Кіріспе

Испаниядағы Рио Тинто өзені (ˈri. o ˈtinto, «қызыл өзен» немесе Тинто өзені) – Испанияның оңтүстік-батысындағы аса улы өзен. Ол Андалусияның Сьерра-Морена тауларынан басталады. Өзен негізінен оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай ағып, Кадис шығанағындағы Уэльва қаласына жетіп саяды. Рио Тинто өзенінің ерекше қызыл және қызғылт түсі оның химиялық құрамынан туындайды, ол өте қышқыл және темір мен ауыр металдардың жоғары концентрациясын қамтиды. Өзен шамамен 50 шақырымға дейін осы түсін сақтайды. 50 шақырымнан кейін Рио Тинто өзенін ерекшелейтін химиялық қасиеттері мен есімді түстері бірте-бірте төмендейді. Өзеннің химиялық құрамы өзгеретін жер Нибла қаласының жанында орналасқан. Одан мыс, күміс, алтын және басқа да минералдар өзен жағалауынан 20 шақырымға дейін қазылып алынады.

Тарих

Кен денесі карбон кезеңінде (300–350 млн жыл бұрын) теңіз түбіндегі гидротермалдық белсенділік нәтижесінде пайда болды. Рио-Тинто аймағындағы кен өндіру тарихы б.з.д. 3000 жылға дейін созылады, оны тартассан және иберийліктер бастап, кейін финикийліктер, гректер, римдіктер, вестготтар және маврлар жалғастырды. Рио-Тинто аймағы шамамен 5000 жыл бойы кен шығару орталығы болды. Барлық кен өндіру 2001 жылы тоқтатылды.

Шығуы және экологиясы

Өзеннің қатал жағдайларына байланысты, шағын микроорганизмдерді қоспағанда, тіршілік көрінісі өте сирек. Тұнбалардағы анаэробты бактериялардың болуы өзеннің әйгілі төмен pH (қышқылдығына) белгілі бір үлес қосады деп саналады, бұл өз кезегінде еріген ауыр металдардың концентрациясын арттырады. Рио-Тинто суларында металл сульфидтерінің көп болуы, химиялық-автотрофты микроорганизмдер үшін өте қолайлы ортаны жасайды, сульфидтер олар үшін тамақ көзі болып табылады. Металл сульфидтерінің тотығу арқылы метаболизмінің нәтижесі – темір(III) және қышқыл сұйықтықтың бөлінуі. Кейбір ғалымдардың пікірінше, осы процестің ұзаққа солуы өзеннің pH деңгейін көптеген аймақтарда 2 мен 2,5 аралығында ұстап тұруға себеп болады. Өте қышқыл су болса да, қызыл және жасыл балдырлардың салыстырмалы түрде жоғары концентрацияда өсіп-дамығаны байқалады. Рио-Тинтодағы балдырлар деңгейі өзендегі жалпы биомассаның жартысынан астамын құрағанымен, олардың күрделі экожүйенің ерекшеліктеріне тигізетін әсері минималды деп есептеледі. Алайда, мыңдаған жылдар бойы белсенді болған кең ауқымды жер асты және ашық карьерлерден, сондай-ақ химиялық кен байытудан улы судың шығатыны мәлім. Рио-Тинтоның ерекше су химиясы мыңдаған жылдық кен өндірудің нәтижесінде дамыған-жоқ әлі анықталған жоқ, бірақ өзеннің химиялық құрамы табиғи факторлар мен қышқыл кен суларының әрекетінен туындауы мүмкін. Өзен 350 миллион жылдан астам бұрын пайда болған сульфидтердің ірі кен орындарын кесіп өтеді. Сульфидтер ауаға, суға және микроорганизмдерге ұшырағанда, қышқыл тау жыныстарынан ағып шыққан су жер бетіне және жер асты суларына сіңеді. Дегенмен, кен өндіру бұл процесті күшейтеді. Өзендегі қатал жағдайлар, сұйық суы бар деп саналатын Күн жүйесіндегі басқа да аймақтарға, мысалы, Марстағы жер асты суларына ұқсас болуы мүмкін. Ғалымдар бұрын Марстағы Меридиани Планум аймағындағы тау жыныстарының химиялық құрамын Рио-Тинто суымен тікелей салыстырған. Сол сияқты, Эуропа айының мұзды беті астында қышқыл судан тұратын мұхиты бар, сондықтан Рио-Тинто өзені өмірдің шектерін және планеталық жарамдылықты зерттейтін астробиологтар үшін үлкен қызығушылық тудырады.