Кіріспе

Мобильді құрылғыда ойналатын бейнеойын. Мобильді ойын – көбінесе ұялы телефонда ойналатын бейнеойын. Бұл термин сонымен қатар кез келген портативті құрылғыда ойналатын барлық ойындарды қамтиды, оның ішінде ұялы телефондардан (қарапайым телефондар немесе смартфондар), планшеттерден, PDA-лардан, қолға ұсталатын ойын консольдерінен, портативті медиа ойнатқыштардан және графикалық калькуляторлардан, желіге қосылған және қосылмаған жағдайда ойналатын ойындарды білдіреді. 1997 жылы Nokia Snake ойынын шығарды. Nokia компаниясының көптеген мобильді құрылғыларында алдын ала орнатылған Snake ойыны, содан бері ең көп ойналатын ойындардың біріне айналып, бүкіл әлемде 350 миллионнан астам құрылғыда табылған. Мобильді құрылғылардың есептеу мүмкіндіктері артып, ойындарды жүктеуге мүмкіндік берді, бірақ бастапқыда бұл мүмкіндік телефон операторларының дүкендерімен ғана шектелді. 2008 жылы Apple компаниясының iOS App Store сияқты қосымшалар дүкендерінің дамуымен мобильді ойын индустриясы үлкен өркендеуге ие болды. Мобильді платформа иесінің тікелей басқаруымен жұмыс істейтін алғашқы мобильді контент нарығы ретінде App Store тұтынушылардың мінез-құлқын өзгертіп, мобильді ойындар нарығын кеңейтті, өйткені дерлік барлық смартфон иелері мобильді қосымшаларды жүктеуге көшті.

Тарих

20 ғасырдың соңында индустриялық стандарттардың қалыптасуы, ұялы телефондардың бағасының күрт төмендеуі және масштабты өндірістің арқасында пайдаланудың қолжетімділігінің артуы ұялы телефондарды өнеркәсіптік дамыған елдерде кең таратты. Осы өрбудің нәтижесінде ұялы телефондарды өндірушілердің технологиялық прогресі қарқындады. Осы технологиялық жетістіктермен қатар, ұялы телефон ойындары да дисплей, процессор, жад, интерфейс, желілік өткізу қабілеті және операциялық жүйелердің мүмкіндіктеріндегі экспоненциалды жақсарулардың арқасында күрделене түсті. Ұялы телефондарға деген сұранысты көрсеткен алғашқы ойын – 1997 жылдан бері Nokia құрылғыларында қамтылған Snake ойыны болды. 1999 жылы NTT Docomo Жапонияда i mode мобильді платформасын іске қосты, бұл ұялы ойындарды смартфондарға жүктеуге мүмкіндік берді. Сол жылы бірнеше жапондық бейне ойын әзірлеушілері i mode платформасы үшін ойындар жариялады, мысалы Konami өзінің танысу симуляторы Tokimeki Memorial ойынын ұсынды. Сол жылдың өзінде Nintendo және Bandai қолмен ұсталатын ойын консольдары Game Boy Color және WonderSwan үшін ұялы телефонға қосылатын адаптерлерді әзірледі. 2001 жылға қарай Жапонияда i mode-тың 20 миллион пайдаланушысы болды, сонымен қатар 8 биттік консольдермен салыстыратын графикасы бар жаңа буын телефондар пайда болды. I-mode сервисінде Taito, Konami, Namco және Hudson Soft сияқты танымал бейне ойын әзірлеушілердің хабарламаларымен бірге, классикалық аркада ойындары мен 8 биттік консоль ойындарының түрлері қолжетімді болды. 2007 жылы Apple компаниясының iPhone және 2008 жылы App Store дүкенінің пайда болуы нарықты түбінен өзгертті. iPhone-ның үлкен жадыға, көп тапсырмаға және сенсорлық экран сияқты қосымша сенсорларға ие болуы, оны кездейсоқ ойындар үшін өте қолайлы етті, ал App Store әзірлеушілерге қосымшаларды жасауды және жариялауды жеңілдетті, ал пайдаланушыларға жаңа ойындарды табуға және жүктеуге мүмкіндік берді. Мобильді ойындардағы тағы бір маңызды тренд – Flappy Bird және Crossy Road сияқты гипер-кэжуал ойындар және Pokémon Go сияқты геолокациялық ойындар. Мобильді ойындар қолдағы бейне ойын консольдеріне деген сұранысты азайту арқылы бейне ойын нарығына әсер етті; Nintendo және Sony компаниялары мобильді ойындардың нәтижесінде 2011 жылғы қолдағы консольдерінің сатылымы 2004 жылғы алдыңғы үлгілерімен салыстырғанда күрт төмендеді. Сонымен қатар, мобильді ойындар микроконсольдер тұжырымдамасын енгізді – төмен бағалы, аз қуатты үй бейне ойын консольдері, олар осы платформалардағы ойындардың кең ассортиментін пайдалану үшін мобильді операциялық жүйелерді қолданды.

