Кіріспе

Уэльстік композитор, музыкант Джозеф Перри (21 мамыр 1841 – 17 ақпан 1903) – Уэльстік композитор және музыкант. Уэльстің Мертир-Тидфиль қаласында дүниеге келген ол "Myfanwy" және "Aberystwyth" әнұранын жазған композитор ретінде кеңінен танымал. Перри опера жазған алғашқы уэльстік композитор болды; оның "Blodwen" атты шығармасы уэльс тіліндегі тұңғыш опера еді. Көпбалалы отбасында өскен Перри тоғыз жасында мектепті тастап, жергілікті көмір шахтасында жұмыс істеуге мәжбүр болды. Кейін ол әкесі де жұмыс істеген Cyfarthfa Ironworks зауытында жұмысқа орналасты. 1854 жылы отбасы АҚШ-қа көшіп, Пенсильвания штатының Данвилл қаласына қоныстанды, онда Перри тағы да бір темір зауытында жұмыс тапты. Музыкаға зор қызығушылық танытса да, ол Rough and Ready Ironworks зауыты уақытша жабылғанға дейін музыканы оқуға мүмкіндік алмады. Оның бірнеше әріптесі де музыкант болды және зауыт жабық тұрғанда музыка сабақтарын ұсынды. Перри бір шағын топпен бірге музыканы жатқа оқу сабағына қатысты, сабақтың өзі бір әріптесі жүргізді. Ол тағы бір әріптесімен бірге гармонияны оқып үйренді, гармонияны меңгергенде оқу мен жазуға да үйренді. Перри көп ұзамай Уэльс пен АҚШ-тағы эйстеддфодтарға шығармаларын жіберіп, жүлделер жеңіп алды. Уэльске Лланддунодағы Ұлттық эйстеддфодқа келгенде Перриге екі музыкалық стипендия ұсынылды, бірақ отбасылық жағдайға байланысты ол оларды қабылдай алмады. Перри мен оның отбасын музыкалық білімін дамыту үшін қолдау көрсету мақсатында арнайы қор құрылды. Перри Кеймбридж университетінен музыка саласында докторлық диплом алды; ол университеттен музыка бойынша бакалавр және доктор дәрежесін алған алғашқы уэльстік студент болды. 1874 жылы ол Уэльске оралып, Аберистуит университетінде музыка профессоры болып жұмыс істеді, кейін Кардифф университетінде де қызмет етті.

