Кіріспе
Қуат электроникасы технологиясы
the technology of power electronics
Қуат электроникасы – электр қуатын басқару және түрлендіру үшін электрониканы қолдану. Алғашқы жоғары қуатты электрондық құрылғылар сынап аркалы клапандарды пайдалана отырып жасалды. Қазіргі заманғы жүйелерде түрлендіру диодтар, тиристорлар және қуатты MOSFET және IGBT сияқты жартылай өткізгіштік коммутациялық құрылғылармен орындалады. Сигналдар мен деректерді беру және өңдеумен айналысатын электрондық жүйелерден айырмашылығы, қуат электроникасында электр энергиясының көп мөлшері өңделеді. AC/DC түрлендіргіші (түзгіш) – көптеген тұтынушы электронды құрылғыларында кездесетін ең көп таралған қуаттық электроника құрылғысы, мысалы, телевизорлар, дербес компьютерлер, батарея зарядтағыштар және т.б. Қуат диапазоны әдетте ондаған ватттан бірнеше жүз ваттқа дейін. Өнеркәсіпте жиі қолданылатын құрылғы – индукциялық қозғалтқышты басқару үшін қолданылатын өзгермелі жылдамдықты жетек (VSD). VSD-нің қуат диапазоны бірнеше жүз ватттан басталып, ондаған мегаваттқа дейін жетеді. Қуатты түрлендіру жүйелерін кіріс және шығыс қуатының түріне қарай жіктеуге болады:
Кезелті токтан тұрақты токқа (түзгіш)
Тұрақты токтан кезелті токқа (инвертор)
Тұрақты токтан тұрақты токқа (DC-DC түрлендіргіші)
Кезелті токтан кезелті токқа (AC-AC түрлендіргіші)
AC to DC (rectifier)
DC to AC (inverter)
DC to DC (DC to DC converter)
AC to AC (AC to AC converter)
Тарих
Қуат электроникасы ртуть доғасы түзетушісінің дамуымен басталды. Питер Купер Хьюитт 1902 жылы ойлап тапқан, ол айнымалы ток (AC) тікелей токқа (DC) түрлендіру үшін пайдаланылды. 1920 жылдардан бастап тиратрондар мен тормен басқарылатын сынап аркасы клапандарын электр қуатын беруде қолдану бойынша зерттеулер жалғасты. Уно Ламм жоғары кернеулі тұрақты токпен электр беруге жарамды электрлік клапанды жасады. 1933 жылы селендік түзетушілер ойлап табылды. Джулиус Эдгар Лилиенфельд 1926 жылы өріс эффектілі транзистор тұжырымдамасын ұсынды, бірақ сол кезде жұмыс істейтін құрылғыны жасау мүмкін болмады. 1947 жылы биполярлы нүктелік контактілі транзисторды Уолтер Х. Браттейн мен Джон Бардин Bell Labs-те Уильям Шоклидің басшылығымен ойлап тапты. 1948 жылы Шоклидің биполярлы қосылысты транзисторды (BJT) ойлап табуы транзисторлардың тұрақтылығы мен өнімділігін жақсартты және құнын төмендетті. 1950 жылдары жоғары қуатты жартылай өткізгіш диодтар пайда болды және вакуумдық түтіктерді алмастыра бастады. 1956 жылы General Electric компаниясы кремнийлік басқарылатын түзетушіні (SCR) енгізді, бұл қуат электроникасы қолданылу аясын едәуір кеңейтті. 1960 жылдары биполярлы қосылысты транзисторлардың айналу жылдамдығының жақсаруы жоғары жиілікті DC/DC түрлендіргіштеріне мүмкіндік берді. Р. Д. Миддлбрук қуат электроникасына маңызды үлес қосты. 1970 жылы ол Caltech-те Қуат электроникасы тобын құрды. Ол қазіргі заманғы қуат электроникасын жобалау үшін маңызды күй әдебиетін орташалау әдісін және басқа да құралдарды жасады.