Калькулятор ойындары

Калькуляторлық ойындар — бағдарламаланатын калькуляторларда, әсіресе графикалық калькуляторларда ойындар ойналатын ойын түрі. 1980 жылы Casio компаниясының MG 880 қалталық калькуляторында сол жылдың жазында шыққан «Invaders» ойыны (негізінен Space Invaders клоны) болды. Тағы бір ерте мысал — 1980 жылғы қазан айында BYTE журналында жарияланған TI 59 калькуляторына арналған Darth Vader’s Force Battle бағдарламасы. Журнал сондай-ақ HP 41C үшін Hunt the Wumpus ойынының нұсқасын жариялады. Бағдарламаланатын калькуляторлардың ең алғашқыларына арналған тағы бірнеше ойындар бар (соның ішінде алғашқы ғылыми калькуляторлардың бірі — Hewlett Packard 9100A), мысалы, ұзақ уақыт бойы танымал болған Lunar Lander ойыны, көбінесе бағдарламалаудың алғашқы жаттығулары ретінде қолданылады. Дегенмен, бағдарламаның адрестік кеңістігінің шектеулі болуы және бағдарламаны оңай сақтау мүмкіндігінің болмауы, тіпті бағдарламалау арзан және салыстырмалы түрде оңай болған кезде де калькуляторлық ойындарды сирек кездестіретін етті. 1990 жылдардың басында ғана графикалық калькуляторлар математика сабақтарында қолдану үшін орта мектеп оқушылары арасында кеңінен таралды. Жаңа графикалық калькуляторлар файлдарды бір-біріне және компьютерден резервтік көшірме жасау үшін беру мүмкіндігі арқасында ойын консолі ретінде де қолданыла алатын. HP 48 және TI 82 сияқты калькуляторларды RPL бағдарламалау тілі немесе TI BASIC сияқты меншік бағдарламалау тілдерінде тікелей калькуляторда бағдарламалауға болады; бағдарламаларды ассемблер немесе (сирек жағдайда) C тілінде десктоп компьютерде жазып, калькуляторға көшіруге болады. Калькуляторлардың қуаты артқан сайын және жад көлемі ұлғайған сайын, ойындардың күрделілігі де артты. 1990 жылдары бағдарламаланатын калькуляторлар Lemmings және Doom сияқты ойындардың хобби-бағдарламашылар жасаған нұсқаларын іске қоса алды (Lemmings for HP 48 1993 жылы шықты; Doom for HP 48 1995 жылы жасалды). Кейбір ойындар, мысалы, Dope Wars мектеп оқушылары ойнағанда дау тудырды. HP 48 класындағы калькулятордағы осы ойындардың графикасы мен сезімі, аппараттық жеделдетуді қамтамасыз ететін арнайы дыбыс және бейне схемаларының болмауына байланысты, ең көп дегенде 8 биттік қолдағы консольдар ұсынатын мүмкіндіктермен (мысалы, алғашқы Game Boy немесе Gameking) салыстырылуы мүмкін (төмен ажыратымдылықтағы, монохромды немесе сұрғылт графика) немесе Java немесе BREW қолдауы жоқ ұялы телефондардағы кіріктірілген ойындармен теңестірілуі мүмкін. Ойын графикалық калькуляторларда күрделілігі артып келе жатқан бағдарламаларға жазылуда. TI 83 Plus/TI 84 Plus сериясының шығарылымынан кейін ойындардың жаңа толқыны пайда болды, бұл TI компаниясының құрастыру тілін қолдайтын алғашқы графикалық калькуляторларының бірі болды. TI BASIC бағдарламалау үшінші тараптық кітапханалар шыққаннан кейін танымалдылығы артты. Zilog Z80 процессорында жұмыс істейтін осы калькуляторлар үшін ассемблер тілі таңдау тілі болып қала берді, бірақ ассемблер тілін үйренудің қиындықтарын жеңілдету үшін кейбір ассемблерлік құралдар жасалды. Motorola 68000 процессорында (TI 89 сияқты) жұмыс істейтіндер үшін C бағдарламалау (TIGCC пайдалану арқылы мүмкін) ассемблерді ығыстыруға бастады. Калькуляторлық ойындарды сыртқы құралдарсыз оңай бағдарламалауға болатындықтан, олар ұялы телефондар мен PDA сияқты ұялы құрылғылардың кең таралғанына қарамастан, қазірге дейін сақталып келеді.

