Кіріспе

Канаданың аймағы – Солтүстік Канада, көбінесе Солтүстік немесе Аумақтар деп аталатын, географиялық және саяси тұрғыдан әртүрлі анықталатын Канаданың ең солтүстік бөлігі. Саяси жағынан алғанда, бұл термин Канаданың үш аумағын: Юкон, Солтүстік-Батыс Аймақтары және Нунавутты білдіреді. Бұл аймақ Канаданың барлық жер аумағының шамамен 48 пайызын құрайды, бірақ Канада халқының 0,5 пайызынан кемді құрайды. "Солтүстік Канада" немесе "Солтүстік" терминдері, кейде Арктикалық аймаққа қарама-қарсы қолданылады, ол Арктикалық шеңбердің солтүстігінде, Алясканың шығысында және Гренландияның батысында орналасқан Канаданың бөлігін қамтиды. Дегенмен, көп жағдайда екі аймақ біртұтас қарастырылады. ТОК

Анықтамалар

Климат Саяси орта Солтүстік даму Канаданың солтүстік бөлігінің қызыл сызықтың ішіндегі аймақтары ең жылы айдың орташа температурасына сәйкес Арктика аймағының құрамына кіреді. Солтүстік Канаданың саяси анықтамасы – Канаданың "аумақтары", әдетте 60-шы параллельдің солтүстігінде орналасқан. Шөлейт және тундра ашық көк түсте, ал тайга мен бороналық орман – қара көк түсте көрсетілген. Үш аумақ және жеті провинцияның солтүстік бөліктері Канаданың Солтүстік орталығының Конференция Кеңесі, Солтүстік даму министрлері форумы және Statistics Canada ұйымдары тарапынан солтүстік даму мақсатында солтүстік Канада ретінде анықталады.

Бөлімшелер

Саяси емес, әлеуметтік аймақ ретінде Канаданың солтүстігі көбінесе климатқа сүйене отырып, жақын солтүстік және алыс солтүстік деп екі ерекше аймаққа бөлінеді. Бұл екі аймақтың әртүрлі климаты өсімдік жамылғысының айқын айырмашылықтарына, соның салдарынан экономика, қоныстану және тарихтың өте әртүрлі болуына әкеледі.

Солтүстікке жақын

"Солтүстікке жақын" немесе Субарктика көбінесе Канаданың боралдық орманымен синонимді, яғни субарктикалық климатқа ие, мәңгі жасыл ормандардың кең аумағы. Бұл аймақ дәстүрлі түрде Субарктиканың түпкі халықтарының – яғни, Бірінші Ұлттардың – мекені болған, олар қашан аңшылары, тұщы су балықшылары және түлкішілер еді. Бұл аймақ Солтүстік Америкадағы тері саудасының өркендеген кезеңінде белсенді қатысып, осы саудадан пайда болған көптеген метистерге пана болды. Аймақ 1670-1869 жылдар аралығында Гудзон шығанағы компаниясының (HBC) номиналды бақылауындағы Руперт жерінің бір бөлігі болды, ал HBC Руперт жерін өзінің меншікті колониясы деп есептеді. 1670 жылы Англия королі Чарльз II Руперт жерін құру туралы жарлығында оның шекараларын Гудзон бұғазы, Гудзон шығанағы және Гудзон шығанағына құятын өзендерге дейінгі барлық жерлер деп белгіледі, бұл теориялық тұрғыдан қазіргі Канаданың көп бөлігін HBC-ге бағындырды. 1670 жылғы 2 мамырдағы корольдік жарғыға сәйкес, HBC қазіргі Канаданың 40% құрайтын аумаққа теориялық бақылау құқығын алды. Руперт жерінің меншікті колония екендігіне қарамастан, HBC Джеймс шығанағы мен Гудзон шығанағының жағалауларындағы форттарын (сауда посттарын) ғана бақылады және тері саудасы үшін қажет болған Бірінші Ұлттардың ынтымақтастығын ескере отырып, оларға саяси бақылау орнатуға тырыспады. Бірінші ғасырында HBC ішкі аймаққа енген жоқ, Бірінші Ұлттар оның форттарына келіп, еуропалық тауарларға тері саудалағанды жөн көрді. HBC тек 18 ғасырдың соңында Монреальден келген бәсекелес тері саудагерлерінің қызметіне жауап ретінде Руперт жеріне құқығын нығайту үшін ішкі аймаққа қарай жылжуды бастады, олар тікелей Бірінші Ұлттармен сауда жасап, пайданы кемітіп отырды. Компания де-факто әкімшілік еткендіктен, Солтүстік-Батыс аумағын қамтыған Руперт жеріне HBC-нің құқығын 1869 жылы Канада үкіметі сатып алды. Руперт жерін сатып алғаннан кейін Канада сатып алған аумақты Солтүстік-Батыс территориялары деп атады. Содан кейін үкімет жергілікті Бірінші Ұлттармен жер иелігіне қатысты бірқатар келісімдер жасады. Бұл аймақты беймезгілдердің қоныстануына, сондай-ақ орман шаруашылығына, кен өндіруге және мұнай мен газды барлауға мүмкіндік берді. 1896 жылы Юконда алтынның қоры табылды, бұл 1896-1899 жылдардағы Клондайк алтын асыруына әкелді және Солтүстікке жақын алғашқы ақ қоныстар пайда болды. Клондайк аймағындағы қоныстанудың өсуіне байланысты 1898 жылы Юкон территориясы құрылды. Бүгінде Солтүстікке жақын шамамен 15% құрайтын бірнеше миллион адам тұрады. Солтүстікке жақын аумақтың үлкен бөлігі Канаданың территорияларына жатпайды, керісінше Квебек, Онтарио, Манитоба, Саскачеван және Альберта провинцияларының солтүстік бөліктерін құрайды, олардың үлкен бірліктердегі азшылық аймақтары ретінде өте ерекше саяси тарихы бар. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Канада Солтүстік-Батыс территориясының аумағын кішірейтіп, Альберта, Саскачеван және Манитоба сияқты жаңа провинцияларды, сондай-ақ Юконның жаңа территориясын құрды, ал Солтүстік-Батыс территориясының қалған бөліктерін Онтарио мен Квебекке берді.

