Кіріспе
Сперматоцеле – эпидидимисте пайда болатын сұйықтыққа толы киста. Сұйықтық әдетте мөлдір немесе сүтті ақ түсті болады және құрамында сперма болуы мүмкін. Сперматоцелдер көбінесе сперматозоидтармен толтырылады және олардың мөлшері бірнеше миллиметрден көп сантиметрге дейін өзгеруі мүмкін. Кішкентай сперматоцелдер жиі кездеседі, шамамен еркектердің 30 пайызында осыған ұқсас жағдайлар байқалады. Олар көбінесе ауыртпайды. Дегенмен, кейбір адамдар үлкен сперматоцеледен туындаған ұрыққаптың тұмылдырықтай болатын сырқырау сезімі сияқты қолайсыздықтарды сезінуі мүмкін. Олар қатерлі емес, сондай-ақ ұрық безінің қатерлі ісігіне шалдығу қаупін де арттырмайды. Бұған қоса, варикоцельдерден өзгеше, олар еркектің көбелекке қабілетін төмендетпейді. Көп жағдайда "эпидидимальды киста" және "сперматоцеле" терминдері бір-бірімен алмастырылып қолданылады. Алайда, олардың арасындағы айырмашылықты ескеру маңызды. Эпидидимальды кисталар эпидидимистің бойында немесе ішінде кез келген жерде пайда болуы мүмкін және олардың құрамында сперматозоидтар болмайды, ал сперматоцелдерде сперматозоидтар болуы мүмкін. Эпидидимальды кисталар балаларда, жасөспін шаққа жетпес бұрын жиірек кездеседі.
Эпидемиология
Сперматоцелелер көбінесе орта жастағы ерлерге әсер етеді, сонымен қатар, сирек болса да, жасөспірім шақтағы балаларға да әсер етуі мүмкін. Балаларда кездесу жиілігі шамамен 5-20% құрайды. Шамамен 30% ерлерде кішкентай сперматоцелелер анықталады, ал үлкендері сирек кездеседі. Ерлердің жасы ұлғайған сайын сперматоцелелердің пайда болу ықтималдығы артады. Жасы жетпеген ер балаларда да осыған ұқсас қауіпсіз ісік – эпидидимистік киста дамуы мүмкін. Эпидидимистік киста мен сперматоцеле екеуі де бір-бірімен шатастырылуы мүмкін болғанымен, эпидидимистік кистада сперматозоидтар болмайды және ол эпидидимистің кез келген бөлігінде пайда болуы мүмкін. Оларды ультрадыбыстық зерттеу арқылы ажыратуға болады. Диаметрі 10 мм-ден асатын эпидидимистік кисталарға хирургиялық араласу ұсынылады, бірақ егер қандай да бір мәселе болмаса, хирургиялық емнен бас тарту қабылданбас, себебі ол болашақта репродуктивтік функцияға әсер етуі мүмкін. Белгілері мен симптомдарына эпидидимистің жергілікті сезімталдығы мен ісінуі жатады, бұл жағдай ұрықта байқалатын сезімталдықтан/аномалиядан ерекшеленеді және көбінесе төменгі зәр жолдарында кездеспейді. Денсаулығы жақсы жасөспірімдер мен ерлерде де созылмалы инфекциялық эпидидимит диагнозы қойылуы мүмкін. Созылмалы инфекциялық эпидидимитке бейімдейтін факторларға жыныстық қатынас, ауыр физикалық еңбек, велосипед немесе мотоциклмен жүру жатады. Созылмалы немесе қайталамалы эпидидимит диагнозы қойылғандарға зәр жолдарының құрылымдық аномалияларын жоққа шығару үшін контрастты компьютерлік томография және простатаның ультрадыбыстық зерттеуі тағайындалуы керек. Егер созылмалы инфекциялық эпидидимит күдікті болса, Neisseria gonorrhoeae және Chlamydia trachomatis қоздырғыштарының бар-жоғын анықтау үшін несептің жалпы талдауы, несептегі бактериялардың өсірілуі және несептің нуклеин қышқылының амплификациясы талдаулары жасалуы керек. Созылмалы инфекциялық эпидидимитпен емдеу жедел инфекциялық эпидидимитпен емдеуге ұқсас, хирургиялық емдеуге көшу сирек жағдайларда ғана қажет болады.
Созылмалы инфекциялық емес эпидидимит
Созылмалы инфекциялық емес эпидидимит – Травма, аутоиммундық ауру немесе васкулит созылмалы инфекциялық емес эпидидимит тудыруы мүмкін, бірақ көп жағдайда аурудың нақты себебі немесе бастауы табылмайды. Өздігінен пайда болатын инфекциялық емес эпидидимит эякуляциялық өзекшелер мен ұрық жолдары арқылы зәрдің эпидидимиске кері ағынуынан туындауы мүмкін, бұл қабынуға және өзекшелердің бітелуіне алып келеді.