Өнеркәсіптік құрылым

2005 жылы Informa Telecoms and Media компаниясы мобильді ойындардан түскен жалпы әлемдік кірісті 2,6 миллиард долларға бағалады. 2008 жылы жалпы кіріс 5,8 миллиард долларды құрады. Мобильді ойын нарықтарының ең ірілері Азия-Тынық мұхиты аймағындағы Жапония және Қытай елдерінде, одан кейін АҚШ-та орналасты. 2012 жылы нарық көлемі 7,8 миллиард долларға жетті. 2015 жылдың қараша айында жарияланған жаңа есепте 2015 жылы Google және iOS қолданбалар дүкендерінде 1887 әзірлеушінің бір миллион доллардан астам табыс табатыны көрсетілді. 2017 жылы мобильді ойындардан түскен кіріс 50,4 миллиард долларды құрап, бүкіл әлемдік ойын нарығының 43% -ын шағдарлады және одан әрі өсуге мүмкіндік алды. 2018 жылы PC және консольдік ойындардан түскен жалпы кірістен асып түсуі күтілуде.

Әр түрлі платформалар

Мобильдік ойындар кең ауқымды платформалар мен технологияларда жұмыс істеу үшін жасалған. Оларға Palm OS, Symbian, Adobe Flash Lite, NTT DoCoMo’s DoJa, Sun’s Java, Qualcomm’s BREW, WIPI, BlackBerry, Nook және Windows Mobile-дің бастапқы нұсқалары кіреді. Бүгінде ең көп қолданылатын платформалар – Apple-дің iOS және Google-дің Android. Microsoft-тың Windows 10 (бұрынғы Windows Phone) мобильді нұсқасы да қолдау көрсетілуде, бірақ iOS және Android-ке қарағанда нарық үлесі тұрғысынан маргиналды болып қана қоймайды. Java бір кезде мобильдік ойындар үшін ең көп таралған платформа болған, алайда оның өнімділік шектеулері күрделі ойындар үшін әртүрлі екілік форматтарды пайдалануға алып келді. Мобильдік операциялық жүйелер арасында оңай көшіру мүмкіндігі мен кең әзірлеушілер қауымдастығының болуына байланысты Unity қазіргі заманғы мобильдік ойындарда ең көп қолданылатын ойын қозғалтқыштарының бірі болып табылады. Apple компаниясы iOS-тағы ойындарда өз құрылғыларын тиімді пайдалануға әзірлеушілерге көмектесу үшін Metal сияқты бірнеше эксклюзивті технологияларды ұсынады.

Мобильдік ойындардың ортақ шектері

Мобильдік ойындар көлемі жағынан кішкентай болып келеді (негізгі PC және консольдік ойындармен салыстырғанда). Сақтау және жадтың шектеулері (кейде платформа деңгейінде белгіленетін) файл өлшеміне шектеулер қойып, қазіргі көптеген заманауи PC және консольдік ойындардың мобильді құрылғыларға тікелей көшірілуіне мүмкіндік бермейді. Мобильдік ойындарды әзірлеушілер мен баспагерлер үшін маңызды мәселе – ойынды соншалықтай егжей-тегжейлі сипаттау, осы арқылы тұтынушыға сатып алу шешімі үшін жеткілікті ақпарат беріледі.

Орналасуға негізделген мобильді ойындар

GPS сияқты жерді анықтау технологиясын қолданатын мобильді құрылғыда ойналатын ойындар орналасуға негізделген ойындар немесе орналасуға негізделген мобильді ойындар деп аталады. Бұл ойындар тек мобильді құрылғыда ғана емес, сонымен қатар ойыншының орнын ойын идеясына енгізеді. Яғни, әдеттегі мобильді ойын үшін ойыншының қайда екені маңызды емес (оны кез келген жерде, кез келген уақытта ойнауға болады), ал орналасуға негізделген мобильді ойында ойыншының координаттары мен қозғалысы – басты элементтер болып табылады. Бұған жақсы белгілі мысал – геокешинг, бұл ашық ауадағы ойын, оны GPS қабылдағышы бар кез келген мобильді құрылғыда ойнауға болады. 2001 жылғы BotFighters ойыны сияқты бірнеше орналасуға негізделген мобильді ойындар коммерциялық сәттілікке жеткеніне қарағанда зерттеу прототиптері ретінде көбірек танылды. Орналасуға негізделген мобильді ойындар кейде толықтырылған шындық мүмкіндігіне ие болады, мысалы, 2016 жылғы Pokemon Go ойынындағыдай. Мұндай жағдайларда толықтырылған шындық мүмкіндігі көбінесе ойынның басты бөлігі болмайды.