Қуаттылық MOSFET
Қуат электроникасындағы маңызды жаңалық 1959 жылы Мохамед Атала мен Давон Кангтың Белл Лабораториясында MOSFET (металл-оксид-жартылайөткізгіш өрістік эффектті транзистор) ойлап табуымен болды. MOSFET транзисторларының келесі буындары қуатты жобалаушыларға биполярлы транзисторлармен мүмкін болмаған деңгейдегі өнімділікке және тығыздыққа қол жеткізуге мүмкіндік берді. MOSFET технологиясының жақсаруы (алғашқыда интегралды схемаларды өндіру үшін қолданылған) нәтижесінде, қуатты MOSFET 1970-ші жылдары қолжетімді болды. 1969 жылы Hitachi компаниясы алғашқы тік қуатты MOSFET-ті ұсынды, ол кейін VMOS (V-ойыс MOSFET) деп аталды. 1974 жылдан бастап Yamaha, JVC, Pioneer Corporation, Sony және Toshiba компаниялары қуатты MOSFET-терді қолданатын аудио күшейткіштерді шығара бастады. 1978 жылы International Rectifier компаниясы 25 А, 400 В қуатты MOSFET-ті таныстырды. Бұл құрылғы биполярлы транзисторларға қарағанда жоғары жиілікте жұмыс істеуге мүмкіндік береді, бірақ төмен кернеуде қолданумен шектеледі. Қуатты MOSFET кіші шлюздік қуаты, жылдам қосқыштық жылдамдығы, оңай параллель қосылу мүмкіндігі, кең жолақтылығы, сенімділігі, басқарудың қарапайымдығы, оңай реттелуі, қолдану және жөндеудің қарапайымдығы сияқты артықшылықтарының арқасында әлемдегі ең көп таралған қуат құрылғысы болып табылады. 1982 жылы оқшауланған қақпалы биполярлы транзистор (IGBT) енгізілді. Ол 1990-шы жылдары кеңінен қолданыла бастады. Бұл компонент биполярлы транзистордың қуатты басқару қабілетіне және қуатты MOSFET-тің оқшауланған қақпасының артықшылықтарына ие.
Құралдар
Қуат электроникасы жүйесінің мүмкіндіктері мен экономикасы қолданыстағы активті құрылғылармен анықталады. Олардың сипаттамалары мен шектеулері қуат электроникасы жүйелерін жобалаудағы маңызды элемент болып табылады. Бұрын электр электроникасында сынап аркалық клапан, жоғары вакуумдық және газға толы диодты термоэлектрондық түзетушілер, тиратрон және игнитрон сияқты қосылатын құрылғылар кеңінен қолданылған. Қатты күйдегі құрылғылардың кернеу және ток жүктемесіне қабілеті жақсарған сайын, вакуумдық құрылғылар дерлік толығымен қатты күйдегі құрылғылармен алмастырылды. Қуат электронды құрылғыларды қосқыштар немесе күшейткіштер ретінде пайдалануға болады. Идеалды қосқыш ашық немесе жабық болады және қуатты таратпайды; ол қолданылатын кернеуге төтеп береді және ток өткізбейді немесе кернеудің төмендеуі жоқ токтың кез келген мөлшерін өткізеді. Қосқыштар ретінде қолданылатын жартылай өткізгіш құрылғылар осы идеалды қасиетке жақын болуы мүмкін, сондықтан көптеген қуат электронды қолданбалар қосқышты қосу және өшіру құрылғыларына сүйенеді, бұл жүйелерді өте тиімді етеді, себебі қосқышта өте аз қуат ысырапқа кетеді. Керісінше, күшейткіш жағдайында құрылғы арқылы өтетін ток басқарылатын кіріске сәйкес үздіксіз өзгереді. Құрылғының терминалдарындағы кернеу мен ток жүктеме сызығын ұстанады, ал құрылғы ішіндегі қуаттың кемуі жүктемеге жеткізілетін қуатпен салыстырғанда үлкен. Құрылғыларды пайдаланудың бірнеше атрибуттары бар. Диодтар сияқты құрылғылар алға бағытталған кернеуді қолданғанда өткізеді және өткізудің басталуын сыртқы басқарусыз жүзеге асырады. Кремниймен басқарылатын