Себептер
Сперматоцелдер эпидидимистің басындағы түтікшелерден дивертикул ретінде пайда болуы мүмкін. Сперма жинақталуы дивертикулдың біртіндеп үлғаюына себеп болады, нәтижесінде сперматоцел пайда болады. Эпидидимісті ұрыққа жалғайтын көптеген түтікшелердің арасында біреуінің бітелгені кистаның қалыптасуына әкелуі мүмкін. Эпидидимистің басында, ұрықтан ажыратылып, ауыртпайтын, цистикалық массаның табылуы сперматоцелдің болуын көрсетеді. Масса арқылы жарық сәулесін өткізу, яғни транслюминация, сұйықтыққа толы киста мен ісікті ажыратуға көмектеседі, себебі ісікке жарық көп өтпейді. Жұқпа немесе қабыну белгілерін тексеру үшін толық қан есебі (CBC) немесе зәр сынамасы сияқты зертханалық тесттер де жүргізілуі мүмкін. Сперматоцелдердің мөлшері мен пішіні әртүрлі болады. Кейбір сперматоцелдер өте кішкентай болып, ультрадыбыспен ғана анықталады. Көбінесе бұршақтай түйін тәрізді сперматоцелдер кездеседі. Олар ұрықтың үстінде немесе артында пайда болып, пішіні мен мөлшері бұршаққа ұқсайды. Ірілеу өскіндер үшінші ұрыққа ұқсап, дискомфорт тудыруы мүмкін.
Дәрігерге қашан бару керек
Егер адам ұрық безінде ауырсыну және/немесе ісік сезінсе немесе ұрық безін өздігінен тексеру кезінде денесінде өзгеріс, мысалы, ісік байқаса, басқа себептерді жоққа шығару және емдеуді бастау үшін дереу медициналық көмекке жүгінуі керек. Мазасыздық тудыратын сперматоцелелерге қатысты сперматоцелектомия деп аталатын шағын ота жасалуы мүмкін. Бұл стандартты ота амбулаториялық жағдайда жергілікті немесе жалпы анестезия қолданып жасалады. Ота кезінде әдетте сперматоцеле және эпидидимистің бір бөлігі алынып тасталады.
Күрделіліктердің қаупі
Операциялық жолмен алынып тасталғаннан кейін, ауырсыну жалғаруы және қайталануы мүмкін. Осы хирургиялық араласындар көбелекке қабілеттіліктің төмендеуіне әкелуі мүмкін, сондықтан адамдар бала туғаннан кейін операцияны кейінге жылдыруды қарастыруы мүмкін.
Ерлердің ұрпақ түзу жүйесі
Сперматоцеллдерді қабылдамау қате, себебі олар еркек репродуктивтік жүйесіне әсер етуі мүмкін. Ауырғанақтар – мүшелер, олар ұрық қуысының ішінде орналасып, сперма және жыныс гормондары, соның ішінде тестостеронды өндіреді. Ауырғанақтардағы сперма эпидидимиске, яғни ауырғанақтың артындағы ұзын, спираль тәрізді түтікшеге жылжып өтеді. Оның басты міндеті – сперманы сақтау және жетілдіру, осылайша оның жұмыртқа жасуына мүмкіндік беру. Дегенмен, егер эпидидимис зақымданса, сперма жетілмей қалуы мүмкін, нәтижесінде ер адам әйелмен бала көре алмайды. Сондықтан, сперматоцелектомия жасау туралы шешімді салмақты түрде қабылдау қажет.
Алдын алу және тексеру
Сперматоцеле пайда болуының алдын алуға болмайды, бірақ адамның ұрық қыбының кез келген өзгерісін – мысалы, ісіктерді, аномалияларды немесе дискомфортты – анықтауға көмектесетін қарапайым әрекеттер бар. Ай сайын ұрық безін өзіңіз тексеру арқылы сперматоцелелерді немесе басқа да аномалияларды ертерек анықтау мүмкіндігі артады. Ұрық безін өзіңіз тексеруді жылы сумен жуынғаннан кейін жасаған дұрыс, бұл ұрық қыбының босаңсуына көмектеседі. Ұрық қыбын дұрыс тексеру үшін терідегі кез келген ісінуді қарап, әрбір ұрық безін бас бармақ пен саусақтардың арасында айналдырып тексеріңіз. Сау ұрық безі жұмыртқа тәрізді болып келеді және көбінесе тегіс әрі серт болады. Ұрық бездерінің әртүрлі өлшемде болуы да қалыпты жағдай.