Кіріспе

Ең құнды Материалдық мәдени мүліктер

Жапонияның Ұлттық қазыналарының бір бөлігі

Ұлттық қазына (жап. 国) – Мәдениет істері агенттігінің (Білім, мәдениет, спорт, ғылым және технология министрлігінің арнайы органы) анықтаған және белгілегендей, Жапонияның ең құнды Материалдық мәдени мүліктері. Материалдық мәдени мүлік тарихи немесе көркемдік құндылығы бар деп есептеледі және «ғимараттар мен құрылыстар» немесе «сырмалы өнер және қолөнер» деп жіктеледі. Әрбір Ұлттық қазына ерекше шеберлікпен орындалуы, әлемдік мәдени тарих үшін жоғары құндылығы немесе ғылыми зерттеулер үшін ерекше құндылығы болуы керек. Ұлттық қазыналардың шамамен 20%-ы қамалдар, будда ғибадатханалары, синтоизм ғибадатханалары немесе тұрғын үйлер сияқты құрылыстарды құрайды. Қалған 80%-ы – суреттер, шиыршықтар, сутралар, каллиграфия туындылары, ағаш, қола, лак немесе тастан жасалған мүсіндер, қыш және лактан жасалған бұйымдар, металл өнімдері, қылыштар, маталар, сондай-ақ археологиялық және тарихи жәдігерлер. Бұл бұйымдар ежелгі және Мейджи кезеңінен бұрынғы Жапонияның тарихын қамтиды, соның ішінде Жомон дәуірінен табылған ең көне қыш ыдыстар мен 19 ғасырға жататын құжаттар мен жазбалар бар. 2009 жылы Акасака сарайы, 2014 жылы Томиока жібек фабрикасы және Кайчи мектебінің Ұлттық қазыналар тізіміне енуімен үш заманауи, Мейджи қалпына келтіруінен кейінгі Ұлттық қазына қосылды. Жапония мәдени мұрасын қорғау, сақтау және жіктеу үшін толыққанды заңнамалық жүйеге ие. Материалдық және материалдық емес мүліктерге құрметпен қарау және оларды қорғау жапондық сақтау және қалпына келтіру практикасына тән. Феодалдық Жапония 1867-68 жылдары Токугава шогунаты Мейджи қалпына келтіруімен ауыстырылғанда күрт аяқталды. Одан кейін, синтоизм мен буддизмді бөлу және буддизмге қарсы қозғалыстарды насихаттау саясатының нәтижесінде туған «хайбуцу кишаку» («Буддизмді жою және Шакиамуниді жою») кезінде будда ғибадатханалары мен өнер туындылары жойылды. Осы кезеңде индустрияландыру мен батыстың ықпалы жапон мәдени мұрасына әсер етті. Нәтижесінде будда және синтоистік институттар кедейленіп, ғибадатханалар құлап, құнды заттар экспортталды. 1871 жылы Дайджо-кан Жапон ескіліктерін қорғау туралы қаулы шығарды – «Ежелгі артефакттарды сақтау жоспары». Университеттердің ұсыныстары негізінде, жарлық префектураларға, ғибадатханалар мен киелі орындарға маңызды ғимараттар мен өнердің тізімін жасауды тапсырды. Дайго-дзидің бес қабатты пагодасы, Тошодай-дзидің кондосы және Киёмидзу-дераның хондосы осы кезеңде жөндеуден өткен ғимараттардың мысалдары. Негізгі критерийлер «көркемдік артықшылық» және «тарихи дәлел ретінде құндылығы және тарихи байланыстардың байлығы» болғанымен, туындының жасы қосымша фактор болды. 1897 жылғы заңдар бүгінгі күнгі сақтау заңының негізін құрайды. Жаңа заңдардың нәтижесінде Тодай-дзидің Дайбуцудені 1906 жылдан бастап қалпына келтіріліп, 1913 жылы аяқталды. Көбінесе бұл 7-17 ғасырларға дейінгі діни ғимараттар болды. Шамамен 500 ғимарат кеңінен қалпына келтірілді, олардың 90%-ы мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылды. Мейджи кезеңіндегі қалпына келтіру жұмыстары көбінесе жаңа материалдар мен технологияларды қолданды. 1929 жылы «Ұлттық қазынаны сақтау туралы заң» (国宝保存法) қабылданды және сол жылдың 1 шілдесінен күшіне енді. Бұл заң 1897 жылғы заңдарды алмастырды және мәдени құндылықтарды экспорттау немесе алып кетуді болдырмау мақсатында мемлекеттік және жеке мекемелер мен жеке тұлғалардың иелігіндегі Ұлттық қазыналарды қорғауға мүмкіндік берді.