түзеткіштер мен тиристорлар (сондай-ақ сынап клапаны мен тиратроны) өткізудің басталуын басқаруға мүмкіндік береді, бірақ оларды өшіру үшін ток ағынының мерзімдік кері бұрылуына сенеді. Gate-тің көмегімен тиристорды өшіруге болатын, BJT және MOSFET транзисторлары толық қосқыштық басқаруды қамтамасыз етеді және олар арқылы өтетін ток ағынына қарамастан қосылуы немесе өшірілуі мүмкін. Транзисторлық құрылғылар пропорционалды күшейтуге мүмкіндік береді, бірақ бұл бірнеше жүз ваттан астам қуатты жүйелер үшін сирек қолданылады. Құрылғының басқару кірісінің сипаттамалары да жобалауға маңызды әсер етеді; кейде басқару кірісі жерге қатысты өте жоғары кернеуде болады және оқшауланған көзден қуат алады. Қуат электронды түрлендіргіште тиімділік маңызды болғандықтан, қуат электронды құрылғыдан туындайтын шығындар мүмкіндігінше төмен болуы керек. Құрылғылардың ауысу жылдамдығы әртүрлі болады. Кейбір диодтар мен тиристорлар салыстырмалы түрде баяу жылдамдыққа жарамды және қуат жиілігін ауыстыру және басқару үшін пайдалы; кейбір тиристорлар бірнеше килогерцте пайдалы. MOSFET және BJT сияқты құрылғылар қуатты қосымшаларда ондаған килогерцтен бірнеше мегагерцке дейін ауыса алады, бірақ қуат деңгейі төмендеген сайын. Вакуумдық құбыр құрылғылары өте жоғары жиілікті (жүздеген немесе мыңдаған мегагерц) жоғары қуатты (жүздеген киловатт) қосымшаларда басым. Жылдам ауысатын құрылғылар қосылудан өшіруге және кері ауысуда жоғалған энергияны азайтады, бірақ сәулеленген электромагниттік кедергілерге байланысты проблемалар тудыруы мүмкін. Gate драйвері (немесе эквиваленті) тізбектері құрылғымен мүмкін болатын толық ауысу жылдамдығына жету үшін жеткілікті драйверлік токты беруге арналған болуы тиіс. Жедел ауысу үшін жеткілікті қуаты жоқ құрылғы артық қызудан зардап шегуі мүмкін. Практикалық құрылғылардың кернеуінің нөлдік емес төмендеуі бар және олар қосылған кезде қуатты таратады, ал "қосылған" немесе "өшірілген" күйге жеткенше белсенді аймақтан өту үшін біраз уақыт қажет. Бұл шығындар түрлендіргіштегі жоғалған қуаттың маңызды бөлігін құрайды. Құрылғылардың қуатты басқаруы және таратуы да жобалауда маңызды фактор болып табылады. Қуат электронды құрылғылар ондаған немесе жүздеген ватт қалдық жылуды таратуы керек, тіпті өткізгіш және өткізбейтін күйлер арасында мүмкіндігінше тиімді ауысуы керек. Қосқыш режимінде басқарылатын қуат қосқышта таратылатын қуаттан әлдеқайда үлкен. Жетекші күйдегі алға бағытталған кернеудің төмендеуі ыстыққа айналады, оны тарату керек. Жоғары қуатты жартылай өткізгіштерге олардың түйісу температурасын басқару үшін арнайы жылу тоңдырғыштары немесе белсенді салқындату жүйелері қажет; кремний карбиді сияқты экзотикалық жартылай өткізгіштер осы тұрғыдан қарағанда таза кремнийге артықшылықтары бар, ал германий, бір кезде қатты күйдегі электрониканың негізгі құралы болған, қазір оның нашар жоғары температуралық қасиеттеріне байланысты сирек қолданылады. Жартылай өткізгіш құрылғылар бір құрылғыда бірнеше киловольтқа дейін номиналмен қол жетімді. Өте жоғары кернеуді басқару қажет болған жағдайда, бірнеше құрылғылар тізбекке қосылуы керек, барлық құрылғыларға кернеуді теңестіру үшін желілер қолданылады. Тағы да, ауысу