Кіріспе

1877 жылы Шотландиядағы өнеркәсіптік апат

1877 жылғы 22 қазанда Шотландияның Блантайр қаласында болған Блантайр кенішіндегі апат Шотландия тарихындағы ең ірі кен апаты болып есептеледі. Уильям Диксонның Блантайр кенішіндегі 2 және 3 шахталарда болған жарылыс салдарынан 207 шахтер қаза тапты, ал нақты саны одан да көп болуы мүмкін, қаза болғандардың ең жасы 11 жастағы бала еді. Кеніште газ жиналуы белгілі болған, және жарылысқа ашық оттың себеп болғаны болжамдануда. Апаттың салдарынан 92 әйел жесірлікке, 250 бала әкесіз қалды. Блантайр 1878 және 1879 жылдары да екі қайырлы оқиғаға куә болды. Кеніште одан әрі көптеген қаза болды, олардың кейбіреулері, әсіресе ертерек жылдары, газдың тұтанғанынан туындаған.

Жұмыс істеу

Көмірдің көп бөлігі Ньюкасл жүйесімен өңделді, ол "баған мен галерея" немесе "төсек пен бөлме" деп те аталады. Көмір қабатына бастапқы ойыс жасалып, оның бойымен шамамен кең бөлмелер қазылатын. Бөлмелер тереңдеген сайын, бөлмеден бөлмеге басқа ойыс салынып, шамамен шаршы пішіндес тіректер (немесе баспалдақтар) қалдырылатын. Осы кезеңде көмірдің шамамен 30% ғана өндірілді. Ақырында, бүкіл аудан тіректердің айналасындағы өткелдердің торлы жүйесінен тұратын болды. Көмірді өндірудің соңғы кезеңі "төбелеу" болды. Ең алыс жатқан төбесін шахта тіректерімен бекітіп, тіректер алынып тасталды. Тіректердің толық қатары алынып тасталғаннан кейін, ең алыс тіректері алынып тасталды, олардың орнына кеңістікке ("гоф" немесе "гов") құлап түсті. Бұл процесте төбе және жоғарыдағы қабаттардың құлауы мен жарылуы мүмкін, нәтижесінде газдың көп мөлшері шығуы ықтимал. Көмірді өңдеудің баламалы әдісі – ұзын қабырға жүйесі. Екі бастапқы ойыс ауданның соңғы шегіне дейін алға жылжытылып, оларды байланыстыратын өткел қазылды. Өткел тіректермен бекітілді, ал өткелдің шахта жағындағы ұзын қабырғасы қазылды. Бұл қабырға кері шегінгенде, төбе тіректелді және ең алыс тіректері алынып тасталды, бұл жүктеменің гофқа құлауына мүмкіндік берді. Ұзын қабырғада төбелеу кезінде болатын жарылу және газ шығуы осы жүйеде де кездеседі. Элл көмірі негізінен төсек пен бөлме жүйесімен, ал оңтүстік бөлігінде ғана ұзын қабырға жүйесімен өңделді. Негізгі қабат тек ұзын қабырға жүйесімен, ал шина (сынақ учаскесінен басқа) төсек пен бөлме жүйесімен өңделді.

