Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Антарктидадағы тау тізбегі
Mountain range in Antarctica
Трансантарктидалық таулар (қысқаша TAM) – Антарктидадағы көтерілген таулар тізбегін (көбінесе шөгінді тау жыныстарынан тұрады) құрайды, ол кейбір үзілістермен континент бойында Виктория жерінің солтүстігіндегі Адар шығанағынан Коутс жеріне дейін созылады. Бұл таулар Шығыс Антарктиканы Батыс Антарктикадан бөліп тұрады. Олардың құрамында жеке аталатын көптеген тау топтары бар, олар өз кезегінде кішірек тау жоталарына бөлінеді. Бұл тау тізбегін алғаш рет 1841 жылы Джеймс Кларк Росс көреді, ал кейіннен оның құрметіне Росс мұздықтары деп аталады. Ол алғаш рет 1901-1904 жылдардағы британдық Ұлттық Антарктика экспедициясы барысында басылып өтілді.
The Transantarctic Mountains (abbreviated TAM) comprise a mountain range of uplifted rock (primarily sedimentary) in Antarctica which extends, with some interruptions, across the continent from Cape Adare in northern Victoria Land to Coats Land. These mountains divide East Antarctica and West Antarctica. They include a number of separately named mountain groups, which are often again subdivided into smaller ranges. The range was first sighted by James Clark Ross in 1841 at what was later named the Ross Ice Shelf in his honour. It was first crossed during the British National Antarctic Expedition of 1901 1904.
География
Таулар тізбегі Росс теңізі мен Уэдделл теңізі аралығында, Антарктиданың бүкіл енімен созылады, сондықтан осылай аталған. Жалпы ұзындығы шамамен 3500 километр болатын Трансантарктикалық таулар Жер бетіндегі ең ұзын тау тізбектерінің бірі. Антарктида таулары одан да ұзын, Трансантарктикалық таулармен бірге Адар мүйісінен Мауд патшайымы тауларына дейінгі бөліктері ортақ, бірақ одан Уитмор таулары мен Эллсворт таулары арқылы Антарктида түбегіне дейін жалғасады. Бұл кең аймақ Шығыс Антарктида мен Батыс Антарктиданың шекарасын құрайды. Шығыс Антарктида мұз қабаты Трансантарктикалық тауларды (ТАМ) бүкіл ұзындығы бойында Шығыс жарты шар жағынан шектейді, ал батыс жарты шар жағы Виктория жеріндегі Росс теңізімен Адар мүйісінен Макмердо шығанағына дейін, Макмердо шығанағынан Скотт мұздығына дейін Росс мұздығымен және одан әрі Батыс Антарктида мұз қабатымен шектеледі. ТАМ-ның шыңдары мен құрғақ аңғарлары Антарктидада мұзбен жабылмаған сирек жерлердің бірі болып табылады, олардың ең биік нүктелері теңіз деңгейінен 4000 метрден жоғары көтеріледі. Макмердо құрғақ аңғарлары Макмердо шығанағының жанында орналасқан және Антарктиканың ерекше құбылысын көрсетеді: аңғарлардағы өте шектеулі жауын-шашын мен мұздың жоғалуына байланысты қар мен мұзсыз ландшафттар. ТАМ-ның ең биік тауы – Королева Александра жотасындағы Киркпатрик тауы.
The mountain range stretches between the Ross Sea and the Weddell Sea, the entire width of Antarctica, hence the name. With a total length of about , the Transantarctic Mountains are one of the longest mountain ranges on Earth. The Antarctandes are even longer, having in common with the Transantarctic Mountains the ranges from Cape Adare to the Queen Maud Mountains, but extending thence through the Whitmore Mountains and Ellsworth Mountains up the Antarctic Peninsula. The wide range forms the boundary between East Antarctica and West Antarctica. The East Antarctic Ice Sheet bounds the TAM along their entire length on the Eastern Hemisphere side, while the Western Hemisphere side of the range is bounded by the Ross Sea in Victoria Land from Cape Adare to McMurdo Sound, the Ross Ice Shelf from McMurdo Sound to near the Scott Glacier, and the West Antarctic Ice Sheet beyond. The summits and dry valleys of the TAM are some of the few places in Antarctica not covered by ice, the highest of which rise more than above sea level. The McMurdo Dry Valleys lie near McMurdo Sound and represent a special Antarctic phenomenon: landscapes that are snow and ice free due to the extremely limited precipitation and ablation of ice in the valleys. The highest mountain of the TAM is the high Mount Kirkpatrick in the Queen Alexandra Range.