Алғашқы жылдар

Пэрри 1841 жылы Мертир-Тидфилде дүниеге келді, Дэниел (1800–1866) мен Элизабет Пэрридің (құрметті Ричардс, 1806–1886) сегіз баласының жетіншісі болды. Отбасы музыкаға бейім болды, барлық мүшелері шіркеу хорында ән шырқады. 12 жасында Пэрри Cyfarthfa Ironworks зауытының балқыту пештерінде жұмыс істеді, онда оның әкесі де жұмыс істеді. Денвиллде ірі уэльстік қауымдастық болды, ол жергілікті уэльстік мәдениетін нығайтуға қатысты, қауымдық шіркеуге және жексенбілік мектепке қатысты. Пэрри сонымен қатар Денвиллдегі Махонинг пресвитериан шіркеуінің органшысы болды; ол ойнаған орган әлі де қолданыста. Уэльстегі және АҚШ-тағы шіркеу хорларында ән айтса да, Пэрри 17 жасқа толғанға дейін және Денвиллде тұрғанға дейін ешқандай ресми музыкалық сабақтар алмады. Пэрри кішкентай кезінде Россер Бейнонның хорында болды және Денвиллдегі шіркеу хорының мүшесі болды. Осы кезеңде Пэрри гармонияда ойнауды да үйренді. Осы сапарда Пэрри және онымен бірге Уэльске келген достары елді аралап, Пэрридің өзінің шығармаларынан концерттер берді. Олар бүкіл елде жақсы қабылдады. 1878 жылы ол Кембридж университетінен докторлық дәрежесін алды. Ол кезде үміткерден қысқа оратория жазу және оны көпшілік алдында орындау талап етілді; әдеттегі тәсіл – колледждің шіркеу хорының бірінен ораторияны орындау. Бірақ Пэрри көптеген уэльстік әншілердің қызметін алды; 100 адам Пэрридің ораториясын орындау үшін Кембриджге сапар жасады. 1880 жылы Пэрри Аберистуит университетіндегі қызметінен кеткеннен кейін қалада жеке музыка академиясын ашты. 1881 жылы Пэрри отбасы Аберистуиттен Суонсиге көшіп, онда Пэрри Эбенезер шіркеуінің органшысы болды және ол құрған музыкалық колледждің директоры болды. 1888 жылы оған Кардифф университетінде кафедра ұсынылып, Пэрри отбасымен бірге жақын маңдағы Пэнарт қаласына көшіп барды. Ол университетте дәріс оқыды және сабақ берді, сонымен қатар "Y Doctor Mawr" ("Ұлы дәрігер") деп аталды. Пэрри 1896 жылы Гилдхолл музыка мектебінің директоры лауазымына үміткер болды; лауазым бос тұрған себебі – сэр Джозеф Барнбидің қайтысы. Кардифф қаласының лауазымды тұлғалары, Кардифф университетінің әріптестері мен студенттері, сондай-ақ Пэрридің бұрынғы ұстаздары музыка мектебінің комитетіне оның осы лауазымға сайлануын қолдап хат жазды. Лауазымға 38 үміткер түсті; жалпы кеңес соты бірнеше дауыс беру кезеңдерінен кейін үміткерлер санын екіге дейін қысқартты. Пэрри бірінші кезеңдегі іріктеуден кейін енді қарастырылмады. Ол университетте қалды және өмірінің соңына дейін эстидфод төрешісі, Cymanfaoedd Canu дирижері, Уэльс пен АҚШ-та орындаушы және дәріскер болып жұмыс істеді. Олардың үш ұлы мен екі қызы болды. Үлкен балалары отбасы әлі де Денвиллде тұрған кезде дүниеге келді; тек Пэрридің кіші баласы Уэльсте дүниеге келді. Пэрридің үш ұлының екеуі отбасы Пэнартқа көшіп келгеннен кейін қайтыс болды. Пэрридің кіші ұлы Уильям 1892 жылы қайтыс болды; оның үлкен ұлы Джозеф Хайдн екі жылдан кейін қайтыс болды. Пэрридің барлық балалары музыкалық дарынға ие болған десе де, оның үлкені Жозеф Хайдн композитор және мұғалім ретінде әкесінің жолын жалғады. Кейін 1894 жылы Пэрри мен оның әйелі АҚШ-қа сапар екі ұлының өліміне байланысты қайғыны жеңілдетуге көмектеседі деп үміттенді. Паррилер отбасына қонаққа барса да, ол АҚШ-тағы көптеген адамдар Англияда музыка оқып жүрген кезінде оған қаржылай көмектескендіктен, сапар кезінде көпшілікке қол жетімді болуы керек деп ойлады. 1898 жылы Пэрридің АҚШ-қа соңғы сапарына Солт-Лейк-Ситиге бару кірді, онда ол Мормондық шатырда өткен үшінші Солт-Лейк эстидфодында төрелік етті. Оның соңғы ірі жұмысы – "The Maid of Cefn Ydfa" операсы, 1902 жылдың желтоқсан айының соңында Кардиффтегі Grand Theatre-да көрсетілді. Оның композициялары негізінен уэльстік тақырыптарға негізделгендіктен, Пэрридің көптеген достары Лондонға қоныс аудару оның пайдасына болар еді деп сенді, онда шабыт алу үшін космополиттік тәжірибелер көп болды. Аберистуитте Пэрридің студенті және көмекшісі болған Дэвид Дженкинс оны импульсивті және өзінің шығармаларын сынға алмауға бейім, жақсы дирижер болу үшін тым бейімсіз және барлық оқушыларға төзімсіз, бірақ музыкаға деген балалық құлшыныспен сипаттады. Пэрримен бірге жұмыс істеген сэр Александр Маккензи оның үлкен құлшынысын атап өтіп, оны үлкен музыкалық қабілетке ие адам ретінде сипаттады.