Желдету

Ол кездегі көмір шахталарында ауа айналымын жоғары көтерілген шұңқырдың түбіндегі пеш қамтамасыз ететін. Қазаннан шыққан ыстық ауа, мұржадай, галереялардан сарқылып, ластанған ауаны сыртқа шығаратын. Төменге құйылған шұңқырлар таза ауаны кіргізіп, оны алмастыратын. Ауаның қозғалыс бағыты есіктер мен бөліктер арқылы мұқият бақыланатын. Блантайр шахтасындағы 5-ші шұңқыр 1, 2 және 3-ші шұңқырларға арналған жоғары көтерілген шахта болып табылды. Күн сайын үш пештің екеуінде шамамен 5 тонна көмір жағылды, әрқайсысы ауа арнасымен 1-ші шұңқырға ауа тартты. Басында ауа солтүстікке және оңтүстікке бөлінетін, содан кейін жұмыс істеудің тиісті бөліктерінен айналып өткеннен кейін жоғары көтерілген шұңқырға жеткізілетін. Элли көмірінің желдетілуі күрделірек болды. 3-ші шұңқырдан келген ауа екіге бөлініп, солтүстік және оңтүстік деңгейлеріне жіберілді. Екі ағын тиісті қазбалардан өткеннен кейін солтүстік және оңтүстік бағыттар арқылы өтіп, "көтерілу" (батыс) жағында қайта бірігіп, 2-ші шұңқырдың қазбаларына бағытталатын. Орташа есеппен ауа айналымы 3-ші шұңқырда жүзеге асырылатын. Ауа 2-ші шұңқырдан төмен тартылып, екіге бөлінетін. Үлкен бөлігі солтүстікке қарай, солтүстік-батыс жұмыс орнын айналып, содан кейін жоғары көтерілген шұңқырға оралатын. Кіші бөлігі оңтүстікке бағытталатын, оңтүстік-батыс аймағын айналып, содан кейін жоғарыға қайтатын. 3-ші шұңқырдан келген ауа 2-ші шұңқырдың шығысындағы жұмыс орнына кіріп, 2-ші шұңқырдың оңтүстік-шығыс бөлігінен айналып, ақырында жоғары көтерілген шұңқырға жететін. Ауа айналымының ұзындығы шамадан тыс деп есептелмегенмен, екі шұңқырдың жиынтығындағы айналым болды. Апаттан кейін 3-ші шұңқырдың ауасын 2-ші шұңқырды желдету үшін пайдалану саясаты кәсіби баспасөз тарапынан қатты сынға алынды: "Бұл өте қауіпті жүйе, және оны дереу тоқтату керек".

Жарылыс

1877 жылдың 22 қазанында таңертең ештеңе тым болмағандай еді. Шенеуніктер жұмыстың қалыпты жағдайда екенін ойлаған сияқты. 04:40-да төрт өрт сөндіруші 2-ші шахта тексерді. Сағат 05:30-да жұмысшылар түсе бастады. Өрт сөндірушілер жұмысшыларға барлығы жақсы екенін айтып, есептерге қол қоюға және таңғы ас ішуге көтерілді. Осы сенімді алғаннан кейін жұмысшылар әртүрлі жұмыстарын бастады. Шамамен сағат 09:00-де жер бетінде жарылыс естіліп, бірнеше минут бойы 3-ші шахтадан от пен бу атып шықты. Түтін жоғары көтерілетін шахтадан көрінді, ал 2-ші шахтадан ауа келді. 1-ші шахтадан ештеңе көрінбеді, бірақ жер астындағы кеншілер жарылысты сезініп, бірден жоғары көтерілді. Айналаға түтін тарады, сондықтан кеншілер мен басшылар шахта басына асықты. Сағат 10:00-ден кейін Кен инспекторы Мур мырза мен инспектордың орынбасары Робсон мырзаға телеграмма арқылы хабар берілді. Олар кенге түскі уақытта жетті.

Құтқару әрекеттері

No3 шұңқыр зақымдалған шахтадан құлаған қалдықтармен және шахтаға ұшырылған вагондармен және басқа да заттармен жабылған. Қауыштар мен арқандар бұзылғандықтан, төмен түсуге "кетел" деп аталатын үлкен шелекке тырысты. Ауа әлі де шахтадан төмен қарай ағып тұрды, ал тұйықталудың астында төменнен дауыстар естілді. 2-ші шұңқыр салыстырмалы түрде зақымдалмаған; қалыпты орама операциялары жалғаса берді. Мур, Робсон және бірнеше инженерлер 2-ші шұңқырға түсті, бірақ құлап түсіп, газды ауадан кейін тоқтатылды. 3-ші шұңқырға ("Мурдің жолы") баратын жол құлап түспеген, бірақ уытты газға толы болды. 3-ші шұңқырдан тікелей жоғарыға қарай ауаны бұру үшін браттис жасалды, және осылайша Мурдің жолы 22:00-ге қарай өтуге жарамды болды. Төрт аман қалған табылды, барлығы ауыр жарақат алды. Олардың бірі, бала, көп ұзамай қайтыс болды. Қалған үшеуі 2-ші шұңқыр арқылы жер бетіне шығарылып, Глазго ауруханасына жіберілді, бірақ барлығы бір ай ішінде қайтыс болды. Құтқарушылар 3-ші шұңқырды мүмкіндігінше зерттеді, бірақ уытты және жанғыш газдың болуына байланысты шектелді. 17 дене табылды және олар 3-ші шахтаның астына әкелінді, кейінірек алып шығу үшін. Шахта тұрақсыз болғандықтан, егер ол жабылып қалса, құтқарушылар ауадан айырылып қалар еді, сондықтан шахтаны жоғарыдан бекітіп алмайынша, олар кері шегінді. Аман қалғандарды табу үміті толығымен жойылды.

