосылған салмақты азайтады.

Ату техникасы мен формасы

Жақсылықпен садақ атуды үйретудің қалыпты тәсілі – көздің басымдығына қарай садақты ұстау. (Бір ерекшелік – бүгінгі күні жапон садақ атуында (кюдо) барлық садақшылар садақты сол қолмен ұстауға үйретіледі.) Сондықтан, егер адамның оң көзі басым болса, садақты сол қолымен ұстап, жіпті оң қолымен тартады. Дегенмен, бұл пікірге барлығы келіспейді. Жіптің тегіс әрі ағылшынды босатылуы ең тұрақты нәтижелерді береді, демек, жебенің ұшуының жоғары дәлдігін қамтамасыз етеді. Кейбіреулер ең шебер қолдың жіпті тартып, босату үшін қолданылуы керек деп санайды. Кез келген көз нысана алу үшін қолданылуы мүмкін, ал нашар басым көзді уақыт өте келе тиімдірек пайдалануға үйретуге болады. Осы үшін басым көздің үстіне уақытша жапсырма киюге болады. Садақты ұстайтын қол – садақ қолы, ал оның қолы – садақ қол деп аталады. Ал қарсы қол – жіп тартатын қол немесе жіп қолы деп аталады. Садақ иығы немесе жіп шынтағы сияқты терминдер де осы принципке сәйкес келеді. Егер көздің басымдығы бойынша атылса, оң көзі басым садақшылар әдетте садақты сол қолымен ұстайды. Егер қолдың шеберлігі бойынша атылса, садақшы көздің басымдығына қарамастан, ең шебер қолымен жіпті тартады.

