Кіріспе

Карияның ежелгі грек қаласы, Түркия. Кипрдің солтүстік-шығысындағы ежелгі грек қаласы.

Книдос немесе Книдос (Knídos) – ежелгі Кариядағы грек қаласы және Дориан Гексаполисінің бір бөлігі, Кіші Азияның оңтүстік-батысында, қазіргі Түркияда орналасқан. Қала Датча түбегінде, қазіргі Гёкова шығанағы деп аталатын Синус Керамикустың оңтүстік жағында салынған. Б.з.д. 4 ғасырға қарай Книдос қазіргі Текир орнында, Триопион аралының қарсы жағында болған. Алайда, бұрын қала қазіргі Датчада (түбек ортасында) орналасқан болуы мүмкін. Қаланың бір бөлігі материкте, екінші бөлігі Триопион аралында немесе Крио мүйісінде салынған. Қаланың аралда немесе мүйісте орналасқандығы туралы пікірталасқа себеп – ежелгі заманда қаланың құрлықпен тас жол мен көпір арқылы байланысқандығы. Бүгінде бұл байланыс тар құмды тілше арқылы жалғастырылған. Тас жол арқасында арал мен материк арасындағы бұғаз екі порға бөлінген. Олардың үлкені, яғни оңтүстік порты, әлі де толығымен сақталған екі мықты кемежаймен қоршалған. Қаланың ең ұзын бөлігі бір шақырымнан аспайды, ал қаланың ішкі аумағы әлі де сәулеттік қалдықтармен толы. Қаланың қабырғалары, аралда да, материкте де, толығымен сақталған; әсіресе акрополь маңында, қаланың солтүстік-шығыс бұрышында, олар өте жақсы жағдайда.

Ежелгі дәуір

Книд – ежелгі грек қаласы. Геродоттың "Тарихтары" (I.174) бойынша, книдиандар лакедемондықтардың отаршылары болған; алайда, онда демиургтардың болуы басқа дорий гректерінің, мүмкін аргивтердің негізін қалауына немесе кейінгі ықпалына нұсқайды. Диодор Сицилий (Bibliotheca Historica 5.53) Книдтің лакедемондықтар мен аргивтіктердің бірігіп құрғанын мәлімдеді. Галикарнасс (қазіргі Бодрум, Түркия) және Кос, сондай-ақ родос қалалары Линдос, Камирос және Иалисспен бірге, Книд Дориандық Гексаполистің құрамына кірді. Олар Триопиондық жартаста конфедерациялық жиналыстар өткізіп, Аполлон, Посейдон және нимфалар құрметіне ойындар ұйымдастырды. Осы жерде Книд Афродитасының ғибадатханасы да орналасқан. Бастапқыда қала алпыс мүшеден тұратын олигархиялық сенатпен басқарылды, оның төрағасы судья болды. Бірақ, жазулар ескі атаулардың ұзақ уақыт сақталғанын көрсетсе де, конституция халықтық түрленуге ұшырады. Қаланың орналасқан жері сауда үшін өте қолайлы болды, книдиандар көп байлыққа ие болды, Липара аралын отарлап, Адриатика теңізіндегі Коркира Нигра қаласын құрды. Олар соңында Кірге бағынды, ал Эвримедон шайқасынан бастап Пелопоннес соғысының соңына дейін Афинаның билігінде болды. Эллинистік дәуірде Книд медицина мектебімен мақтанды; алайда, бұл мектеп классикалық дәуірдің басында-ақ болған деген теория негізсіз болжам. Римдіктер аймаққа кеңейген кезде, книдиандардың адалдығын оңай жеңіп алды және Ұлы Антиох III-ке қарсы көрсеткен көмегі үшін оларға қалалық бостандық сыйлады. Книдтің тарихтан белгілі тұлғалары – астроном Евдокс, парсы тарихын жазған Ктесий және Александриядағы әйгілі Фар маягын салған Сострат. Шекспирдің "Жулиус Цезарь" пьесасындағы екінші дәрежелі кейіпкер Артемидор да Книд қаласынан шыққан.

Византия дәуірі

Византия дәуірінде әлі де көптеген адамдар тұрған болуы керек: өйткені қираған жерлерде Византия стиліндегі көптеген ғимараттар бар, ал христиан зираттары айналасында жиі кездеседі. Книд епископы Иоанн 451 жылы Халкидон соборында қатысты және 458 жылы Книдке қарасты Рим провинциясының епископтары Византия императоры I Лео Тракиялыққа Александриялық Протерийдің өлтірілуінен кейін жазған хатқа қол қойғандардың бірі болды. Епископ Эвандер 553 жылы Константинопольдің екінші соборында, ал епископ Ставратий 787 жылы Никеяның екінші соборында болды. Книд енді тұрақты епископтық резиденция емес, католик шіркеуі оны титулярлық кафедра ретінде тізімдеген.

Қазба тарихы

Заманауи орналасқан жер туралы алғашқы батыс ақпараттары 1812 жылы Дилетанттар қоғамының экспедициясы және 1857–1858 жылдары К. Т. Ньютон жүргізген қазбалар арқасында алынды. Агора, театр, ода, Дионис ғибадатханасы, Музалар ғибадатханасы, Афродита ғибадатханасы және көптеген шағын ғимараттар табылған, сондай-ақ қаланың жалпы жоспары анық бейнеленген. Праксителдің ең танымал мүсіні – Книд Афродитасы – Книд қаласы үшін жасалған. Ол жойылды, бірақ кейінгі көшірмелері сақталған, олардың ең дәл нұсқасы Ватикан мұражайында орналасқан. Ньютон ғибадатхана ауласында Книд Димитерасының отырған мүсінін тапты және оны Британ мұражайына жіберді. Қаладан оңтүстік-шығысқа қарай үш шақырымдай жерде ол әсем қабірдің қираған қалдықтарын және Пентелик мраморының бір тікесінен қашалған алып арыстанның мүсінін тапты, оның ұзындығы он фут, биіктігі алты фут. Бұл мүсін 394 ж.б.д. Книд шайқасында Кононның Спарталықтарды жеңгеніне арналған ескерткіш деп саналады. Книд арыстаны қазір Британ мұражайының Ұлы залының төбесінде көрсетілуде. 2022 жылы төмен су деңгейі осы маңдағы ежелгі порттың қираған қалдықтарын ашты, ол Книд порты болған деп есептеледі.