Кіріспе

Спутниктерден туындайтын көрініс құбылысы. Спутниктік жарқырау, сондай-ақ спутниктік шағылыс деп те аталады, – бұл жалаңаш көзбен көрінетін қысқа, жарқын "шағылыс". Ол күн сәулесінің спутниктік беткейлерге, мысалы, күн панельдері мен антенналарға (мысалы, синтетикалық апертуралық радар) түсуінен және одан төмендегі Жерге шағылуынан туындайды. Спутниктік жарқыраудан пайда болатын іздер – бұл жердегі астрономияға, жұлдыздарды қарауға және жергілікті халықтарға кері әсер ететін жарық ластануының бір түрі. Шаманың кіші мәндері жарқырақтығырақ, сондықтан теріс шамалар оң шамалардан жарқырақты, яғни шкала кері логарифмдік. Иридий шоқжұлдызы ғарышқа жақын жарық ластануының алғашқы адам жасаған көздерінің бірі болып сынға ұшырады. OneWeb және Starlink сияқты ірі спутниктік шоқжұлдыздар да сынға ілеседі. Ғылыми және саяси талдаулар астрономияға, жұлдыздарды қарауға және жергілікті қауымдастықтарға әсер ететіндей етіп жұлдыздардың жарығын жасыратын адамның іс-әрекеттерін реттеуге қандай органдар жауапты екендігі туралы сұрақтар тудырады.

Басқарылатын спутниктер

Жерсерік басқарылатын және ғарыштағы бағыты белгілі болған жағдайда ғана оның жарқырауының уақыты мен орнын болжау мүмкін. Осылайша жарқыраудың нақты уақытын, аспандағы орнын, жарықтығы мен ұзақтығын анықтауға болады.

Иридий жанып тұрған жарықтар

Иридий шоқжұлдызының бірінші буыны Жердің төменгі орбитасына барлығы 95 телекоммуникациялық спутникті жіберді, олар 1997 жылдан бастап орбитадағы барлық спутниктердің ең жарқын шашылыстарын – Иридий шашылыстарын тудырды. 2017 жылдан 2019 жылға дейін олар шашылыс шығармайтын жаңа буынмен алмастырылды, ал бірінші буын 2019 жылдың 27 желтоқсанына дейін толығымен орбитадан шығарылды. Бірінші буын Иридий спутниктері бақылауда болғанда, олардың шашылыстарын болжау мүмкін болды. Бұл Иридий байланыс спутниктерінде үш жылтыратылған есік сияқты антенналар болды, олар бір-бірінен 120° бұрышпен және негізгі платформаға 40° бұрышта орналасқан. Алдыңғы антенна спутниктің қозғалыс бағытына қаратылған. Кейде антенна күн сәулесін тікелей Жерге шағылыстырып, төмендегі бетте диаметрі шамамен [диаметр] болатын, болжамды және жылдам қозғалатын жарқыраған нүктені жасайды. Байқаушыға бұл бірнеше секундқа созылатын жарқын шоқ немесе шашылыс сияқты көрінеді. Кейбір шашылыстар -9,5 жұлдыздық шамаға дейін жетеді, сондықтан оларды күндіз де көруге болады. Бұл құбылыс астрономдарға ыңғайсыздық тудырды, өйткені шашылыстар кейде бақылауларды бұзады. Иридий шоқжұлдызы 66 жұмыс істейтін спутниктерден тұрғандықтан, Иридий шашылыстарын жиі көруге болады (бір түніне 2-4 рет). -5 жұлдыздық шамадағы шашылыстар аптасына 3-4 рет, ал -8 жұлдыздық шамадағы шашылыстар айына 3-5 рет тұрақты бақылаушылар үшін көрінеді. Шашылыстар күн панельдерінен де пайда болуы мүмкін, бірақ олар азырақ жарқын болды (-3,5 жұлдыздық шамаға дейін). Мұндай шашылыстар негізгі миссиялық антенналардан (MMA) екі есе ұзаққа созылды, себебі күн панельдерінің "шағылысу бұрышы" MMA-дағыдан екі есе үлкен болды. Сондай-ақ, бір спутниктің екі MMA-сы (алдыңғы және оң немесе сол жақтағы) бір рет өтетін кезде MMA және күн панельдерінен шашылыстардың сирек жағдайлары да кездеседі. Шашылыстардың жарықтығы жеткілікті болғандықтан, оларды жарық ластануы жұлдызды бақылауға кедергі келтіретін үлкен қалаларда түнде де көруге болады. Шашылыс шығармайтын кезде, спутниктер әдетте түнгі аспанды 6 жұлдыздық шамамен кесіп өтеді, бұл көмескі жұлдызға ұқсас.