Өлім

Өлерінен екі апта бұрын Пэрри кенеттен ауырып кетті. Аурудың жай-күйі операция жасауға себеп болды. Операция жасалды және толық жазылу күтілді. Операциядан кейінгі бірнеше күнде асқынулар орын алғандықтан, екінші операция жасау қажет болды. Екінші операциядан бірнеше күн өткен соң Пэрриде қан улану салдарынан жоғары температура көтерілді. Жағдай біршама жақсарды, бірақ Пэрри қайта-қайта ауырып, дені нашарлай берді. 1903 жылдың 17 ақпанында Пэрри Пенарттағы үйінде қайтыс болды. Оның соңғы шығармасы – әйелі Джейнге арналған «Жаным, әйелім» деген сыйлық. Жозеф Пэрридің жерлеу рәсіміне елдің түкпір-түкпірінен кем дегенде 7000 адам жиналды. Олар Пэрридің үйінен отбасы құдай қызметін өткізетін Христос шіркеуіне және Сент-Августин шіркеуінің зиратына дейінгі жол бойымен қатарласып жүрді. Оның отбасы мен достарымен бірге Кардифф қаласының шенеуніктері, Кардифф университетінің профессорлары мен студенттері, Ұлттық Эстеддфодтың өкілдері және Уэльс аймағындағы түрлі хорлардың көптеген мүшелері де болды. Пэрриге құрмет көрсету үшін жиналғандардың арасында әртүрлі дін өкілдері де бар еді. Ол Пенарттағы Сент-Августин шіркеуінің солтүстік жағында жерленді. Пэрридің ескерткіші – жеті ішекті лирамен безендірілген мәрмәр бағана. Ішектер Пэрри отбасының мүшелерін көрсетеді. Лираның жеті ішегінің екеуі оның Пэрриден бұрын қайтыс болған екі ұлының құрметіне сындырылған. Оның қайтысынан кейін көп ұзамай Пэрри атынан ұлттық қор құрылды. Бұл қор оның жесірі Джейнге жылдық жәрдемақы арқылы көмектесу үшін құрылды. Джейн қайтыс болғаннан кейін қалған қаражат Пэрри атымен аталатын ұлттық музыкалық стипендияны беруге жұмсалуы тиіс еді.

Музыка

Пэрри өнімді композитор еді; оның ерте туындыларының бірі "Балалық шақ армандары" Данвиллде тұрғанда жарияланды. Композицияға бейімділігіне қарамастан, оның маңызды туындыларының көпшілігі коммерциялық жағынан сәтті болған жоқ. Оның ораториясы, "Тарслық Саул", 1892 жылы Рильдегі Ұлттық Эстеддфодқа тапсырыс берілді және белгілі бір деңгейде сәттілікке жетті. Парридің 27 толық туынды жазғаны белгілі, олардың ішінде он опера, бес кантата және екі оратория, сондай-ақ көптеген әндер мен гимндер бар. Парридің өмірінде оның көптеген шығармалары жарияланбады; оның кабинетіндегі сөрелерде қолжазбалар жиналған. Парридің досы, егер өрт шықса, оның барлық қолжазбаларын жоғалту қаупі бар екені туралы онымен әңгімелесіп, Парриге қолжазбаларын сақтау үшін сейф қажет екенін ұсынды. Парри сейф сатып алуға шамасы келмейтінін айтқанда, досы оған сыйлық ретінде сейф берді. Шіркеу "Аберистуит" және Парри жазған 60-тан астам гимн мен әнұранның авторлық құқығын алуға қол жеткізді. 1916 жылы Парридің әйелі Джейн, Парриге тиесілі барлық туындылардың авторлық құқығын Снелл мен Ұлдары музыка баспасына 1150 фунт стерлингке сатты.

Аберистуит

Парри жазған музыка алғаш рет 1879 жылы Стивен мен Джонс «Ail Lyfr Tonau ac Emynau» (ағылшын тілінде «Әндер мен әндер кітабының екінші бөлімі») деген атпен жариялады. Ол Чарльз Уэслидің «Иисус, жанымның сүйіктісі» деген сөздерімен жұптастырылды және алғаш рет Аберистуиттегі Портленд көшесіндегі ағылшын қауымдық шіркеуінде орындалды, онда Парри органшы болып жұмыс істеді. Парри туралы сарапшылар әннің қашан жазылғандығы туралы келіспейді: Парри шіркеуде органшы болып жұмыс істеген кезде ме, әлде оның ерте жылдарында ма. Сол кезде Уэльстегі көптеген адамдар операны көрген емес, тіпті ол не екенін де білмеген. Опера бағдарламалары түсіндірмелер берді, әсіресе әншілер костюм киетінін, бірақ актерлік көрсететінін емес екенін атап өтті. Уэльстің бейконформист шіркеулерінің мүшелері бұл театрлық қойылым емес екеніне көз жеткізуді қажет етті, себебі актерлік және театрлар мейрамханалармен бірдей жек көрініске ие болды. Дегенмен, кейбір дін қызметкерлері оған риза болмады. «Блодуэн» операсының алғашқы қойылымынан кейін, жергілікті бір жұбай олардың қыз баласына операның басты кейіпкерінің құрметіне Блодуэн деп ат қойды. Парридің операсының премьерасынан кейін ғана Блодуэн деп аталған балалардың тіркелген жағдайлары пайда болды. Тізімдерде қыз балалар арасында бұл есімнің үлкен танымал екені және жігіттер арасында басты кейіпкердің аты – Хауэллдің танымал екені көрсетілген. Опера сәтті болды, 1896 жылға қарай бүкіл әлемде тағы 500 қойылым өтті. Парридің туындысы 1875 жылы жарияланды, ал Парри әннің барлық құқығын 12 фунт стерлингке баспагерге сатты. Бүгінгі күні де Уэльс ерлер хорының репертуарындағы стандарт болып табылады.

