Кіріспе

Кришнаның тууын тойлайтын индуистік мереке – Кришна Жанмаштами, сондай-ақ Кришнаштами, Жанмаштами немесе Гокулаштами деп те аталады. Бұл Вишнудың сегізінші аватары Кришнаның туғанын тойлайтын жыл сайынғы индуистік мереке. Гита Говинда сияқты кейбір индуистік мәтіндерде Кришна жоғарғы Құдай және барлық аватарлардың бастауы ретінде танылады. Кришнаның тууы Шравана масасының (аманта дәстүрі бойынша) немесе Бхадрапада масасының (пурниманта дәстүрі бойынша) қараңғы онкүндігінің (Кришна пакша) сегізінші күні (Аштами) тойланады. Бұл Григориан күнтізбесі бойынша тамыз немесе қыркүйек айларымен сәйкес келеді. Жанмаштамимен байланысты мерекелік әдеттерге мерекелік фестиваль, діни мәтіндерді оқу, Бхагавата Пуранаға сәйкес Кришнаның өмірін бейнелеу билері мен қойылымдары, Кришнаның туған уақыты – түн ортасына дейін рухани әндер орындау және ораза ұстау (упаваса) кіреді. Бұл мереке Үндістанның барлық аймақтарында және шетелде кеңінен тойланады.

Этимология

Санскрит тіліндегі "жанмаштами" сөзінің мағынасын "жанма" және "аштами" деген екі сөзге бөлу арқылы түсінуге болады. "Жанма" сөзі "туылу" дегенді, ал "аштами" сөзі "сегіз" дегенді білдіреді. Осылайша, Кришна Джанмаштами – Бхадрапада (тамыз-қыркүйек) айының қараңғы жарты айының сегізінші күні Кришнаның тууының тойлануы.

Тарих

Кришнаның өмірі туралы мәліметтер Махабхаратта, Пураналарда және Бхагавата Пуранада көрсетілген. Кришна – Деваки (анасы) мен Васудеваның (әкесі) сегізінші ұлы. Кришна Матурадағы түрмеде дүниеге келді, оның ата-анасы оның қарындасының күйеуі Камсаның тұтқынында болды. Кришнаның балалық шағы мен жас ересек өмірі бойында Баларама, Кришнаның туған інісі, оның "ұдайы серігі" болды. Баларама Кришнамен бірге Враджа, Бриндван, Дварака және Матурада тойланатын маңызды оқиғаларға қатысты, мысалы, май ұрлау, бұзауларды қуу, сиыр қораларында ойнау және күрес турнирлеріне қатысу.

Мерекелер мен мерекелер

Кришна Жанмаштами бүкіл әлемдегі индустар үшін зор маңызға ие, және олардың аймақтық және мәдени дәстүрлеріне сәйкес түрлі формаларда тойланады. Кейбір мандирлер Жанмаштамиға дейінгі күндері Бхагавад Гитаны оқуды ұйымдастырады. Солтүстік Үндістанның көптеген қауымдастықтары Раса Лила немесе Кришна Лила деп аталатын би-драмалық шараларды өткізеді. Адамдар үйлерін гүлдермен және шамдармен безендіреді. Осы күні халық "Харе Кришна, Харе Кришна, Кришна Кришна, Харе Харе" деп ән шырқайды. Жанмаштами мерекесінен кейін келесі күні Дахи Ханди тойланады. Кришнаның түн ортасында туғаннан кейін, нәресте Кришнаның бейнесі жуылып, киіндіріліп, бесікке жатқызылады. Содан кейін, бақуырлар тамақ және тәттілермен бөлісіп, оразаларын аяқтайды. Әйелдер үйлерінің есіктері мен асүйлерінің алдына кішкентай іздер салады, бұл Кришнаның үйлеріне жасаған сапарының символы. Бұл мереке көбінесе солтүстік Үндістанда муссон аяқталып, далалар егінге толып, ауыл тұрғындарының ойын-сауыққа уақыты болатын кезде түседі. Солтүстік штаттарда Жанмаштами Раслила дәстүрімен тойланады, бұл сөздердің мағынасы "ләззаттың (Лила) және мәннің (Раса) ойыны". Бұл жеке немесе топтық би және драмалық қойылымдар түрінде Жанмаштамида көрініс табады, онда Кришнаға байланысты шығармалар оқылады, музыка қойылымға сүйемелдейді, ал актерлер мен көрермендер бидің ритмін белгілеу үшін қол соғу арқылы қуаныштарын бөліседі. Сурданың (жиынтығында Сурсагар деп аталады) Брадж-баша өлеңдері кеңінен танымал, олардың кейбіреулері Кришнаның тууы мен балалық шағын сипаттайды. (яғни Шри Кришнаға арналған Врат). Мерекеде бір күнге толық Фалахари оразасын ұстау – басты дәстүр. Бұл күні Джамму аймағының ірі қалаларының көшелерінде көптеген Фалахари Дхам немесе Бхандаралар ұйымдастырылады. Жанмаштами Джамму аймағында желкендерді ұшыру маусымының басталуын білдіреді, онда жергілікті тұрғындар жиналып, үйлерінің төбесінен әшекейленген желкендерді ұшырады. Ал қыздар мен әйелдер қолдарын Теерамен – жергілікті өсімдіктің бояуымен әшекейлейді.