Мега шоқжұлдыздар

Жоспарланған Starlink сияқты төмен орбиталық спутниктік шоқжұлдыздар астрономдар, жұлдызды аспанға қараушылар және жергілікті қауымдастықтар үшін жарық ластануының салдарынан алаңдау тудырады. 2020 жылдың ақпан айында Ресей Ғылым академиясы Біріккен Ұлттар Ұйымына Starlink спутниктері "астрономиялық кескіндердің 30-40%-ын" зақымдайды деп шағымдаған хат жібермек болды. Көптеген спутник операторлары SpaceX компаниясын 42 000 спутникті ұшыруға рұқсат алу үшін FCC-ні қағаз жұмысымен мазалауға тырысқаны үшін сынады, бұл спутниктердің жарық ластануына қатысты ғарыш құқығының қай аспектілеріне қатысты сұрақтар тудырды. Сондай-ақ FCC-ге ұсынған құжаттарында "SpaceX спутниктердің жарқырауын азайтуға міндетті, осы арқылы аспаннан ләззат алуға және ғылыми жаңалықтарға кедеріс келтірмеуге" және оның мақсаттары: (1) "ұшырылғаннан кейін бір апта ішінде спутниктерді қалың көзбен көру мүмкін болмауына қол жеткізу" және (2) "спутниктерді қараңғылату арқылы Starlink-тің астрономияға тигізетін әсерін азайту, осылайша обсерватория детекторын қанықтырмау" екені айтылды. Төрт COSMO SkyMed спутнигі 3 шамаға дейін жарқырау тудырады, бұл Иридиум жарқырауларынан әлдеқайда ұзаққа созылады. Terrasar-X және Tandem-X де 3 шамаға дейін болжамды жарқырау тудыра алады. Халықаралық ғарыш станциясы (ХҒС) жарқырауға себеп болатыны мәлім. Starlink спутниктері аспанның оқшауланған аймағында, әдетте, өз орбиталарының ең жоғары ендігінен өтіп бара жатқанда, тікелей күннің үстінде (көріс горизонтінің астында) қайта-қайта жарқырай алады. Бұл құбылыс спутниктер көкжиектің жанынан өтетін кезде ең анық байқалады және бұл Жерді айналып жүрген Starlink спутниктерінің көптігіне байланысты, негізінен ~53° орбиталық еңіспен. Starlink-тің жарқырауының ерекше қайталанатын сипатынан әуе шақырушылары оларды кейде ұшқышсыз объектілер (UFO) деп жаңылыстырды, бұл түнгі уақытта машинаның фараларының жарығы көтеріліп (кейін азайған) сияқты көрінеді.

Басқарылмайтын спутниктер

Спутниктің бақылаудан шығуы оның өту траекториясын ғана болжауға мүмкіндік береді, ал кез келген жарқырауды дәл болжау іс жүзінде мүмкін емес. Бұл жұмыс істемейтін спутниктер "домалап айналу" (tumbling) деп те сипатталады. Бұл санатқа көптеген айналатын зымыран денелері, кейбір сәтсіз Иридий спутниктері, ALOS спутнигі (–10 жұлдыздық шамаға дейін жарқыраулар тудыра алады) және т.б. кіреді. Домалап айналатын спутниктер туралы ең маңызды және құнды ақпарат – жарқыраулардың периоды. Ол 0,5 секундтан (жылдам айналатын объектілер) бір минутқа немесе одан да көпке (баяу айналатын объектілер) дейін өзгеруі мүмкін. Басқа маңызды сипаттамалар – жарықтықтағы өзгерістердің амплитудасы және осы өзгерістердің қайталану периоды.

Байқау

Спутниктерді кездейсоқ көру мүмкін, бірақ аспанда спутниктік жарқылдың қашан және қайда пайда болатыны туралы нақты ақпаратты ұсынатын веб-сайттар мен мобильді қосымшалар бар (бақыланатын спутниктер үшін), немесе бақыланбайтын спутниктің аспандағы траекториясын (құлап бара жатқан спутниктер үшін). Спутниктер мен басқа да адам жасаған ғарыш объектілерінен шағылысқан жарық кейде белгісіз ұшатын объектілер (БҰО) деп хабарланады және көбінесе аспанның шағын бөлігінде қысқа мерзім ішінде бірнеше рет байқаудың нәтижесі болып табылады.