Қалпына келтіру кезеңі

Келесі күні, 23 қазан күні, желдетуге көмектесу үшін жер асты двигателі жоғары көтерілетін шахтада (upcast) пайдаланылды. Слайд-клапан алынып тасталды және бу төменге жіберілді. Қайнап шыққан ыстық будың жоғары көтерілуі шахта маңындағы ауаны пештер сияқты тартып алды. Осылайша, әдеттегі ауа ағынының 70% қалпына келтіріліп, құтқару жұмыстары басталды. Кеніштің солтүстік бөлігіндегі барлық жұмысшылар жұмыстарын тастап, 2-ші шұңқырға бет алды, бірақ қауіпсіз жерге жетпей тұншықтырып тастады. Желдету 27-сі сенбіге дейін жалғасты, содан кейін 3-ші шахтаның түбіндегі қиындықтар тазартылды. Жексенбі күні алғашқы денелер 3-ші шахтаға көтерілді, бірақ шахта газдан толығымен тазарғаннан кейін, 1-ші қарашада бейсенбі күні ғана екі төменгі шахтадан да құтқару жұмыстарын жалғастыру мүмкін болды.

Тергеу

Тергеу жұмыстары ауа қауіпсіз болғаннан кейін басталды. 2-ші және 3-ші қазбаларда, әсіресе 3-ші шұңқырда елеулі зақым келтірілген. 2-ші шұңқырдағы зақым негізінен оңтүстік-шығыс бөлігінде, 3-ші шұңқырмен байланыста және одан желдетілетін жерде болды. Осы жерде қазба жұмыстары жүргізіліп жатқандықтан, отты газды бөліп шығаруға бейім жер 3-ші шұңқырдан отты газбен толған ауамен желдетілді. Ресми есепте, кен орнының барлық жерінде, қазба жұмыстары жүргізілетін аймақтан басқа, ашық от пен жарылысқа рұқсат берілгендігі көрсетілген. Сол жерге жарылыс құрылғыларын орнатуға тыйым салынған, ал барлық шамдар "газды шамдар" болуы керек еді. Есепте былай делінген: "Бұл газды немесе қауіпсіздік шамдары Дэви шамдары емес, Шотландияда кеңінен қолданылатын шамдар еді. Олар Дэви шамдарынан әлдеқайда үлкен және жақсырақ жарық береді. Мур мырза [бас инспектор] оларды газбен көптеген рет сынаған, бірақ газ сыртқа жарылмаған". Луптон 15 жыл өткен соң жазған хатында Дэви шамдарына енгізілген өзгерістерге қарсы шығып, былай деді: "Лампаның көлемі неғұрлым үлкен болса, жарылыс күші де соғұрлым зор болады, ал лампа тым үлкен болса, жарылыс жалынын газ арқылы өткізіп жібереді; сондықтан газдың диаметрі 1 дюймнан аспауы керек". Блантайрдегі жарылыс Тримдон Гранж (1882) және 1886 жылғы Бедфорд кенішіндегі апаттан бұрын болғандықтан, газды тікелей ауа ағынынан қорғау шаралары әлі енгізілмеген еді. Мурдың шотландтық қауіпсіздік шамдарына қатысты пікірлеріне қарамастан, есептің қорытындыларында ашық отқа тыйым салу және "қазіргі қауіпсіздік шамдарынан артық" құлыпты Дэви шамдарын енгізу талап етілді. Сондай-ақ, есепте нашар тәртіп (рұқсатсыз жұмысшылардың оқ атуы), ескі немесе толық емес қазбаларда нашар желдету және бір шұңқырды екіншісінен желдетудің жалпы әдісі сынға алынды. Есеп жарылыс қалай басталғаны туралы нақты қорытынды жасамайды.