Махараштра

Жанмаштами (көбінесе Махараштрада "Дахи Ханди" деп белгілі) Мумбай, Латур, Нагпур және Пуне сияқты қалаларда тойланады. Жастар топтарының мерекеге қатысуының әдеттегі тәсілі – айранға толы қыш құмыраны үлкен биіктікке ілу арқылы Дахи Хандиге қатысу. Төгілген мазмұны прасад (мерекелік сыйлық) деп есептеледі. Бұл көпшілікке тамаша болып, қоғамдық шара ретінде ынтамен қарсы алынады.

Гуджарат және Раджастан

Гуджараттың Дварка қаласында – Кришнаның өзінің мемлекетін құрған жер деп есептелетін – адамдар Дахи Хандиге ұқсас дәстүрмен фестивальді тойлайды, оны Махан Ханди (жаңадан сары май жасалған құмыра) деп атайды. Басқалары гарба және раас сияқты халық билерін билейді, бхаджан әндерін орындайды және Дваркадиш немесе Натдвара сияқты Кришна храмдарына барып құлшылық етеді. Күч ауданында шаруалар өгіз арбаларын безендіріп, Кришна шерулерін ұйымдастырады, бірге ән салып, билейді. Бұл күн Пуштимарг және Сваминараян қозғалысының жақтастары үшін ерекше маңызға ие. Гуджарат ақындары Нарсинх Мехта (1414–1480 ж.ш.), Даярам (1777–1852) және Раджастхан ақыны Мирабайдың (шамамен 1500 ж.ш.) туындылары Жанмаштами күні жиі оқылып, ән болып айтылады. Олардың шығармалары бхакти дәстүрінің, яғни Кришнаға арналған діни поэзияның бір бөлігі саналады. "Бхагавад-гитадан" үзінділер оқу да кең таралған. Кришнаға арналған сыйлықтардың ішінде жемістер, бетель жаңғағы және сары май бар. Сүтке негізделген тәтті тағамдар, мысалы, седай және веркадалай урундай дайындалады. Фестиваль кешкі уақытта тойланады, себебі Кришна түнгі уақытта дүниеге келген. Көптеген адамдар бұл күні қатаң ораза ұстайды.

