Кіріспе

Француз пионері, ауа шарымен ұшқан алғашқы адам (1754–1785), Жан Франсуа Пилатр де Розье (ʒɑ̃ fʁɑ̃swa pilɑtʁ də ʁozje) – француз химия және физика пәнінің мұғалімі, авиацияның алғашқы пионерлерінің бірі. 1783 жылдың 21 қарашасында Франсуа Лоран д’Арландпен бірге Монгольфьер шарында алғашқы адамдардың еркін ұшуын жүзеге асырды. Кейіннен, Англия арнасын басып өтуге тырысқанда, шары Па-де-Кале аймағындағы Вимеро маңында құлап, қаза тапты. Осылайша, ол және серігі Пьер Ромен әуе апатында қаза тапқан алғашқы адамдар болып тарихта қалды.

Ерте өмір

Ол Метс қаласында дүниеге келді, Мадлен Вильмард пен Матурин Пиластренің үшінші ұлы, бұрынғы солдат, кейін мейрамхана иесі болған және "де Розье" деп аталған. Оның дәрі-дәрмектер химиясына деген қызығушылығы Франция шекарасындағы маңызды гарнизондық қала – Метс әскери госпиталінде оянды. 18 жасында ол Парижге келді, содан кейін Реймстегі академияда физика және химия пәнін оқытты, осы арқылы король Людовик XVI-ның інісі, Прованс графының назарына ілікті. Ол Парижге қайтып оралып, Мсье табиғи тарих кабинетіне жетекші болып тағайындалды және Мсье әйелі Мадамның жеке қызметшісі болды, бұл оған Пилатр де Розьер деген абыройлы атын сыйлады. 1781 жылдың 11 желтоқсанында ол Париждің Мараис ауданында жеке мұражайын ашты, онда физика бойынша тәжірибелер жасады және аристократтарға демонстрациялар көрсетті. Ол газдардың жаңа саласын зерттеді және респиратор ойлап тапты.

Ұшудың ізашарсы

1783 жылғы маусымда ол Монголфиер ағайындарының әуе шарын алғаш рет көпшілік алдында көрсеткеніне куә болды. 19 қыркүйекте ол Версаль сарайының алдынан қой, әтеш және иттің бос ұшуына көмектесті. Франция королі Людовик XVI алғашқы ұшқыштардың қатарында екі айыпты қылмыскер болуы керек деп шешті, бірақ де Розье бірінші балуан болу құрметі жоғары мәртебелі адамға тиесілі болуы керек деген пікірін қолдау үшін герцогиня де Полиньяктан көмек сұрады, ал маркиз д’Арланд онымен бірге болуға келісті. Король д’Арланд пен де Розьені алғашқы ұшқыштар болуға көндірді. Әуе шарды басқару тәжірибесін жинау үшін бірнеше байланған сынақтардан кейін, де Розье мен д’Арланд 1783 жылғы 21 қарашада Монголфиер ыстық ауа шарында алғашқы бос ұшуды жасады. Олар патшаның қатысуымен Булонь орманындағы Шато-де-ла-Мюет бағынан сағат 14:00 шамасында ұшып кетті. Олардың 25 минуттық ұшуы сол кездегі Париждің шетінде орналасқан Бут-о-Кайльде жерге қонғанға дейін, шамамен 5,5 миль (шамамен 9 км) оңтүстік-шығысқа қарай, 3000 фут биіктікке дейін баяу қозғалды. Жозеф Монголфиермен бірге ол 1784 жылғы 19 қаңтарда екінші рейс кезіндегі алты жолаушының бірі болды. Сапарға төрт француз ақсүйекі, соның ішінде бір ханзада қаржы жұмсады. Бірнеше қиындықтарды жеңу қажет болды. Ауа райының нашарлауына байланысты шардың қаптамасын жапқан қағаз ылғалданды. Шақтың жоғарғы бөлігі қой немесе елік терісінен жасалған. Ауа темір пеште ағашпен қыздырылды: бастапқыда, сабанды брендимен отқа қойды. (Басқа сынақтарда көмір немесе картоп қолданылды). Шардың көлемі шамамен 23 000 м³, бұл алғашқы ұшудан 10 есе көп, бірақ ол қысқа қашықтыққа ғана ұшты. Көрермендер шар тым жылдам түскенде тізе бүкті. Сол кешкі Глюктің «Ифигения Тавридада» операсын тыңдағаннан кейін, әуе саяхатшылары құттықталды. Розье 1784 жылғы 23 маусымда Монголфиерлердің алғашқы шарының өңделген нұсқасында, королеваның құрметіне «Мария Антуанетта» деп аталған, Франция королі және Швеция королі Густав III алдында ұшты. Жозеф Прустпен бірге шар бұлттардың үстінен 3000 метр биіктікте солтүстікке қарай ұшты. Олар 45 минутта 52 км қашықтықты жүріп өтті, бірақ суық пен қозғалмалы ауа оларды Лузарш маңынан, Кой мен Ори-ла-Вилл аралығындағы Шантилли орманына жақын жерге қонуға мәжбүр етті. Олар жылдамдық, биіктік және қашықтық бойынша рекордтар орнатты.

Соңғы ұшу

Де Розьенің келесі жоспары Франциядан Англияға дейін Англия арнасын кесіп өту болды. Монгольфье шары бұл міндетке шыдамас еді, ыстық ауа үшін үлкен мөлшерде отын қажет болатын, сондықтан оның шары, Розьер шары, сутегі және ыстық ауа шарының үйлесімі болды. Ол 1784 жылдың күзінде дайындалды, бірақ тағы бір француз, Жан-Пьер Бланшар және оның американдық серігі, доктор Джон Джеффрис 1785 жылдың 7 қаңтарында сутегі газымен Англиядан Францияға арнаны кесіп өткеннен кейін ғана әрекетке кірісті. Бірнеше әрекетке қарамастан, Де Розье және оның серігі Пьер Ромен 1785 жылдың 15 маусымына дейін Булонь-сюр-Мерден ұшыра алмады. Ұшып шығар кезде бір дворян олармен бірге шарға мінуге тырысты, бірақ Розье оны бұл қауіпті екенін айтып, көндірді. Біршама қашықтыққа ұшқаннан кейін желдің бағыты өзгеріп, оларды бастапқы орнынан шамамен 5 км жерге қайтарды. Заманауи деректерге сәйкес, шар ауада өртеніп, кенеттен құлап, Па-де-Каледегі Вимеро маңындағы шамамен 450 метр (1500 фут) биіктіктен құлады. Екеуі де қаза тапты. Сегіз күннен кейін оның бұрынғы никесі қайтыс болды, мүмкін, өзіне қол жұмсаған болуы мүмкін. Кейін апат болған жерге ескерткіш орнатылды. Патша медаль соғып, оның отбасына зейнетақы тағайындады. Қазіргі заманғы гибридтік газ және ыстық ауа шары оның инновациялық дизайнының құрметіне Розьер шары деп аталады.