Биология
Пингвиндер, етесіп жүретін түлендер және теңіз құстары Виктория жеріндегі Росс теңізінің жағалауында мекендейді, ал Трансантарктикалық қатардың ішкі бөлігінде бактериялар, лишайлар, балдырлар және саңырауқұлақтар ғана кездеседі. Антарктидада бұрын ормандар өсіп, олардың ішінде көптеген волеми қарағайлары мен оңтүстік буктері болған. Бірақ Гондвананың ыдырауына байланысты біртіндеп суыну процесінде бұл ормандар жойылып кетті. Бұл туралы геолог Уоррен Б. Гамильтон IGY өрістік жұмыстарынан кейін жазған. 1962 жылы географиялық атаулар жөніндегі АҚШ-тың кеңес беру комитеті оны ұсынды. Бұл тек сипаттамалық атау (Антарктидадағы көптеген басқа географиялық атаулардан өзгеше) қазіргі таңда халықаралық деңгейде мойындалды. МакМердо станциясы мен Амундсен-Скотт Оңтүстік полюс станциясы арасындағы құрлықтық жабдықтау жолы ТАМ арқылы Леверет мұздығынан өтуі жоспарлануда.
Penguins, seals, and sea birds live along the Ross Sea coastline in Victoria Land, while life in the interior of the Transantarctic Range is limited to bacteria, lichens, algae, and fungi. Forests once covered Antarctica, including plentiful Wollemi pines and southern beeches. However, with the gradual cooling associated with the break up of Gondwana, these forests gradually disappeared. by geologist Warren B. Hamilton, following his IGY fieldwork. It was subsequently recommended by the Advisory Committee on Antarctic Names, a US authority on geographic names, in 1962. This purely descriptive label (in contrast to many other geographic names on Antarctica) is internationally accepted at present. The Leverett Glacier in the Queen Maud Mountains is the planned route through the TAM for the overland supply road between McMurdo Station and Amundsen–Scott South Pole Station.
Геология
Трансантарктикалық таулар континенттегі басқа тау тізбектерінен едәуір көне, олардың көпшілігі негізінен вулкандық шығу тегіне ие. Тау жотасы алғашқы кенозой кезеңінде, шамамен 65 миллион жыл бұрын Батыс Антарктика рифттік жүйесінің шығысқа қарай ашылуы кезінде көтеріліп, көп ұзамай мұздықтармен жабылған. Таулар гранит пен гнейстердің негізінде орналасқан шөгінді қабаттардан тұрады. Шөгінді қабаттарға Силур кезеңінен бастап Юра дәуіріне дейін қалыптасқан Бейкон супертобының құмтастары, сазтастар және көмір жатады. Көптеген жерлерде Бейкон супертобы Юра дәуіріндегі Феррар Долериттің дикелері мен силлімен кесілген. Антарктидада табылған көптеген қазбалар осы шөгінді формациялардың ішіндегі жерлерден алынған. Шығыс Антарктика мұз қалқанынан шыққан мұздықтар Трансантарктикалық таулар арқылы Росс теңізіне, Росс мұздық шелегіне және Батыс Антарктика мұз қалқанына ағып түседі. Бұл мұздықтар көбінесе тау жотасының бағытына перпендикуляр ағып, кіші тау тізбектерін және шыңдар тобын анықтайды. Көптеген мұздықтардың геологиялық жарылымдардың кең ауқымды іздерін бойлай ағатыны болжанады. Дегенмен, мұз ағыны теориясы жаңа деректерге сүйене отырып қайта қарастырылуда, соңғы мұзды тесіп өтетін радар зерттеулері мұздың астындағы таулық мұз асты топографиясына әсер ететін бұрын белгісіз үш терең сублециалдық аңғардың бар екенін көрсетті. Бұл географиялық ерекшеліктер Трансантарктикалық таулар айманы арқылы мұз ағынына қатысты модельдер мен есептеулерге маңызды әсер етуі мүмкін.
The Transantarctic Mountains are considerably older than other mountain ranges of the continent, which are mainly volcanic in origin. The range was uplifted during the opening of the West Antarctic Rift System to the east, beginning about 65 million years ago in the early Cenozoic, and soon after became occupied by glaciers. The mountains consist of sedimentary layers lying upon a basement of granites and gneisses. The sedimentary layers include the Beacon Supergroup sandstones, siltstones, and coal deposited beginning in the Silurian period and continuing into the Jurassic. In many places, the Beacon Supergroup has been intruded by dikes and sills of Jurassic age Ferrar Dolerite. Many of the fossils found in Antarctica are from locations within these sedimentary formations. Ice from the East Antarctic Ice Sheet flows through the Transantarctic Mountains via a series of outlet glaciers into the Ross Sea, Ross Ice Shelf, and West Antarctic Ice Sheet. These glaciers generally flow perpendicular to the orientation of the range and define subranges and peak groups. It has been thought that many of these outlet glaciers follow the traces of large scale geologic faults. However, the ice flow theories will be re evaluated in light of new data from recent ice penetrating radar surveys which revealed the presence of three previously unknown deep subglacial valleys affecting the "mountainous subglacial topography beneath the ice divide". These geographic features are likely to have a significant impact on models and calculations related to ice flow through the Transantarctic Mountain region.