Кіріспе

Бастапқыда Тұзды көл аңғарында шошон, пайют, гошут және юте тайпаларының американдық тайпалары мекен еткен. Солт-Лейк-Сити құрылған кезде аңғар Солтүстік-Батыс шошондардың аумағында болды, олар аңғардағы өзендер мен іргелес аңғарларда маусымдық лагерьлер құрды. Жергілікті шошон тайпаларының бірі, Батыс гошут тайпасы Ұлы тұзды көлді «пиа па» деп атады, яғни «үлкен су», немесе «ти’ца па» – «жаман су». АҚШ бұл жерді мемлекеттік меншік деп есептеді; Солтүстік-Батыс шошондардың иелік құқығы АҚШ-та мойындалмады және АҚШ-пен жасалған шарт бойынша жойылған жоқ. Испан францискан миссионері Сильвестр Велес де Эскаланте 1776 жылы бұл аймақты зерттеген алғашқы еуропалық саналады, бірақ ол Солт-Лейк-Сити аймағынан оңтүстікке қарай 60 шақырымдай жердегі Юта аңғарына (Прово) дейін ғана келді. Солт-Лейк аймағын алғаш көрген американдық саяхатшы 1824 жылы Джим Бриджер болды. АҚШ армиясының офицері Джон С. Фремонт 1843 және 1845 жылдары Ұлы тұзды көлді және Тұзды көл аңғарын зерттеді. Мормон пионерлерінен бір жыл бұрын бақытсыз пионерлер тобы – Доннер тобы Ұлы тұзды көл аңғары арқылы өтті. Бұл топ апталар бойы қиын жерлер мен бұталардың арасынан өтіп, Васатч тауларынан жол ашты, 1846 жылдың 12 тамызында Эмиграция каньоны арқылы Тұзды көл аңғарына кірді. Осы жол мормон пионерлерінің алғы шебі және содан кейін көп жылдар бойы Солт-Лейкке олардың ізімен келгендер үшін пайдаланылды.

