Кіріспе

АҚШ Энергетика департаментінің Оңтүстік Каролина штатындағы резервациясы

Саванна өзені алабы (SRS) – АҚШ Энергетика департаментінің (DOE) резервациясы, Оңтүстік Каролина штатында Айкен, Аллендейл және Барнвелл округтерінде, Саванна өзеніне іргелес жерде орналасқан. Ол Аугуста қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 шақырым қашықтықта жатыр. 1950 жылдары ядролық қаруға қолданылатын ядролық материалдарды тазарту мақсатымен салынған. Аумағы 803 км² құрайды және 10 000-нан астам адам жұмыс істейді. Оның иесі – АҚШ Энергетика департаменті (DOE). Басқару және пайдалану шарты Savannah River Nuclear Solutions LLC (SRNS) компаниясында, Fluor Corporation, Newport News Nuclear, Inc. (Huntington Ingalls Industries еншілес компаниясы) және Honeywell International арасындағы серіктестікте. Ал Интегралды миссияны аяқтау шарты (Сұйық қалдықтар операциялары шартының бұрынғы көлемін қоса алғанда) BWX Technologies, AECOM және Fluor компанияларының басшылығымен құрылған Savannah River Mission Completion компаниясында. Басты назар АҚШ-тың ядролық қаруландыруға байланысты өткен жұмыстардың салдарынан туған тазалау шараларына аударылған. Қазіргі таңдағыда алаптағы реакторлардың ешқайсысы жұмыс істемейді (ядролық реакторлар тізіліміне қараңыз), бірақ екі реактор ғимараты ядролық материалдарды шоғырландыру және сақтау үшін пайдаланылуда. SRS – Саванна өзенінің ұлттық зертханасы мен АҚШ-тың жалғыз жұмыс істейтін радиохимиялық бөліну орнына да иелік етеді. Оның тритий қондырғылары АҚШ-тың тритийдің жалғыз көзі болып табылады, ал тритий ядролық қарудың маңызды құрауы. АҚШ-тың жалғыз аралас оксид отыны (MOX) өндіру зауыты SRS-де салынып жатыр еді, бірақ құрылысы 2019 жылдың ақпан айында тоқтатылды. Алаптың болашақ жоспарларында зерттеу реакторларын орналастыру, электр энергиясын өндіруге арналған реакторлар паркін құру және басқа да мүмкін пайдаланулар қарастырылған. DOE және оның корпоративтік серіктестері жергілікті, аймақтық және ұлттық реттеуші органдар мен азаматтар тобының қадағалауында.

Тарих

1950 жылы АҚШ федералды үкіметі DuPont компаниясына Оңтүстік Каролина штатындағы Саванна өзені маңында ауыр су және тритий өндіруге арналған ядролық объектіні салу және пайдалануды тапсырды. Компанияның ядролық операциялар саласында тәжірибесі болды, себебі ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Манхэттен жобасы үшін Ханфордтағы плутоний өндіру кешенін жобалап, салған. Эллентон және Данбартон қалалары, сондай-ақ Мейерс Милл, Ли, Роббинс және Хоторн сияқты бірнеше елді мекендер мен егістік жерлердің үлкен бөлігі мемлекеттік сатып алу арқылы иеліктен шығарылды, ал 310 шаршы миль (803 км²) аумақ АҚШ Атом энергиясы комиссиясы басқаратын Саванна өзені алаңына айналды. 1951 жылы профессор Юджин Одум басқаратын Георгия университетінің биологтары жергілікті өсімдіктер мен жануарлардың экологиялық зерттеулерін бастады, нәтижесінде Саванна өзені экологиялық зертханасы (SREL) құрылды және құрылыс жұмыстары басталды. 1952 жылы Ауыр суды қайта өңдеу зауытында реакторлар үшін ауыр су өндірісі іске қосылды, ал 1953 жылы алғашқы өндірістік реактор – R реакторы жұмыс істеуге кірісті. 1954 жылы P, L және K реакторлары іске қосылды және алғашқы сәулеленген отын шығарылды. 4 қарашада әлемдегі алғашқы толық көлемді PUREX ажырату орнатылысы – F Canyon радиоактивті жұмыстарды бастады. PUREX (Плутоний және уранды алу) реакторларда сәулеленген материалдардан плутоний мен уран өнімдерін бөліп алды. 1955 жылы C реакторы жұмыс істеуге кірісті. Алғашқы плутоний партиясы объектіден жөнелтілді. Химиялық ажырату орнатылысы – H Canyon радиоактивті жұмыстарды бастады. Тұрақты тритий орнатылыстары пайдалануға берілді және Атом энергиясы комиссиясына (AEC) тритийдің алғашқы партиясы жіберілді. 1956 жылы негізгі зауыттың құрылысы аяқталды.