Аумақтық

1925 жылдан бері Канада Арктиканың 60° батыс және 141° батыс бойлықтары арасындағы бөлігін, Солтүстік полюске дейін созылатын аймақ деп мәлімдеді: Юкон жағалауындағы Арктика архипелагы мен Гершель аралының барлық аралдары осы аймақтың бөлігі болып табылады және Канаданың аумағына жатады, ал Канада талап еткен аумақтық сулар осы аралдарды қоршап тұрады. Бұл аймақтағы аумақтық талаптарға қатысты пікірлер құқықтық принциптер бойынша келіспеушіліктермен күрделенеді. Канада мен КСРО/Ресей өз аумақтарының секторлық принцип бойынша Солтүстік полюске дейін созылатынын ұзақ жылдар бойы айтып келді. АҚШ секторлық принципін қабылдамайды және Алясканың Арктикалық жағалауына негізделген секторлық талаптар қоймайды. Теңіз астындағы географиялық нысандардың елдің континенттік тақтасының жалғасы болып табылатын талаптары да қолдау үшін пайдаланылады; мысалы, Дания/Гренландияның Солтүстік полюске дейінгі аумаққа қатысты талаптары, олардың бір бөлігі Канадамен дауланып жатыр. Шетелдік кемелерге, азаматтық және әскери кемелерге Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясында белгіленген шарттарға сәйкес, жағалау мемлекетінің аумақтық сулары арқылы бейкүнә өту құқығы беріледі. Дегенмен, аралдар тізбегінің құрлық жағындағы жабық су алаптары болып табылатын ішкі суларда бейкүнә өту құқығына рұқсат етілмейді. Арктикадағы аумақтық талаптардағы айырмашылықтардың себебі секторлық принципке, аумақты Солтүстік полюске дейін кеңейтуге және Арктикадағы ішкі сулардың анықтамасына қатысты келіспеушіліктер болып табылады. Бұл талапты көптеген елдер мойындайды, бірақ АҚШ сияқты кейбір ерекшеліктер де бар; Дания, Ресей және Норвегия Арктикада Канадаға ұқсас талаптар қойды және оларға Еуропалық Одақ пен АҚШ қарсылық білдіреді. Бұл, әсіресе, Канаданың ішкі суларының бөлігі ретінде Канаданың бақылауында деп есептелетін Солтүстік-Батыс өткелі үшін маңызды, өйткені ол Канада аралдарының ішінде орналасқан; алайда, АҚШ оның халықаралық суларда екенін мәлімдейді. 2023 жылға дейін мұз және суық температура салдарынан бұл мәселе айқын болмады, бірақ климаттың өзгеруі кеме қатынасы үшін өткелді қолжетімді етуі мүмкін. Сонымен қатар, полярлық мұздың еруі Арктика мұхитының бұрын қолданылмайтын теңіз жолына айналуы нәтижесінде Канада мен Ресейдің бір-біріне жақындығын арттырады.