Қазіргі заманғы түрі

Жебе ату үшін садақшы алдымен дұрыс тұрып, кейін жебені жүзеге асырады. Денесі нысана мен ату сызығына перпендикуляр немесе жақын орналасуы керек, ал аяқтары иық еніне тең аралықта болуы тиіс. Садақшы жаңадан бастап, озық деңгейге жеткенде, "ашық тұрыс" немесе "жабық тұрыс" сияқты басқа тұрыстарды қолдануы мүмкін, бірақ көптегендері "бейтарап тұрыс" таңдайды. Әр садақшының өзіндік қалауы бар, бірақ көбінесе бұл термин атыс сызығынан ең алыс аяқтың екінші аяқтан жартыдан бір футқа дейін жерде екенін көрсетеді. Жебені жүктеу үшін садақ жерге қарай бағытталады, сәл тік бұрышпен (оң қолмен атушы үшін) және жебе шафты жебе таяғына немесе сөреге орналастырылады. Жебедің артқы бөлігі қанатқа (жебедің жақын жағындағы кішкентай құлыптағыш ойық) арқылы бекітіледі. Бұл қадам "жебені қадау" деп аталады. Үш қанаты бар жебелерде, бір қанат – "басты қанат" – садақтан қарама-қарсы бағытта болуы керек, бұл жебе жебе таяғынан өтетін кезде аралықты жақсартады. Құрама садаққа арнайы жебе таяғы орнатылады, ол "иінтірек" деп аталады, және жебе әдетте басты қанаты жоғары немесе төмен қаратылып жүктеледі, қолданылатын иінтірек түріне байланысты. Жебе және жіп үш саусақпен немесе механикалық жебе босату құрылымымен ұсталады. Көбінесе, саусақпен атушылар үшін көрсеткіш саусақ жебеден жоғары, ал келесі екі саусақ төмен орналастырылады, бірақ әлемде басқа да техникалар бар, олар жебеден төмен үш саусақты немесе жебені қысып ұстау әдісін қамтиды. Инстинктивті ату – бұл көздеу құралдарын пайдаланбайтын техника және көбінесе дәстүрлі садақшылар (ұзын садақ және рекурвты садақ атушылар) осыны қалайды. Саусақтарды бөліп ұстау немесе үш саусақты төмен ұстау жағдайында, жіп әдетте бірінші немесе екінші буында немесе саусақтардың төсемдерінде орналастырылады. Механикалық босату құралын қолданғанда, босату D-тұғырға ілінеді. Дәстүрлі садақтарда қолданылатын тағы бір жіп ұстау тәсілі – моңғол жауынгерлерінің қалайтын түрі, ол "бас бармақпен босату" стилі деп аталады. Бұл жіпті бас бармақпен тартып, саусақтарды бас бармақтың айналасына орап, қолдау көрсетуді қамтиды. Жіпті босату үшін саусақтар ашылады және бас бармақ жіпті бас бармақтан сығарып жіберу үшін босаңдайды. Осы типтегі босатуды қолданғанда, жебе садақтың сол жағында болуы керек, яғни сол қолмен тарту = садақтың сол жағындағы жебе. Садақшы содан кейін садақты көтеріп, жіпті тартады, вертикаль және сәл қисайған садақ позициялары үшін әртүрлі тізбектер болады. Бұл рекурв және ұзын садақ атушылары үшін көбінесе бірыңғай қозғалыс болып табылады, олар садақшыдан садақшыға өзгереді. Құрама садақ атушылары жіпті кергенде, соңғы шамасында, жіптің тартылу күші ең жоғары болғанда, ыңғайлы және тұрақты толық тартылған күйге дейін жеңіл сілкініске ұшырайды. Садақшы жіпті қолын бетіне қарай тартады, онда ол бекітілген бекітпе нүктесінде жеңіл демалуы керек. Бұл нүкте әр ату кезінде бірдей болады және әдетте ауыз бұрышында, жаққа, иекке немесе құлаққа, таңдаған ату стиліне байланысты орналасады. Садақшы садақ қолын нысанаға қарай сыртқа қарай ұстайды. Бұл қолдың шынтағын айналдыру керек, сондықтан ішкі шынтақ жерге перпендикуляр, бірақ гипер кеңейтілетін шынтақтары бар садақшылар ішкі шынтақты жерге қарай бұруға бейім, мысалы, корей садақшысы Чан Ён Хо көрсеткендей. Бұл қолдың алдыңғы жағын жіпке тигізбейді. Қазіргі заманғы формада садақшы тік тұрып, "Т" әрпін құрайды. Садақшының төменгі трапеция бұлшықтары жебені бекітпе нүктесіне тарту үшін қолданылады. Кейбір қазіргі заманғы рекурв садақтарында кликер деп аталатын механикалық құрылғы орнатылған, ол садақшы дұрыс тартылу ұзындығына жеткенде дыбыс шығарады. Дәстүрлі ағылшын ұзын садақ атушылары "садаққа қадам басады", садақ қолымен де, жіп қолымен де бір мезгілде күш қолданады, әсіресе қайырма салмағы бар қайырмаларды қолданғанда. Қатты жиналған дәстүрлі қайырмалар (қайырмалар, ұзын қайырмалар және т.б.) толық тартылғанда дереу босатылады, ал құрама садақтар соңғы шамасында ең жоғары салмаққа жетеді, толық тартылғанда салмақты айтарлықтай төмендетеді. Құрама садақтар көбінесе барынша дәлдікке жету үшін қысқа уақыт бойы толық тартылады. Жебе әдетте сурет салушы қолының саусақтарын босату арқылы (садақтың суретін қараңыз) немесе механикалық босату көмегін іске қосу арқылы босатылады. Әдетте босату мақсаты - тарту қолын қатаң ұстап, садақ қолын сергіту, ал жебе тек қол қозғалысын қолданумен салыстырғанда, арқа бұлшықтарын қолдана отырып, кері қозғалады. Садақшы денесінің кері соққысына немесе аяқталуына да назар аударуы керек, өйткені бұл формамен (техникамен) байланысты проблемаларды көрсетуі мүмкін, ол дәлдікке әсер етеді.