Басқа жұмыстар

Пэрри музыкамен байланысты баспа жұмыстарына да қатысқан. 1861 жылдан бастап ол Уэльстің музыка журналы «Y cerddor Cymreig»-ке Тоник соль-фа материалдарын үнемі жазатын болды. Пэрридің Tonic sol-fa-ны қолжетімді ету жұмысы хор өнеріне қызығушылық танытқандардың бәріне қатысуға мүмкіндік берді. Ол 1893 жылы «Кембрий министрлік әндері» (Уэльс әндерінің ұлттық жинағы) кітабын редакциялады. Ол сондай-ақ өзінің жеке шығармаларының жинағы болған «Доктор Пэрридің әндер кітабын» жинады және 1888 жылы теориялық уэльстік оқулығы «Elfenau Cerddoriaeth» («Музыка элементтері») жазды. 1895 жылы Пэрри «Джон Черч компаниясы» деген американдық музыка баспасымен келісімшартқа отырды. Компания Пэрридің кейбір әндерін Генрих Хайне өлеңдерінің ағылшын тіліне аудармаларымен бірге жариялады. Аудармаларды белгілі ақындар, соның ішінде Джеймс Томсон жасаған. Пэрридің Хайненің шығармаларымен таныс болғаны күмәнді болғандықтан, компания оған әндерді жазуды тапсырған болуы мүмкін, бұл оның алдыңғы жылы жасаған АҚШ-қа кең сапары кезінде болған. Сонымен қатар, Пэрри белгілі композитордың қола духовой оркестр үшін жазған алғашқы түпнұсқалық шығармасы болуы мүмкін, оның «Тидфил овертурасы» (шамамен 1874-80 жж., яғни Перси Флетчердің 1913 жылғы «Еңбек және махаббат» поэмасынан бұрын). Бұл шығарма Джон Уоллес жинағында тіркелген.

Парридің үйі

Мертир Тидфил қаласындағы 4 Chapel Row мекенжайындағы, Парри туған үй, қазір мұражай ретінде жұртшылыққа ашық. Үйлер қатары Бетезда шіркеуіне жалғастырылып салынған, және отбасы сол шіркеуге қатысқан. Үстіңгі қабатта ас үйімен бірге екі жатын бөлме, ал төменгі қабатта тағы бір жатын бөлме бар. Парри отбасы 1854 жылы АҚШ-қа көшіп кеткенге дейін осы үйде екі жалдамалы адаммен бірге тұрған. 1977 жылы шіркеу мен оған жалғастырылған коттедждерді бұзу жоспарланған; алайда, жергілікті кеңес пен Сайфартфа орта мектебінің оқушыларының күш-жігері арқасында коттедждер қатары сақталды, бірақ Бетезда шіркеуі бұзылып кетті. 1979 жылы Мертир Тидфил мұра қоры коттеджді көпшілікке ашты. 1986 жылы жоғарғы қабатта көрмелер ұйымдастырылды, ал 1990 жылы төменгі қабаттағы қалпына келтіру жұмыстары аяқталды. Парридің үйі 2016 жылы жергілікті компанияның қаржысымен жаңартылып, композитордың туған күніне орай қайта ашылды. Бүгінде бұл үй Сайфартфа мұралық аймағының құрамына кіреді.

Америка Құрама Штаттары

Парри жылы есте сақталады, әсіресе Денвиллдегі Махонинг пресвитериан шіркеуінде органшы және хормейстер болып қызмет еткендігі үшін. Ол АҚШ-қа келген сайын, орган тарту үшін шіркеуге қайтатын. Сускехана аңғарының Уэльс қоғамы оның құрметіне, 21 мамыр туған күніне ең жақын жексенбіде, шіркеуде жыл сайын Cymanfa Canu ұйымдастырады. Парри тұрған үйлерінің біріне мемориалдық тақта орнатылды; ал қауым оның қайтыс болғанының 100 жылдығын Данвилл фестивалінде Парридің шығармаларынан ескерткіш концерт өткізу арқылы атап өтті.