Салдары

Хабарлама бойынша, апаттан кейін алты ай өткен соң Диксон 34 жесірге қарсы сот шақыруларын жолдады. Олардың күйеулері қаза тапқан, бірақ тау-кен компаниясынан жалға алған үйлерін тастап кетпеген еді. Олар екі аптадан соң, 1878 жылғы 28 мамырда үйден шығарылды.

1878 жылы лифт апаты

1878 жылғы 5 наурызда №3 шахтада алты адам қаза болды, олар отырған қақпақ шахтаның үстіне көтеріліп, шахта дөңгелектеріне тиіп кетті. Қақпақ қирап, алты адам 274,32 метрлік шахтаның түбіне құлап түсті. Жетінші адам (Джеймс Геррити) түсіп қалмас үшін ұстанып тұрды, және тек қорқып, денсаулығына зиян келген жоқ. Оқиға болған кезде, аудандық мемлекеттік инспектордың көмекшісі Дж.Т. Робсон және оның көмекшісі Роберт Робсон, шахта басшысы Уотсонмен бірге кеңседе болды. Роберт Робсон №2 шахтаға түсіп, су толып тұрған шұңқырдан денелерді шығаруды қадағалау үшін №3 шахтаның түбіне барды. Сонымен қатар, бірнеше адам "кетелмен" №3 шахтаға түсіп, шахтаның зақымдануын тексеруге кірісті. Шахтаның өзі зақымдалмағандықтан, денелер сол арқылы шығарылды. Машина күзетшісі Артур Клеланд шахта инженеры Джеймс Паттерсонға индикаторда "бірдеңе дұрыс емес" екенін айтты, ал Паттерсон оқиға орнында болды. Паттерсон қақпақтың орнын көрсеткен индикаторды тексеріп, оның шахтаның жалпы тереңдігінің шамамен төрттен білігін көрсеткенін анықтады. Клеландқа күтуге кеңес берілді, бірақ ол көп ұзамай кетіп қалды. Үйге барып тазаланып, киім ауыстырғаннан кейін Клеландтың Глазгоға қарай даламен келе жатқаны байқалды, бірақ полицей оны ұстап алды. Герритиді түсіргеннен кейін Паттерсон машина бөлмесіне оралды және қақпақ қозғалмаса да, индикатордың орны өзгергенін көрді. Клеландқа кінәлі өлімге қатысқаны үшін айып тағылып, 24 сәуірде Глазгодағы Жоғары сотта сотталды. Сотта Паттерсон индикаторды тигенде оның "өте бос болғанын" айтты. Ол бұрын ешқашан оны осылай бос көрмеген. Сотта қорғау үшін шақырылған екі инженер индикаторды бекіту әдісін "дұрыс емес" және "инженерлерге белгілі ең жақсы тәсіл емес" деп сынады. Шахта басындағы пешші Майкл Фланаган Клеландтың "индикатор дұрыс емес" дегенін айтты, ал Фланаган индикатордың қажетті деңгейден төмен екенін байқады. Басшы Ватсон қарсы сұрақтар кезінде индикаторды тексерудің міндеті шахта бастығына жүктелгенін мойындады, бірақ ол оны тексерген жоқ. Көптеген куәгерлер де Клеландты жақсы жағынан сипаттады. Қысқа үзілістен кейін қазылар айғақтың жеткіліксіздігінен босатып жіберді.