Нысаналау әдістері

Жақ атуда нысана алудың екі негізгі түрі бар: механикалық немесе бекітілген нысананы пайдалану, немесе садақты бос қою. Механикалық нысаналар нысана алуға көмектесу үшін садаққа бекітілуі мүмкін. Олар қарапайым тіреуіш сияқты болуы мүмкін, немесе оптикалық құралдарды, көбейткішпен бірге қолдануға болады. Қазіргі заманғы күрделі садақтардың көбінесе, садақ бауына орнатылған артқы нысанасы (peep sight) болады, ол нысананы тұрақты ұстауға көмектеседі, бірақ бұл Әлемдік садақшылық қағидалары бойынша басқа садақ түрлері үшін рұқсат етілмейді. Қазіргі заманғы күрделі садақтар жебе ұзындығын автоматты түрде шектеп, тұрақты жебе жылдамдығын қамтамасыз етеді, ал дәстүрлі садақтар жебе ұзындығының кең ауқымда өзгеруіне мүмкіндік береді. Кейбір садақтар жебе ұзындығын тұрақты ету үшін механикалық әдістерді қолданады. Садақты бос қойып атушылар көбінесе нысаналық картинаны пайдаланады, ол нысананы, садақты, қолды, жебе сағасын және жебе ұшын бір уақытта көруді қамтиды. Белгілі бір "тіреу нүктесін" (садақ бауының бетке немесе оған жақын келтірілуі) және толық созылған қолды пайдалана отырып, бірдей нысаналық картинамен жасалған бірнеше атулар бір нүктеге түседі. Бұл садақшыға дәлдікті арттыру үшін атуларды түзетуге мүмкіндік береді. Қазіргі заманғы садақ ату құралдары көбінесе нысаналарды қамтиды. Инстинктивті нысана алуды көптеген садақшылар дәстүрлі садақтарды пайдаланғанда қолданады. Механикалық емес босатудың ең көп таралған екі түрі – екі саусақпен бөлу және үш саусақпен ату. Екі саусақпен бөлу нысана алу үшін садақшының көрсету саусағын жебе тілігінің үстіне, ал ортаңғы және сақина саусақтарын астына орналастыруды қажет етеді. Үш саусақпен атуда көрсету, ортаңғы және сақина саусақтары жебе тілігінің астына орналастырылады. Бұл техника садақшыға жебенің артқы жағы басым көзге жақын болғандықтан, жебе бойымен жақсырақ қарауға мүмкіндік береді және көбінесе "мылтық түтігіндей" (атыс қаруларымен қолданылатын нысана алу техникасына сілтеме) деп аталады. Ұзындығы қысқа садақтарды пайдаланғанда немесе аттан ату кезінде нысаналық картинаны пайдалану қиын. Садақшы нысанаға қарауы мүмкін, бірақ қаруды нақты көру аймағына кіргізбейді. Нысана алу осы кезде қол-көз үйлесімділігін қамтиды – бұл проприоцепцияны және қозғалыс бұлшықтарының есте сақтауын қамтиды, доп лақтыру кезінде қолданылатынға ұқсас. Жетектік жаттығудан кейін мұндай садақшылар аң аулау немесе соғыс үшін жақсы нәтижелерге қол жеткізе алады. Нысаналық картинасыз нысана алу жылдам атуға мүмкіндік береді, бірақ дәлдікті арттырмайды.

Инстинктивті ату

Инстинктивті ату – жай көздеуді пайдаланбай, тек сезім арқылы ату стилі. Ол көбінесе ішкі санаға, дене сезіміне (проприоцепцияға) және бұлшық жадына сүйене отырып, мерзімді түзетулер жасауға негізделген. Бұл термин механикалық немесе бекітілген көздеу құралдарын қолданбайтын мергендердің жалпы тобын атау үшін қолданылады. Яғни, "сезіммен" ату.