Алғашқы жылдар

1847 жылғы 24 шілдеде 143 ер адам, үш әйел және екі бала Ұлы тұзды көлдің шығысына бірнеше шақырым жерде орналасқан Ұлы тұзды көл қаласын құрды. Солтүстік-Шығыс Солтүстік-Лейк аңғарының ең солтүстік бөлігінде орналасқан бұл қалаға алғаш кіргендер Орсон Пратт пен Эраст Сноу болды. Бұл соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуінің ("LDS Church") мүшелері өз бетінше діни қауымдастық құруға тырысты және қазіргі Юта деп аталатын аймақта тұрақты қоныс тапқан еуропалықтардың алғашқылары болды. Алдағы айлар мен жылдарда мыңдаған мормон пионерлері Солтүстік-Лейкке келіп жетті. Бригам Янг Джозеф Смит қайтыс болғаннан кейін қасиеттілерді батысқа бастап кетті. Солтүстік-Лейк аңғарына келгенде, Янгқа аян келіп, "Бұл жеткілікті. Бұл дұрыс орын. Алға жүріңдер" деді. (Бұл сөз көбінесе "Бұл орын" деп қысқартылады). Солтүстік-Лейк-Ситиде Янгтың осы атақты сөзін айтқан жерін еске түсіретін This Is The Place Heritage Park мемлекеттік паркі бар. 1847 жылдың қысында қызылша індетінен кейін отаршылар отыз алты жергілікті тұрғынды бір қабірге көмді. Солтүстік-Лейк-Сити бастапқыда шіркеу президенті және жетекшісі Бригам Янгтың айтуынша, Жаңа Сион болу үшін соңғы күнгі қасиетті пионерлермен құрылған. Янг 1848 жылы алғашқы қалалық бұйрықтарды қабылдаған Жоғары Кеңес арқылы аумақ пен шіркеуді басқарды. Кейін бұл жүйе қалалық кеңес пен мэр басқаратын үкіметке алмастырылды. Өте қиын қыстан және керемет егін жиналымынан кейін, пионерлердің құсқарлардың жұмырқаларын жеуден құтқарылғаны туралы хабарлар тарады (Gulls Miracle қараңыз), Солтүстік-Лейк аңғарындағы "Шөл гүлдей бастады". Алғашқы пионерлер тығыз байланысқан қауымдастықтарды сақтап өмір сүрді. Янгтың басшылығымен пионерлер Солтүстік-Лейк аңғарының әртүрлі бөлімдерінде орналасқан палаталардағы егін бөлісу жүйесін құрды. Калифорниядағы алтын іздеу кезінде көптеген адамдар қала арқылы бақ іздеуге аттанды. Батысқа қарай сапар шеккендердің торабында орналасқан Солтүстік-Лейк, саудагерлер мен алтын іздеушілер үшін маңызды сауда ортасы болды. Олар Шығыстан киім-кешек және басқа да өндірілген заттар әкеліп, жергілікті шаруалармен мал мен егінге сауда жасады. Конгресс 1850 жылы "Дезерет штатынан" Юта аумағын құрды, ал бірнеше айдан кейін, 1851 жылғы 6 қаңтарда қала ресми түрде "Ұлы тұзды көл қаласы" деп аталды. Бастапқыда Филмор, Юта аумақтық астанасы болды, бірақ 1856 жылы ол Солтүстік-Лейк-Ситиге көшірілді және содан бері сол жерде қалды. 1855 жылы Конгресс АҚШ президентіне Юта аумағына бас геодезист тағайындауды және оның жерлерін нарыққа шығару үшін дайындық ретінде зерттеуді тапсырды. Кейбір бөліктері аумақтағы мектептер мен университеттерге бөлінді. Сол жылдың шілде айында Ютаға келген бас геодезист зерттеу жұмыстарын бастады. Ол өзінің зерттеуінің бастапқы нүктесін (негізгі сызығы мен меридианы) Храм блогының оңтүстік-шығыс бұрышында белгіледі және одан бастап осы зерттеуді 2 миллион акрға дейін кеңейтті. Геодезист пен аумақтық үкімет арасындағы көптеген қақтығыстардан кейін алғашқы бас геодезист 1857 жылы лауазымын тастады. Оның ізбасарлары қосымша жерді зерттеуді ұсынбады. Федералды және аумақтық үкіметтер арасындағы қақтығыс мәселені 1868 жылға дейін тоқтатты, ал сол уақыт ішінде аумақтың үлкен бөліктері көршілес аумақтар мен штаттарға берілді. 1868 жылы Конгресс президентке Юта аумағына бас геодезист тағайындауды, Солтүстік-Лейк-Ситиде жер кеңсесін құруды және федералды жер заңдарын соған дейін кеңейтуді тапсырды. Жер кеңсесі 1869 жылғы 9 наурызда ашылды. 