Нобель сыйлығы

Нейтрино Фред Рейнс пен Клайд Коуэн P реакторының ағынын пайдаланып ашты, ал оның жариялануы 1956 жылғы 20 шілдеде Science журналында шықты. Рейнс 1995 жылы физика бойынша Нобель сыйлығымен марапатталды; Коуэн бұл кезде қайтыс болған еді. 1961 жылы АЭК осы жерде тұрақты экологиялық зертхана құрды; екі армия казармасы ғалымдарға арналған зертханалық кеңістікке айналдырылды. Келесі жылы Джорджия университеті докторлық дәрежесі бар штаттан тыс қызметкерлерді ғылыми-зерттеу жұмыстарын кеңейту үшін жұмысқа алды. Алғашында Радиациялық экология зертханасы деп аталған бұл мекеме 1960 жылдардың ортасында Саванна өзенінің экологиялық зертханасы деп қайта аталды, бұл орында жүргізілген экологиялық зерттеулердің кең спектрін көрсетеді. 1962 жылы Ауыр су компоненттерін сынау реакторы (HWCTR) іске қосылды, ол ауыр су жүйесін азаматтық энергетикалық реакторларда пайдалану үшін сынады. 1963 жылы сыртқы отынды қабылдау бассейні (RBOF) алғашқы сыртқы пайдаланылған ядролық отынын алды. Сол жылы ғарыш зерттеулері үшін жылу көзі ретінде 244-күріш өндірілді. Бұл SRP реакторының қару емес материалдарға толық көлемде алғашқы трансформациясы болды. R реакторы мен HWCTR 1964 жылы тоқтатылды. 1965 жылы SRP-де өндірілген ең ауыр изотоп – 252-калифорний – күріш бағдарламасының қосымша өнімі ретінде бөлінді. 1969 жылдан бастап 252-калифорний жеке өндіріс бағдарламасында жасалды.

Паломар

1966 жылы Паломарес B 52 апатынан кейін Саванна өзені алаңы қоршаған ортаны тазалау және қалпына келтіру жұмыстарынан ластанған топырақ алды. Радиациялық ластану деңгейі 1,2 МБк/м² жоғары топырақ 250 литрлік (66 АҚШ галлоны) барабандарға салынып, Саванна өзені зауытына жерлеу үшін жіберілді. Бұл әдіспен 2,2 гектар жер тазартылып, 6000 баррель өндірілді. 17 гектар жердің ластану деңгейі төмен болған жері 30 сантиметрге дейін жыртылып, араластырылды. 120 кБк/м² жоғары ластануы бар тасты беткейлердегі топырақ қол құралдарымен алынып, АҚШ-қа барабандарда жеткізілді. 1968 жылы L реакторы жаңарту үшін жабылды, ал 1971 жылы K реакторы компьютермен басқарылатын алғашқы реактор болды. 1972 жылы бұл алаң Ұлттық экологиялық зерттеу паркі деп жарияланды. 1977 жылы Плутоний отыны жасау (ПУФФ) кешені іске қосылды. Саванна өзені археологиялық бағдарламасы (SRARP) 1978 жылы SRP жеріндегі тарихқа дейінгі және тарихи ескерткіштердің деректерін талдау үшін құрылды.