Ауыспен ату

Алыс қашықтықтан ату – инстинктивті атушылар қолданатын нысанаға бағыттау әдісі. Ол нысананы толық көзден шығармастан, жебенің ұшына саналы түрде назар аударуды қамтиды. Атушы жебенің траекториясын жебе ұшы мен нысана арасындағы қашықтықты бағалау арқылы түзетуі керек, бұл дәл атуды қамтамасыз етеді. Қазіргі заманғы жебелер белгілі бір "қаттылық" деңгейіне сәйкес жасалады, яғни иілгіштік дәрежесіне, бұл олардың үйлесімді иілуін және, демек, нысананың дәлдігін сақтауға мүмкіндік береді. Бұл иілу пайдалы болуы мүмкін, себебі садақтың (жебе тартудың) үдеуіне сәйкес жебе қабырғасының қаттылығы дұрыс таңдалғанда, жебе садақтың және жебе таяғының айналасында иіледі, нәтижесінде жебе мен қанаттардың (fletchings) ұшуына ешқандай кедергі келтірмейді. Бұл құбылыс «атушының парадоксы» деп аталады. Егер жебенің бір бөлігі атылғанда жанама соққыға ұшқан болса, кейбір тұрақсыздықтар пайда болар еді және қазіргі заманғы жабдықтардың жоғары дәлдігіне қол жеткізілмейді. Жебенің дәл ұшуы оның қанаттарына байланысты. Жебе жасаушы (қанат қоюшы) қанаттарды жебенің өсі бойымен айналуын қамтамасыз ететіндей етіп орналастыра алады. Бұл, атылғаннан кейін әйтпесе жебені кездейсоқ бағытта «ұшыратын» қысымның теңсіздігін болдырмау арқылы дәлдікті жақсартады. Тіпті мұқият жасалған жебеде де, ең кішкентай ақау немесе ауа қозғалысы ауа ағынында теңгерімсіз турбуленттілік тудырады. Осылайша, айналу мұндай турбуленттілікті теңестіреді, бұл ұшудың қалаған бағытын, яғни дәлдікті сақтайды. Бұл айналуды мылтық оғының жоғары жылдамдықты гироскопиялық айналуымен шатастыруға болмайды. Айналуға ықпал етпейтін қанаттар да, жебе қалаған бағытынан ауытқу кезінде қалпына келтіретін қарсылық күшін тудыру арқылы дәлдікті жақсартады. Жасақ пен жебенің өнертабысының инновациялық ерекшелігі – жебе арқылы өте кішкентай аумаққа жеткізілетін күш мөлшері болды. Ұзындығы мен көлденең қимасының үлкен арақатынасы, жылдамдықпен байланысты, жебені қолмен ұсталатын кез келген қарудан мылтықтар ойлап табылғанға дейін күштірек етті. Жебелер күшті таратуға немесе шоғырландыруға қабілетті, бұл қолданылуына байланысты. Мысалы, жаттығу жебелері жарақат алу қаупін азайту немесе ену тереңдігін шектеу үшін күшті кеңірек аумаққа таратуға мүмкіндік беретін, дөңгелек ұшына ие. Орта ғасырларда зәрлі қаруларды тесуге арналған жебелер күшті шоғырландыру үшін өте тар және өткір ұшқа ("бодкинхед") ие болды. Аң аулауға қолданылатын жебелерде ені тар ("кең ұш") болды, ол одан әрі кеңейеді, бұл енуге және үлкен жарақатуға мүмкіндік береді.

Аң аулау

Садақ ату арқылы жануарларды аулау "жебемен аң аулау" деп аталады. Жебемен аң аулау, оттық қарумен аң аулаудан едәуір өзгеше, себебі жануарды адами түрде өлтіру үшін аңшы мен жануар арасындағы қашықтық әлдеқайда қысқа болуы тиіс. Сондықтан, жебемен аң аулау дағдылары мен тәсілдері жануарға өте жақын арақатынасқа баса назар аударады, ол үнсіз аң аулау, жақындап бару немесе жасырынған жерде немесе ағаш тұғырында күту арқылы жүзеге асырылады. Көптеген елдерде, оның ішінде АҚШ-тың көп бөлігінде, ірі және ұсақ жануарларды жебемен аулау заңды. Жебемен аң аулаушылар көбінесе қара ұн, мылтық немесе винтовка сияқты аң аулаудың басқа түрлеріне қарағанда ұзақ мерзімді маусымдарға ие болады. Әдетте, ірі жануарларды аулау үшін күрделі садақтар қолданылады, өйткені оларды игеруге ұзақ садаққа немесе қайырылмалы садаққа қарағанда салыстырмалы түрде аз уақыт қажет. Мұндай күрделі садақтарда оптикалық талшықты нысаналар, тұрақтандырғыштар және қашықтықта дәлдікті арттыруға арналған басқа да аксессуарлар болуы мүмкін. Садақ пен жебе арқылы балық аулау "жебемен балық аулау" деп аталады.

Қазіргі заманғы садақ ату

Жарысқа қатысатын садақшылар белгілі бір қашықтықтардан нысанаға жебе атып, дәлдікке қол жеткізеді. Бұл әлемдегі ең танымал жарысқа қатысатын садақ ату түрі және нысанаға ату деп аталады. Еуропа мен Америкада әсіресе танымал түрі – далалық садақ ату, мұнда нысаналар көбінесе орманды жерде әртүрлі қашықтықтарда орналастырылады. АҚШ-тағы жарыс атуды АҚШ Садақ Ату қауымдастығы (USA Archery) және Ұлттық Далалық Садақ Ату қауымдастығы (NFAA) басқарады, сонымен қатар олар нұсқаушыларды сертификаттайды. Пара-садақ ату – мүгедек спортшыларға арналған садақ атудың бейімделуі, оны Дүниежүзілік Садақ Ату федерациясы (WA) басқарады және ол Жазғы Паралимпиада ойындарының бір түрі болып табылады. Сонымен қатар, садақ атудың басқа да аз танымал және тарихи түрлері, жаңа ойындары мен ең үлкен қашықтыққа ату мақсатын көздейтін ұшу садақ атуы да бар.