1879 жылғы жарылыс

1879 жылғы апат үш қабаттың ең беткейі елл көмірінде болды. Көмір 1-ші шұңқырдан өңделді, ол төмен түсетін шұңқыр болды. Негізгі көмірге дейін "соқыр шұңқыр" бар еді, ол енді пайдаланылмады, ал 3-ші шұңқырдың түбінде шиналы көмірге дейін байланыс шахтасы салынған. Ауа 1-ші шұңқыр арқылы түсіп, ағым солтүстік және оңтүстік қанаттарды желдету үшін бөлінді. Оңтүстік ағым оңтүстік деңгейімен оңтүстік шегіне дейін өтті. Ол ондағы қабырғалық ішкі кеңістіктері арқылы өтіп, ескі галереялар мен бөлмелер арқылы қайтып келді, содан кейін солтүстік ағыммен қосылып, 5-ші шұңқырдан жоғары көтерілді. Инспекторлардың баяндамасында: "Бұл шұңқырды желдетуге жасалған шаралар жеткілікті болды және қалыпты жағдайда ауа мөлшері де жеткілікті болды" делінген. Шахта иелері шахтерлерге шамдарды ашуға немесе жер астына темекі тартуға тыйым салғанмен, ережелерді бұзғаны үшін бірнеше қылмыстық іс тіркелді. Соңғысы жарылысқа бір күн бұрын болды, шахтер шамды ашқаны үшін 2 фунт стерлинг айып төледі (1879 жылғы 2 фунт стерлинг қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең). Жарылыс алғаш рет 1879 жылғы 2 шілдеде сағат 21:00-де жер бетінде "күрт дауыс" ретінде байқалды. Джон Уайт, бас шахтер шақырылғаннан кейін, қақпақты түсіруге тырысты, бірақ ол ілініп қалды. Уайт 3-ші шұңқырға түсіп, ондағы адамдар жарылыстан хабарсыз екенін анықтады. Ол, бірнеше шахтер және көп ұзамай мистр Уотсон (басқарушы) байланыс шахтасы арқылы 1-ші шұңқырдың қанаттарына кірді. Бір топ негізгі көмірге дейінгі соқыр шұңқырға түсті, ал екінші топ солтүстік қанатты қарап шықты, екеуі де жағдай жақсы екенін хабарлады. Оңтүстік қанатты зерттеу құлаулар мен газдың жиналуынан тоқтатылды. Бейсенбі күні денелерді іздеуге бірнеше әрекет жасалды, бірақ барлық қанаттарға жету және оларды қайтарып алу жұма күні сағат 04:00-де ғана аяқталды. Барлық қауіпсіздік шамдары табылмады, бірақ біреуінің құлпы ашық болды. Қайтыс болғандардың киімдерінен темекі тартуға арналған заттар, соның ішінде спички табылды, бір шахтердің қолынан жартылай толған құбыр табылды. Бірнеше шахтердің жанынан ресми емес (демек, заңсыз) шам кілттері табылды. Жарылыс ошағының жанында аз ғана жану байқалды, болжам бойынша, метан жарылысынан көтерілген шаң мен көмір шаңы жарылған. Ресми тергеулер көрсеткендей, ату жұмыстарынан бөлінген газ темекі шегетін аймаққа қарай жылжыған, ал ондағы ашық от жарылысты тудырған.

Ескерткіш

Кен иесі екі жарылыс апатын белгілеу үшін 5,5 метрлік гранит ескерткіш орнатты. Оған жазылған арнау: "Уильям Диксон Лтд – 1877 жылғы 22 қазанда және 1879 жылғы 2 шілдеде Блантайр кенішінде жарылыстардан қаза тапқан 240 жұмысшысының естелігіне". 1877 жылғы қазан айындағы апатта қаза тапқан католик шахтерлеріне арналған мемориал Глазго қаласындағы Лондон жолындағы Далбеат зиратында орналасқан. Бұған қоса, Блантайр айқышшасында жүз жылдық мерейтойға арналған ескерткіш орналасқан. Қаза болғандардың толық емес тізімі көрсетілген.

Музыка

Ирландиялық халық әртісі Кристи Мур "Blantyre Explosion" әнін жазды. Ол 1985 жылы шыққан "Ordinary Man" альбомында бар. Бұрын осы әнді Юан Макколл және Дик Гоган да жазған. Әннің нақты тегі белгісіз, бірақ оны А. Л. Ллойд белгісіз жергілікті әншіден жинаған деген болжам бар. Әннің мәтіні алғаш рет Ллойдтың 1951 жылғы "Coaldust ballads" кітабында жарияланған.