жылдамдығы маңызды фактор болып табылады, өйткені ең баяу ауысатын құрылғы жалпы кернеудің үлесіне қарамастан, одан да көп бөлігін көтеруі керек. Снап аркалық клапандар бір кезде 100 кВ дейін номиналмен қол жетімді болды, бұл оларды HVDC жүйелерінде қолдануды жеңілдетті. Жартылай өткізгіш құрылғының ток номиналы құрылғылардың ішінде туындайтын жылумен және қосылыс сымдарының кедергісінде дамитын жылумен шектеледі. Жартылай өткізгіш құрылғылар олардың ішкі түйісулерінде (немесе арналарында) ток тең бөлінетіндей етіп жобалануы керек; "қызған орын" пайда болған кезде, бұзу эффектілері құрылғыны жылдам жоюы мүмкін. Кейбір SCR құрылғылары бір құрылғыда 3000 амперге дейін ток номиналымен қол жетімді.
Қолданбалар
Қуатты электрониканың қолданылу саласы AC адаптеріндегі коммутациялық қуат көзінен бастап, аккумулятор зарядтағыштардан, аудио күшейткіштерден, люминесценттік шамдардың балласттарынан, сорғыларды, желдеткіштерді және өндірістік жабдықтарды іске қосуға арналған өзгермелі жиілікті жетектер мен DC электрмотор жетектеріне дейін, тіпті гигаватт өлшемдегі жоғары кернеулі тұрақты ток электр энергиясын беру жүйелеріне дейін электр желілерін байланыстыру үшін қолданылады. Қуатты электрондық жүйелерге дерлік барлық электрондық құрылымдарда кездесесіз. Мысалы: DC/DC түрлендіргіштері көптеген мобильді құрылғыларда (ұялы телефондар, PDA және т.б.) аккумулятордың кернеу деңгейіне қарамастан кернеуді тұрақты деңдей ұстап тұру үшін қолданылады. Бұл түрлендіргіштер электрондық оқшаулау және қуат коэффициентін түзету үшін де пайдаланылады. Қуаттылықты арттырушы (power optimizer) – күн фотоэлектрлік немесе жел турбиналары жүйелерінен энергияны барынша жинауға арналған DC/DC түрлендіргішінің бір түрі. AC/DC түрлендіргіштері (түзеткіштер) электрондық құрылғыны электр желісіне қосылған кезде (компьютер, теледидар және т.б.) қолданылады. Олар AC тогын DC токқа ауыстыруға ғана емес, сонымен қатар жұмыс істеу процесінің бір бөлігі ретінде кернеу деңгейін де өзгерте алады. AC/AC түрлендіргіштері кернеу деңгейін немесе жиілікті өзгерту үшін қолданылады (халықаралық қуат адаптерлері, жарық диммерлері). Электр тарату желілерінде 50 Гц және 60 Гц жиілікті электр желілері арасында қуат алмасу үшін AC/AC түрлендіргіштерін пайдалануға болады. DC/AC түрлендіргіштері (инверторлар) көбінесе UPS немесе жаңартылатын энергия жүйелерінде немесе авариялық жарықтандыру жүйелерінде қолданылады. Желілік қуат DC аккумуляторын зарядтайды. Желіде ақаулық туындаса, инвертор DC аккумуляторынан желілік кернеуде AC электр қуатын өндіреді. Күн инверторлары, кішкентай тізбекті және үлкен орталық инверторлар, сондай-ақ күн микроинверторлары фотоэлектрлік жүйеде PV жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде қолданылады. Мотор жетектері сорғыларда, үрлегіштерде және тоқыма, қағаз, цемент және басқа да осындай кәсіпорындардағы дискілерде қолданылады. Жетектер қуатты түрлендіру және қозғалысты басқару үшін пайдаланылуы мүмкін. AC электрмоторлары үшін қолданылатындарға өзгермелі жиілікті жетектер, электрмотордың жұмсақ іске қосылғыштары және қоздыру жүйелері жатады. Гибридті электрлік көліктерде (HEV) қуатты электроника екі форматта қолданылады: сериялық гибрид және параллельді гибрид. Сериялық гибрид пен параллельді гибридтің арасындағы айырмашылық электрмотордың ішкі жану қозғалтқышымен (ICE) байланысында. Электр көліктерінде қолданылатын құрылғылар негізінен аккумуляторларды зарядтау үшін DC/DC түрлендіргіштерінен және қозғалыс моторын қуаттандыру үшін DC/AC түрлендіргіштерінен тұрады. Электр пойыздары қуат алу үшін, сондай-ақ импульстік ендік модуляциясы (PWM) түзеткіштерін пайдалана отырып, векторлық басқару үшін қуатты электрондық құрылғыларды пайдаланады. Пойыздар қуатты электр желілерінен алады. Қуатты электрониканың тағы бір жаңа қолданылуы – лифт жүйелерінде. Бұл жүйелер тиристорларды, инверторларды, тұрақты магнитті электрмоторларды немесе PWM жүйелері мен стандартты электрмоторларды біріктіретін әртүрлі гибридтік жүйелерді пайдалана алады.
DC/DC converters are used in most mobile devices (mobile phones, PDA etc.) to maintain the voltage at a fixed value whatever the voltage level of the battery is. These converters are also used for electronic isolation and power factor correction. A power optimizer is a type of DC/DC converter developed to maximize the energy harvest from solar photovoltaic or wind turbine systems. AC/DC converters (rectifiers) are used every time an electronic device is connected to the mains (computer, television etc.). These may simply change AC to DC or can also change the voltage level as part of their operation. AC/AC converters are used to change either the voltage level or the frequency (international power adapters, light dimmer). In power distribution networks, AC/AC converters may be used to exchange power between utility frequency 50 Hz and 60 Hz power grids. DC/AC converters (inverters) are used primarily in UPS or renewable energy systems or emergency lighting systems. Mains power charges the DC battery. If the mains fails, an inverter produces AC electricity at mains voltage from the DC battery. Solar inverter, both smaller string and larger central inverters, as well as solar micro inverter are used in photovoltaics as a component of a PV system. Motor drives are found in pumps, blowers, and mill drives for textile, paper, cement and other such facilities. Drives may be used for power conversion and for motion control. For AC motors, applications include variable frequency drives, motor soft starters and excitation systems. In hybrid electric vehicles (HEVs), power electronics are used in two formats: series hybrid and parallel hybrid. The difference between a series hybrid and a parallel hybrid is the relationship of the electric motor to the internal combustion engine (ICE). Devices used in electric vehicles consist mostly of dc/dc converters for battery charging and dc/ac converters to power the propulsion motor. Electric trains use power electronic devices to obtain power, as well as for vector control using pulse width modulation (PWM) rectifiers. The trains obtain their power from power lines. Another new usage for power electronics is in elevator systems. These systems may use thyristors, inverters, permanent magnet motors, or various hybrid systems that incorporate PWM systems and standard motors.