1857 жылы мормондардың көп әйел алуы туралы ұлттық хабардарлық пайда болған кезде, президент Джеймс Бьюкенен қоғамдық наразылыққа жауап ретінде 2500 сарбаздан тұратын армияны Юта экспедициясы деп атады, олар ЛДС шіркеуін зерттеп, Бригам Янгтың орнына ЛДС емес губернаторды тағайындауға тиіс болды. Бригам Янг соған жауап ретінде әскери жағдай жариялады, Юта милициясын сарбаздарды мазақтауға жіберді, бұл соғыс Юта соғысы деп аталды. Янг жаңа аумақтық губернатор Альфред Камминг 1858 жылғы 12 сәуірде Солтүстік-Лейк-Ситиге келгеннен кейін федералды бақылауға берілді. Көптеген әскерлер Америка Азамат соғысының басында шығарылды. Калифорнияға баратын жолды қамтамасыз ету үшін 1862 жылы полковник Патрик Эдвард Коннордың басшылығымен көбірек әскер келді. Олар қаладан шығысқа қарай Форт-Дуглас аймағына қоныстанды. ЛДС-қа қарсы Коннор халыққа қарапайым қарайды, оларды "салтқа қарсы, кісі өлтіруші, фанатик және жезөкше қауымы" деп атады. Олардың ықпалын азайту үшін ол ЛДС емес бизнес және банк иелерімен жұмыс істеді, сондай-ақ кен өндіруді ынталандырды. 1863 жылы оның әскерлерінің бір бөлігі Васач тауларында бай алтын және күміс кендерін тапты. 1866 жылы Томас Колеман, қарамормон ер адам, өлтірілді, оның денесі Капитолий төбесінде, оның денесіне араласқанға қарсы ескерту тіркелген күйде табылған. 1883 жылы Сэм Джо Харви, тағы бір қара ер адам, полицейді атқан деген айыппен дарға асылды, оның денесі Мемлекеттік көшеден сүйреп әкетілді. 1868 жылы Бригам Янг Ютаның Ынтымақтастық сауда институтын (ZCMI) құрды, бұл сыртқы тауарларға тәуелділіктен сақтану және, мүмкін, бұрынғы ЛДС саудагерлерін шектеу үшін жасалған. ZCMI кейде елдегі алғашқы универмаг деп есептелсе де, он жыл бұрын Нью-Йорктің "Мрамор сарайы" мен Macy's осы атаван үшін күрескен. Өзгеріс сөзсіз болды. Әлем 1869 жылы Солтүстік-Лейк-Ситиге қарай бағытталды, қаланың солтүстігіндегі Промонтори Саммитте бірінші құрлықтық теміржол аяқталды. 1870 жылға қарай Солтүстік-Лейк Юта орталық теміржолы арқылы оған қосылды. Адамдар кен өндіру және басқа да салаларда мүмкіндіктер іздеп Солтүстік-Лейкке ағылып келді. 1890 жылға дейін қалалық үкіметті Халық партиясы бақылады. Ұлттық емес Халық партиясы ЛДС бақылаған саяси ұйым болды, ал Солтүстік-Лейк қаласының алғашқы мэрлерінің барлығы ЛДС мүшелері болды. ЛДС қалалық үкіметі мен Солтүстік-Лейкке жақын орналасқан федералды билік арасында жиі келіспеушіліктер туды. 1874 жылы қалалық полиция АҚШ маршалдарымен қамауға алынғанда, олар Солтүстік-Лейк-Ситиде өткізіліп жатқан ұлттық сайлауды бақылауға алды. Солтүстік-Лейк қаласының мэрі, ЛДС шіркеуінің Бірінші Президенттігінің мүшесі Дэниел Х. Уэллс, Ескі Солтүстік-Лейк қалалық әкімшілігінің балконынан әскери жағдай жариялады. Федералды әскерлер мэрін қамауға алды, бірақ ол көп ұзамай босатылды. 1880-жылдары көп әйел алуға қарсы Эдмундс-Такер заңы көптеген көрнекті ЛДС шіркеу мүшелеріне дауыс беруге немесе лауазымды қызметтерге тағайындалуға тыйым салды. Көп әйелділер Солтүстік-Лейктегі Sugar House аймағындағы федералды түрмеде ұсталды. Нәтижесінде, 1890 жылғы сайлауда ЛДС емес Либералдық партия қалалық үкіметті бақылауға алды. Үш жылдан кейін Либералдық партия мен Халық партиясы Юта штатының құрылуын күтіп, ұлттық партияларға бірікті, бірақ содан бері ЛДС және ЛДС емес лидерлер Солтүстік-Лейк қаласын басқарып келеді. Қала 1896 жылғы 4 қаңтарда Юта штатының астанасы болды, сол күні президент Гровер Кливлендтің жарлығымен Юта штаты құрылды, ал ЛДС шіркеуі 1890 жылы көп әйел алуды тыйымдауға келісті.