Шығыс және Солтүстік-Шығыс Үндістан

Джанмаштамиді Үндістанның шығысы мен солтүстік-шығысындағы индуист-вайшнав қауымдастықтары кеңінен тойлайды. Бұл аймақтарда Кришнаны тойлаудың кең таралған дәстүрі 15-16 ғасырлардағы Шанкардева мен Чайтанья Махапрабхудың еңбектері мен үйретулеріне байланысты. Шанкардева қазір Батыс Бенгалия мен Ассамда танымал болған музыкалық композиция – Боргит, және би-драма стильдерін – Анкиа Наат пен Саттрияны енгізді. Манипур штатында Кришна, Радха және гопилер арасындағы махаббат пен құрмет тақырыбындағы дәстүрлі Раас Лила биі манипури би стилінде орындалады. Бұл би-драма өнерінің тамыры ежелгі индуисттік Натья Шастра мәтінінде кездеседі, бірақ Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азия арасындағы мәдени бірігудің әсері де бар. Джанмаштами күні ата-аналар балаларын Кришна немесе гопилер кейпінде киіндіреді. Ғибадатханалар мен қоғамдық орталықтар жергілікті гүлдер мен жапырақтармен безендіріледі, ал топтар «Бхагавата Пурана» мен «Бхагавата Гита» кітаптарының он бірінші тарауларын оқиды немесе тыңдайды. Раслила бишілерінің өнері Матура мен Вриндавандағы Джанмаштами мерекесіндегі маңызды жылдық дәстүр болып табылады. Метей Вайшнав қауымында балалар Ликол Саннаба ойынын ойнайды. Шри Говиндаджи ғибадатханасы мен ИСККОН ғибадатханалары Джанмаштами мерекесін ерекше атап өтеді. Джанмаштами Ассамда үйлерде және Намагарлар (ассам тілінде: নামঘৰ) деп аталатын қоғамдық орталықтарда тойланады. Дәстүр бойынша, жандар «Нам» әнін айтады, құдайға сыйынды, тамақ және Прасаданы бөліседі. Адамдар Джанмаштамиды ораза ұстап, түн ортасына дейін құдайға сыйындырып тойлайды. Кришнаның өміріне арналған «Бхагавата Пурана» кітабының он бірінші тарауы оқылады. Келесі күні «Нанда Уччхаба» деп аталады, ол Кришнаның асырап алған ата-анасы Нанда мен Яшоданың қуанышты мерекесі. Жандар Джанмаштами күні бойы ораза ұстайды. Олар абхишек рәсімінде Радха Мадхабаға су шашу үшін Ганг өзенінен су әкеледі. Түн ортасында шағын Радха Мадхаға үлкен абхишек жасалады. Одишада Пуридегі Джаганнатх ғибадатханасы, өзінің әйгілі Ратха-Ятра мерекесімен танымал, Джанмаштами кезінде де Ратха-Ятра өткізеді.

Непал

Непал халқының шамамен сексен пайызы өзін индуист деп санайды және Кришна Джанмаштами мерекесін тойлайды. Олар Джанмаштамиды түнгі жарыққа дейін ораза ұстап тойлайды. Бұл Непалдағы ұлттық мереке. Сенушілер "Бхагавад-гита" кітабын оқып, "бхаджан" және "киртан" деп аталатын діни әндер айтады. Кришна храмдары безендіріледі. Дүкендер, плакаттар мен үйлер Кришна суреттерімен безенілген.

Бангладеш

Жанмаштами Бангладештің ұлттық мерекесі. Жанмаштами күні шеру Бангладештің Ұлттық ғибадатханасы – Даккадағы Дакешвари ғибадатханасынан басталып, Ескі Дакка көшелерімен жалғасады. Бұл шеру 1902 жылдан бері келеді, бірақ 1948 жылы тоқтатылған. 1989 жылы шеру қайта жаңғыртылды.

Фиджи

Фиджи халқының кем дегенде төрттен бірі индуизмді ұстанады, және бұл мереке Фиджиде алғашқы үнді келісімшарт бойынша жұмыс істеуге келгендер келгеннен бері тойланып келеді. Фиджидегі Жанмаштами "Кришна Аштами" деп аталады. Фиджидегі индустардың көпшілігінің ата-бабалары Уттар-Прадеш, Бихар және Тамил Наду штаттарынан шыққан, сондықтан бұл мереке олар үшін ерекше маңызды. Фиджидегі Жанмаштами тойының ерекшелігі – ол сегіз күнге созылады, Кришнаның туған күні саналатын сегізінші күнге дейін. Осы сегіз күн бойы индустар кешке және түнгі уақытта үйлерінде және храмдарда 'мандали' деп аталатын, рухани топтармен жиналып, Бхагават Пурананы оқиды, Кришнаға арналған құдайлық әндер айтады және Прасадамды таратып береді.

Пәкістан

Жанмаштамиді пакистандық индустар Қарачидегі Шри Сваминараян Мандирінде бхаджан әндерімен және Кришна туралы уағыздармен тойлайды. Пәкістанда бұл демалыс күні міндетті емес.

Басқалар

АҚШ-тың Аризона штатының губернаторы Джанет Наполитано ИСККОН-ды мойындап, Джанмаштами күні алғашқы рет құттықтау жолдаған американдық көшбасшы болды. Бұл мереке Кариб теңізі елдері Гайана, Тринидад және Тобаго, Ямайка және Суринамдағы индуистер тарапынан да кеңінен тойланады. Осы елдердегі көптеген индуистердің шыққан орындары Тамил Наду, Уттар Прадеш және Бихар; олар Тамил Наду, Уттар Прадеш, Бихар, Бенгал және Ориссадан келген шартты еңбекпен жұмыс істеген иммигранттардың ұрпақтары.