Топография (география)

Арктиканың ең үлкен бөлігі тұрақты мұздан және ағаштар шебінен солтүстікке орналасқан Канаданың Арктикалық тундрасынан тұрса да, ол әртүрлі геологиялық аймақтарды қамтиды: Арктикалық Кордильера тау жүйесімен байланысты Иннуит таулары геологиялық тұрғыдан Арктикалық аймақтан (көбінесе жазықтардан тұрады) ерекшеленеді. Арктика және Гудзон шығанағының жазықтары географиялық аймақтың маңызды бөлігін құрайды, олар көбінесе Канада қалқанының бір бөлігі деп есептеледі (тек геологиялық аймақ емес). Арктикадағы жердің көп бөлігі мәңгілік тоңнан тұрады, бұл құрылыс жұмыстарын қиындатады, көбінесе қауіпті етеді және егін шаруашылығын дерлік мүмкін емес етеді. Арктикалық су жиналатын алабы (немесе суайдыны) Манитоба, Альберта және Британдық Колумбияның солтүстік бөліктерінен, Солтүстік-Батыс Аймақтарының көп бөлігінен, Нунавуттан және Юконның аймақтарынан Арктика мұхитына, оның ішінде Бофорт теңізі мен Баффин шығанағына су құяды. Канаданың ең ұзын өзені – Маккензи өзенінен басқа, бұл суайдын гидроэлектроэнергияны өндіру үшін көбінесе пайдаланылмаған. Бейбітшілік және Атабаска өзендері, Ұлы Аю және Ұлы Құл көлдері (Канаданың ішінде толығымен орналасқан ең үлкен және екінші үлкен көлдер) Арктикалық суайдынының маңызды элементтері болып табылады. Осы элементтердің әрқайсысы ақырында Маккензи өзеніне құйылады, осылайша Арктикалық суайдынының басым бөлігін құрайды.

Шолу

Көпен климаттық жіктелімі бойынша Канаданың солтүстік материгінің көп бөлігі субарктикалық климатқа ие, Арктикалық архипелагтың көп бөлігінде және солтүстік жағалауларында тундралық климат, ал Арктикалық Кордильераның кейбір бөліктерінде мұздық климат орналасқан. Жылдың жартысынан астам уақыт Солтүстік Канада қар мен мұзбен жабылады, жағалау аймақтарындағы салыстырмалы түрде жылы сулар қысқы суықты аздап жұмсартады, температура қазаннан мамырға дейін көбінесе нөлден төмен қалады. Ең суық үш айда орташа айлық температура оңтүстік бөліктерде жоғарырақ, солтүстік бөліктерде төменірек болады, бірақ температура одан да төмендей алады. Аймақтың көп бөлігінде басым құрғақ суық ауа болғандықтан, қар жаууы көбінесе аз болады. Ысқырық жаз айларында Солтүстік Канаданың көп бөлігі қардан босап, тек Арктикалық Кордильерада ғана жыл бойы қар мен мұз жатады. Жаз айларында температура орташа есеппен нөлден төмен, бірақ кейде одан да асып кетуі мүмкін. Жаңбырдың көп бөлігі жаз айларында жауады, ең солтүстік аралдарда аз, Баффин аралының оңтүстік жағында көп болады.

Демография

Үш солтүстік аумақтың саяси анықтамасын қолдансақ, солтүстік, ауданымен , Канаданың 39,3% құрайды. Бұл аймақ өте кең болғанымен, халқы сирек қоныстанған. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, онда шамамен 118 160 адам тұрды, ал Канаданың қалған бөлігінде 36 991 981 адам өмір сүрді. 50,7% Солтүстік-Батыс территорияларында. Екінші орында - Йеллоунайф, Солтүстік-Батыс территорияларының астанасы, онда 20 340 тұрғын бар. Үшінші орында - Икалуит, Нунавут астанасы, 7 429 адам тұрады.

Жақында

Деңгейі сол сияқты болмаса да, кейбір қалалар мен елді мекендерде соңғы бірнеше онжылдықта көрілмеген халық санының өсімі байқалды. Йеллоунайф Канаданың алмаз өндіру орталығына айналды (Канада алмаз өндіруші үш елдің қатарына кірді). 2006 жылғы Канада халық санағында үш аумақтың біріктірілген халқы Канада тарихында алғаш рет 100 000-нан асты.