ХХ ғасыр

1907 жылы Солт-Лейк-Ситиде Дүниежүзілік өндірістік кәсіподақтың 202-ші нөмірі орналасқан. 1911 жылы қала партиялық емес қалалық кеңесті қабылдады. ЛДС және ЛДС емес топтар арасындағы шиеленіс азайған сайын, адамдар ортақ игілік үшін бірлесіп жұмыс істей бастады, жолдарды, коммуналдық қызметтерді және қоғамдық денсаулық сақтауды жақсартты. Ұлы депрессия Солт-Лейк-Ситиге ерекше қатты соқты. Жұмыссыздық ең жоғары деңгейге жетіп, 61 500 адамды құрады, бұл шамамен 36% болды. 1932 жылы жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 276 долларға төмендеді, ал 1929 жылы 537 доллар болған. Жұмыс орындары жетіспеді. Федералдық «Жаңа мәміле» бағдарламалары және Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуінің көмегімен экономика толыққанды қалпына келмей, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін күйін сақтап тұрды. Депрессиядан кейін Солт-Лейк экономикасы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қорғаныс өнеркәсібінің Уасач майданына көшуіне байланысты жанданды. Қабатты материалдарға деген сұраныс Ютаның тау-кен өнеркәсібін дамытты, сондай-ақ Форт-Дуглас және Хилл әуе күштері базасы сияқты бірнеше әскери нысандар салынды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Солт-Лейк-Сити жылдам өсті. Қала басқа қалаларға тән проблемаларға тап болды. Жылдам өсім және жердің көп болуына байланысты қаланың кеңіюі үлкен мәселеге айналды. Әскери және аэроғарыш салалары да маңызды салаларға айналды. Солт-Лейк 1930 жылдары, Юта шаңғы клубы ойындарды аймаққа әкелуге тырысқан кезде қысқы Олимпиадаға өтініш беруді бастады. Алайда, сол кезде жазғы Олимпиаданың қабылдаушы қаласы қысқы ойындарды өткізу құқығына ие болды және барлық әрекеттер сәтсіз аяқталды. Солт-Лейк 1995 жылға дейін, Халықаралық Олимпиада комитеті Солт-Лейк-Ситиді 2002 жылғы қысқы Олимпиаданың өткізілу орны деп жариялағанға дейін қайта-қайта тырысты. 132 жылдық қызметтен кейін ZCMI 1999 жылы May Department Stores Company компаниясына сатылды. Солт-Лейк-Сити орталығындағы дүкендердің бірі қоса алғанда, қалған ZCMI дүкендері Meier & Frank дүкендеріне айналдырылды, бірақ фасадта әлі де «1868 ZCMI 1999» деп жазылған. 1999 жылдың сәуірінде Солт-Лейк-Сити кеңесі LDS мүшелігіне сәйкес келіп, 5-2 дауыспен Храм алаңы мен LDS шіркеуі кеңсесінің арасындағы Main Street бөлігін LDS шіркеуіне 8,1 миллион долларға сатуға келісім берді. Шіркеу бұл жерде үлкен алаң және төменгі қабатта тұрақ салуды жоспарлаған. Қоғамдық жерді жеке ұйымға сатуға байланысты көптеген наразылықтар болды, бірақ шіркеу өкілі тұрғындарға алаңның «Париждің шағын бөлігі» болады деп уәде берді, бұл кейінірек LDS шіркеуіне қарсы қолданылатын сипаттама болды. Сондай-ақ, демонстрацияларға, скейтбордпен жүруге, күн сәулесінде демалуға, темекі шегуге және басқа да «әдепсіз» деп саналатын іс-әрекеттерге тыйым салу жоспарлары да алаңдатты. Юта штатының АХАҰ бұл шектеулер қалалық кеңес сақтап қалған жаяу өткелдермен үйлеспейді деп есептеді. ACLU адвокаттары бұл алаңды сөз бостандығының қоғамдық форумына айналдырады деп мәлімдеді. Дегенмен, мүлік Main Street Plaza болып сатылды. Юта округінің соты ACLU-ге қарсы шешім шығарғаннан кейін, 2002 жылдың күзінде 10-шы апелляциялық соты оларды ақтады. Тұрғындарды қанағаттандыру үшін Рокки Андерсон сот ұсынған сөз бостандығына уақыт және орын шектеулері туралы жоспар ұсынды. Алайда, LDS шіркеуі бұл келісімді күштен шығаруға бекінді. Солт-Лейк Трибьюн газеті қала әкімінің бастапқы жоспарын қолдағанмен, қалалық кеңес оған қарсы болды. Оның орнына Андерсон LDS шіркеуінен батыс жақтағы мүлікті қоғамдық қажеттіліктерге беру және оған қайырымдылық жасау шартымен қызметтен бас тартуды ұсынды. Барлық тараптар келісімге келді, ал Main Street Plaza қазір толықтай LDS шіркеуінің меншігінде. Кейбіреулер Андерсонның келісімінің 2003 жылғы сайлау кампаниясында соңғы күнгі қасиеттілер мен батыс жақтағы тұрғындар арасындағы қолдауын күшейтуге бағытталған әрекет болғанын болжайды. Екі топ та бұрынғы мэр туралы жағымсыз пікір білдірді.