Жаңартылған шындық ойындары

Мобильді құрылғылар кеңейтілген шындық (қысқаша AR) ойындары үшін платформа ретінде қолданылды, ойынға кіріс ретінде құрылғының камерасын пайдаланады. Ойын ойналып жатқанда, ойыншы құрылғының камерасын белгілі бір орынға бағыттайды және құрылғы экраны арқылы камераға түскен аймақты және оның үстіндегі компьютерлік графиканы көреді, бұл дисплейді кеңейтіп, ойыншыға осылай әрекеттесуге мүмкіндік береді. Графика көбінесе жасалған кескін түсірілген фонның бір бөлігі сияқты көрінуі үшін салынады және ойыншы құрылғыны жылжытқанда есте сақталатын қосымша ретінде жұмыс істейді. Қосымша шындық мүмкіндігі бар мобильді ойынның ең табысты және белгілі мысалы – Pokémon Go (2016), онда ойыншы GPS картасында белгіленген жерлерге саяхаттайды, содан кейін кеңейтілген шындық режимін қосып, Pokémon жандарын іздеуге мүмкіндік алады. Дегенмен, 2022 жылдың қаңтарына қарай, бұдан бері маңызды AR мобильді ойындарының табысы болған жоқ, бірнеше AR мобильді ойын жобалары жабылды, мысалы, Microsoft-тың Minecraft Earth және Niantic-тің Catan: World Explorers.

Көп мақсатты ойындар

Ұялы құрылғылар көптеген үй шаруашылықтарында (кем дегенде дамыған елдерде) кең таралғандықтан, білім беру, өмір салтын жақсарту және денсаулықты нығайту мақсатында жасалған ойындардың саны артып келеді. Мысалы, мобильді ойындар тіл дамыту бұзылыстарында, ауруханаларда балаларды реабилитациялауда (фин стартапы Rehaboo! ), жаңа пайдалы немесе салауатты әдеттер қалыптастыруда (Habitica), ақпаратты жаттау және тілдер үйренуде (Memrise) қолданылуы мүмкін. Бұлар сияқты мақсаттарға қол жеткізуге арналған, бірақ ойын емес қосымшалар да бар, олар геймификацияланған қосымшалар деп аталады. Көп функциялы ойындар мен геймификацияланған қосымшалар арасындағы шекараны анықтау кейде қиын.

Көп ойыншықты мобильді ойындар

Көптеген мобильді ойындар бірнеше ойыншыны қолдайды, олар желі арқылы немесе Wi-Fi, Bluetooth сияқты технологиялар арқылы жергілікті түрде ойнай алады. Мобильді телефондарда көп ойыншылы ойындарды ойнаудың бірнеше тәсілі бар: тікелей синхронды турнирлер және кезек бойынша асинхронды турнирлер. Тікелей турнирлерде әлемнің түкпір-түкпірінен таңдалған ойыншылар бір-бірімен жарысады. Бұл Game Center, Google Play Games және Facebook сияқты әртүрлі желілер арқылы іске асырылады. Асинхронды турнирлерде ойын жасаушылар ойыншылардың ойындары жазылып, кейіннен сол турнирдегі басқа ойыншыларға көрсетілетін екі әдіс қолданады. Асинхронды ойын, ойыншылардың үнемі тікелей байланыста болуын қажет ететін қиындықтарды шешеді. Ойынның өту барысы ерекше, себебі ойыншылар өз кезектерімен ойнайды, осылайша қарсыластарымен ойынды жалғастыруға мүмкіндік алады. Бұл Facebook сияқты түрлі желілерді пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Кейбір компаниялар нәтижелерді кезекпен жариялайды, соның арқасында барлық ойыншылар турнир жеңімпазын біледі. Ал басқа компаниялар ойыншылардың экрандағы бейнелерін түсіріп, кейін басқа ойыншыларға көрсетеді, осылайша ойыншылар өздерінің қарсыласымен тікелей байланыста екенін сезінеді.