Инверторлар
Жалпы алғанда, инверторлар электр энергиясын тікелей тұрақты токтан (DC) айнымалы токқа (AC) немесе жанама түрде айнымалы токтан айнымалы токқа түрлендіруді қажет ететін қолданыстарда пайдаланылады. DC-ден AC-ге түрлендіру қуатты кондициялау, гармоникалық компенсация, электродвигательдерді басқару, жаңару энергия көздерін желіге қосу және ғарыш аппараттарының күн энергиясы жүйелері сияқты көптеген салаларда қолданыс табады. Электр жүйелерінде желілік токтардағы гармоникалық құрамды жою жиі қажет болады. Осы компенсацияны қамтамасыз ету үшін VSI-лерді белсенді қуат сүзгілері ретінде қолдануға болады. Өлшенген желілік ток пен кернеу негізінде басқару жүйесі әрбір фаза үшін анықтамалық ток сигналдарын анықтайды. Бұл сигналдар сыртқы контур арқылы кері байланысқа жіберіліп, нақты ток сигналдарынан алынып, инверторға ішкі контур үшін ток сигналдарын жасауға бағытталады. Бұл сигналдар инвертордың гармоникалық құрамды өтемалдайтын шығыс тоқтарын тудырады. Бұл конфигурацияда қосымша қуат тұтынылмайды, себебі ол толығымен желіден қуат алады; DC байланысы – басқару жүйесі тұрақты кернеуді сақтайтын конденсатор ғана. Индукциялық генераторларды пайдаланатын жел және су электр стансаларында өндірілген электр қуатының жиілігінде ауытқулар туындауы мүмкін. Бұл жүйелерде электр электрондық құрылғылар пайдаланылып, өндірілген айнымалы ток кернеуі жоғары кернеулі тұрақты токқа (HVDC) түрлендіріледі. HVDC қуатын қолданыстағы электр желісімен үйлесімді үш фазалы қуатқа оңай түрлендіруге болады. Осы құрылғылар арқылы осы жүйелерден берілетін қуат тазаланып, қуат коэффициенті жоғарылайды. Жел электр стансаларының оңтайлы айналу моменті беріліс қорабы немесе электр электрондық құрылғының мөлшерін азайтатын тікелей жетек технологиясы арқылы қамтамасыз етіледі. Электр қуатын фотоэлектрлік элементтер арқылы қуат электрондық құрылғыларды пайдалану арқылы өндіруге болады. Өндірілген қуат әдетте күн инверторлары арқылы түрлендіріледі. Инверторлар үш түрге бөлінеді: орталық, модульге ендірілген және тізбекті. Орталық түрлендіргіштер жүйенің DC жағында параллель немесе тізбекті түрде қосылуы мүмкін. Фотоэлектрлік "фермаларда" бүкіл жүйе үшін бір орталық түрлендіргіш қолданылады. Модульге ендірілген түрлендіргіштер DC немесе AC жағында тізбекті түрде қосылады. Фотоэлектрлік жүйеде әдетте бірнеше модуль қолданылады, себебі жүйеге DC және AC терминалдарында осы түрлендіргіштер қажет. Тізбекті түрлендіргіш әртүрлі бағытта орналасқан фотоэлектрлік элементтерді пайдаланатын жүйеде қолданылады. Ол фотоэлектрлік жасушалардың өзара әрекеттесетін әрбір тізбегінен немесе желісінен алынған қуатты түрлендіруге қолданылады. Басқа бір тәсіл бойынша, 16 батыс коммуналдық мекемеден тұратын "Батыс электр өнеркәсібінің көшбасшылары" тобы "ақылды инверторларды" міндетті түрде пайдалануға шақырды. Бұл құрылғылар тұрақты токты үй шаруашылығына арналған айнымалы токқа түрлендіреді және қуат сапасын жақсартуға көмектеседі. Мұндай құрылғылар коммуналдық жабдықтарды жаңарту қажеттілігін жойып, жалпы құнын айтарлықтай төмендетуі мүмкін.