2002 жылғы қысқы Олимпиада ойындары және олардың мұрасы

2002 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары Уасэч майданында көптеген өзгерістерге әкелді. Халықаралық Олимпиада комитетінің мүшелеріне миллиондаған доллар көмкерілгені анықталғанда қалада үлкен дау-жанжал болды.

Ойындар

Ойындар 1980 жылғы АҚШ хоккей командасының шырақты жағуымен және президент Джордж Буштың Сейвен Нильсен жобалаған Райс Экклс стадионында ойындарды ресми түрде ашуымен басталды. Жабылу рәсімі де сол жерде өтті. Бірінші аптадағы жұптық фигуралы сырғанау жарысында француз төрешісінің ұпайлары жойылды және Джейми Сале мен Дэвид Пеллетьеден құралған Канада командасы екінші алтын медальмен марапатталған кезде дау туды. Қысқа жолмен шана сырғанау және шаңғы спортымен айналысатын спортшылар түрлі себептермен (допингті қоса) дисквалификацияланды, нәтижесінде Ресей мен Оңтүстік Корея наразылық білдіріп, жарыстан бас тартумен қорқытты. 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін терроризмге қатысты күшейген қорқыныш негізсіз болып шықты және ойындар қауіпсіз болды. 2002 жылғы ойындар Bon Jovi және KISS (фигуралы сырғанаушы Катарина Виттпен бірге сахнада өнер көрсеткен) сияқты топтардың қатысуымен керемет жабылу рәсімімен аяқталды. 2500-ге жуық спортшының көп бөлігі Райс Экклс стадионына шеру тартты және трибуналардан тамашалады. Бобслейден қола медальді ұтқан Брайан Шимер американдық туды алып жүрді. Ресей мен Оңтүстік Корея да сот шешімінің әділетсіздігіне наразылық білдіру үшін рәсімге бойкот жасаймыз деп қорқытты, бірақ сонда да қатысты.

Мұра

Ауданның инфрақұрылымына көптеген жақсартулар енгізілді. Автожолдарды жақсартуға 1,59 миллиард доллар жұмсалды, оның ішінде қала арқылы өтетін 15-ші қалааралық тас жолын жақсарту және Парк-Сити маңындағы жаңа қиылыстар салынды. Қала орталығынан Сэнди қаласына, содан кейін Юта университетіне дейін жеңіл рельстік жүйе құрылды. Спортшылар ауылы қазір Юта университетінің студенттер үйі ретінде пайдаланылуда. Ойындар өткеннен кейін де қаланың ішінде және сыртында көптеген нысандар сақталған. Ойындарға арналған көптеген қонақүйлер, мотельдер мен мейрамханалар салынды және олар бүгінге дейін жұмыс істеп келеді.

Болашақ

Солт-Лейк-Сити өзінің кім екенін анықтау үшін әлі де күресіп жатыр, ірі діннің астанасы мен қазіргі заманғы секулярлық мегаполис арасындағы тепе-теңдікті табуға тырысады. Мормондар құрған қалада дінге жат адамдардың саны артып, 1990 жылдан бері ЛСД (Иса Мәсіхтің Соңғы заманғы Әулиелер Шіркеуі) қауымының саны күрт және тұрақты түрде төмендеп келеді. Аймақтың үлкен өсуіне бейімделу үшін қала орталығында маңызды өзгерістер жасалуда. 2010 жылдардың басында ЛСД шіркеуі Crossroads және ZCMI сауда орталықтарын сатып алып, оларды жаяу жолдарымен байланыстырып, қасындағы жаңа, жоғары тығыздықтағы тұрғын үйлер мен коммерциялық ғимараттармен бірге City Creek орталығына айналдырды. FrontRunner қалалық теміржолы солтүстік Васатч майданында салынды, аймақтың оңтүстік бөлігіне кеңейту жоспарлануда. Trax жеңіл теміржол жүйесінің тармақтарын кеңейту жалғасуда, ол алқаптың батыс және оңтүстік бөліктеріне, сондай-ақ Солт-Лейк-Сити халықаралық әуежайына қызмет көрсетеді. Даулы Legacy Highway жобасының бір бөлігі (Legacy Parkway) аяқталды, ал келесі бөлігінің (Mountain View дәлізі) құрылысының бастапқы кезеңі Тұзды көл аңғарының батыс жағынан аяқталды.