MOX отын өндіру зауыты

MOX отын өндіру зауыты Ресей Федерациясы мен АҚШ арасындағы ядролық қаруды таратпау туралы келісімді орындау мақсатымен құрылды. Ресей Федерациясы 2000 жылғы келісім бойынша міндеттемелерін орындады, өңдеу кешенін аяқтады және 2014 жылы тәжірибелік мөлшерде плутонийді MOX отынына айналдыруды бастады, бұл шамамен 200 миллион долларға бағаланды, ал 2015 жылы өндірістік қуатқа жетті. Ұлттық ядролық қауіпсіздік басқармасының бағалауынша, Саванна өзеніндегі MOX зауытының 20 жылдық өмірлік циклының жалпы құны жылдық қаржыландыру лимиті 500 миллион долларға дейін ұлғайтылса 47 миллиард долларды, ал 375 миллион долларға дейін ұлғайтылса 110 миллиард долларды құрауы мүмкін. Басқа да зерттеулер бұл бағалауды артық деп санайды. Құрылыстың аяқталу мерзімі де жылдық қаржыландыруға байланысты болды, 500 миллион долларлық жылдық лимит бойынша 2043 қаржы жылында, ал 375 миллион долларлық лимит бойынша 2099 қаржы жылында аяқталу күтілді (осы деңгейден төмен қаржыландыру жағдайында аяқталу мүмкін емес екені көрсетілді). Обама және Трамп әкімшіліктері жобаны тоқтатуды ұсынды, бірақ Конгресс құрылысты қаржыландыруды жалғастыруда. Оңтүстік Каролина штатының Эйкен сауда палатасы федералды үкіметке қарсы сотқа шағымданып, олардың қарулық сападағы өңделмеген плутонийді кез келген мерзімге сақтау орынына айналғанын мәлімдеді және бұрын келісілген келісімшарт бойынша жеткізілмеген айыппұлдарды төлеуді талап етті. Федералды үкімет 2017 жылдың ақпан айында соттан бас тарту туралы өтініш берді, ол қабылданды. Оңтүстік Каролина штаты да жобаны тоқтату туралы федералды үкіметке қарсы сотқа шағымданып, Энергетика департаменті штатта плутонийді ұзақ мерзімді сақтаудың экологиялық әсерін бағалау туралы есеп дайындамағанын, сондай-ақ үкімет құрылысты тоқтатуға қатысты заңнамалық ережелерді бұзғанын мәлімдеді. 2019 жылдың қаңтарында төртінші апелляциялық сот Оңтүстік Каролинаның талап-арызын қараусыз қалдырды; 2019 жылдың қазан айында АҚШ Жоғарғы соты Оңтүстік Каролина штатының кассациялық өтінішін қабылдамады, осылайша төменгі соттың шешімі күшінде қалды және федералды үкімет құрылысты тоқтатуға құқылы болды. 2018 жылдың мамыр айында Энергетика министрі Рик Перри Конгреске жобаның шамамен 70% аяқталғанын хабарлады. Перри плутонийді сұйылту және жою тәсілінің құны MOX зауыты бағдарламасының қалған өмірлік циклының жартысынан кем болатынын мәлімдеді. 2019 жылдың ақпан айында Ядролық реттеу комиссиясы (NRC) зауыттың құрылыс рұқсатын тоқтату туралы өтінішті мақұлдады.

Авариялар тарихы

1988 жылы Конгресс комитеті халықтан жасырылған 30-нан астам маңызды апаттар туралы куәліктер тыңдады. Олардың ішінде: 1960 жылы техникалық қызметкерлер оны қайта іске қосуға тырысқан кезде L реакторының бақылауын жоғалтуға жақын болуы; 1965 жылы C реакторынан судың "өте маңызды ағып шығуы"; 1970 жылы қарашада ғимараттың ішкі жағына үлкен радиациялық шығарылым; және 1970 жылы желтоқсанда C реакторындағы отын таяқшаларының балқыуы.

Сот ісі

Плутонийге байланысты алты жылдық сот процесінен кейін Оңтүстік Каролинаның бас прокуроры Алан Уилсон 2020 жылдың 31 тамызында федералды үкімет штатка 600 миллион доллар төлеуге келіскенін мәлімдеді. Уилсон бұл келісімді "Оңтүстік Каролина тарихындағы ең ірі өтемақы" деп атады. Федералды үкімет сондай-ақ 2037 жылға дейін осы нысанда сақталған қалған 9,5 тонна плутонийді алып тастауға міндеттенді. 2021 жылдың 20 тамызында USC Aiken-де өткен қалалық мәжілісте Оңтүстік Каролина губернаторы Генри Макмастер осы соманың 525 миллион долларын қалай жұмсау керектігін талқылады.

Келісімшарттың өзгеруі

Саванна өзенінің аумағын басқару 2006 жылы бәсекелесуге қойылатын болған, бірақ Энергетика министрлігі қолданыстағы серіктестермен келісімшартты 18 айға, 2008 жылдың маусым айына дейін ұзартты. 2006 жылы DOE WSRC келісімшартын екі жаңа, бөлек келісімшартқа бөлуді шешті, атап айтқанда, 2008 жылдың маусымына дейін тапсырылатын M&O келісімшарты және сұйық қалдықтар келісімшарты. DOE RFP-ге жауап ретінде Savannah River Nuclear Solutions (SRNS), LLC – қазіргі Honeywell пен Fluor серіктестігі, және Huntington Ingalls Industries (бұрынғы Northrop Grumman құрамындағы бөлімше) 2007 жылдың маусым айында жаңа M&O келісімшарты бойынша ұсыныс берді. URS басшылығымен және WSRC серіктестерінің көптеген өкілдерін қамтитын команда да ұсыныс ұсынды. 2008 жылдың 9 қаңтарында SRNS LLC жаңа келісімшартты жеңіп алғаны жарияланды, сонымен қатар 2008 жылдың 24 қаңтарынан басталатын 90 күндік ауысу кезеңі белгіленді. Дегенмен, URS командасы GAO-ға 2008 жылдың 22 қаңтарында шағым түсіргенінен ауысу кешіктірілді. GAO 25 сәуірде шағымды қабылдамады. Содан кейін DOE SR SRNS-ке 2 мамырда ауысу процесін бастауға және 2008 жылдың 1 тамызынан бастап операцияларды толыққанды жүргізуге нұсқау берді.