Мәдени құндылықтарды қорғау туралы заң

1949 жылы 26 қаңтарда әлемдегі ең көне ағаш құрылыстардың бірі және "Ежелгі храмдар мен киелі орындарды сақтау туралы заң" бойынша қорғалатын алғашқы ғимараттардың бірі – Хорю-дзидің кондосы өртенгенде, VII ғасырға тән құнды қабырға суреттері зақымданды. Осы оқиға мәдени мүліктерді қорғау жүйесін қайта ұйымдастыруға түрткі болды және 1950 жылдың 30 мамырында жазылып, сол жылдың 29 тамызында күшіне енген Мәдени мүліктерді қорғау туралы заңға (文化財保護法) негіз салды. Жаңа заң 1919, 1929 және 1933 жылдарғы заңдарды біріктірді. Бұрынғы заңдардың қорғау шеңбері "материалдық мәдени мүліктер" сияқты өнер мен қолданбалы өнер, "халықтық мәдени мүліктер" және "жер астындағы мәдени мүліктер" сияқты "жансыз мәдени мүліктерді" қамту үшін кеңейтілді. Заңды іске асыру ережелері мүліктің үш негізгі санаттарын белгіледі: материалдық/жансыз мәдени мүліктер және "тарихи орындар, көрнекті жерлер мен табиғи ескерткіштер". Материалдық мәдени мүліктер "жоғары көркемдік немесе тарихи құндылығы бар" заттар немесе "жоғары ғылыми құндылығы бар" археологиялық материалдар (немесе басқа да тарихи материалдар) ретінде анықталды.

Мәдени құндылықтарды қорғаудың соңғы жетістіктері

1951 жылдың 9 маусымынан бастап Мәдени мүліктерді қорғау туралы заңға сәйкес Ұлттық қазыналар деп белгіленді. Қорғалатын техникаларға суреттер мен каллиграфияны орамаларға орнату, лакталған бұйымдар мен ағаштан жасалған мүсіндерді жөндеу, но маскаларының, костюмдерінің және аспаптарының жасалуы кірді. Мәдени мүлікті тіркеу иесіне маңызды мәдени мүліктер мен Ұлттық қазыналарға қарағанда аз жауапкершілік жүктейді. 5 Ұлттық қазына ғимаратының ішінде мәдени мүліктер зақымдалды. Зақымдалған Ұлттық қазыналарға Зюиган-дзи (Бас зал және дін қызметкерлерінің жатақтары), Осаки Хачиман-гуй, Ширамизу Амидадо және Сейхаку-дзидің Будда залы жатады. Осы тұрғыдан Оңтүстік Кореяның қорғау жүйесі Жапония жүйесіне ұқсас. XXI ғасырда әр жылы сегізден тоғызға дейін мүліктер тағайындалды. Тағайындалған құрылыстар жапон қамалдарын салудың ең жоғары деңгейін көрсетеді және Сенгоку кезеңінің соңынан, яғни 16 ғасырдың соңынан 17 ғасырдың бірінші жартысына дейінгі уақыттан басталады. Қамалдар әскери бекіністер болған, сонымен қатар саяси, мәдени және экономикалық орталықтар еді. Олар даймё, оның отбасы және адал қызметкерлері үшін де тұрғын үйлер болды. Бұл санаттағы ең көне құрылым – Бунроку дәуірінде салынған қосымша донжон, яғни Мацумото қамалындағы Солтүстік-батыс кіші мұнарасы. 1485 және 1657 жылдар аралығында салынған он төрт Ұлттық қазына тарихи резиденциялар санатына енгізілген. Оның оны Киотода орналасқан. Құрылыстарға шайханалар, шоин бөлмелері, қонақтарға арналған немесе қабылдау залдары кіреді.

Мектептер

Жапонияның ең көне мектептерінің бірі – Нагано префектурасының Мацумото қаласындағы Кайчи мектебі 2019 жылы «мектептер» (学校) санатындағы жалғыз Ұлттық қазына деп танылды. Бұл оқу орны Мэйдзи реставрациясынан кейін көп ұзамай құрылып, 1876 жылы қазіргі батыс үлгісіндегі ғимаратқа көшірілді.

Қасиетті орындар

"Құдайлар" (神社) санатындағы ұлттық қазыналарға негізгі залдар (honden), дұға оқитын орындар (haiden), қақпалар, сый-сыйлықтарды ұсынатын залдар (heiden), тазару залдары (haraedono) және Синто киіз үйлерімен байланысты басқа да құрылыстар кіреді. Қазіргі уақытта осы санатта 42 ұлттық қазына бар, олар 12 ғасырдан (Хейан кезеңінің соңы) 19 ғасырға (Эдо кезеңінің соңы) дейінгі мерзімді қамтиды. Синто дәстүрі бойынша, ғибадатханалар немесе құрылыстар белгілі бір уақыт аралығында өзгеріссіз қайта жаңартылып, бастапқы нұсқасына сәйкес салынған. Осылайша, ежелгі стильдер ғасырлар бойы қайта жаңартылып, бүгінгі күнге дейін жеткен. Ең көне сақталған және тіркелген киіз үй құрылысы – Ужигами киіз үйінің негізгі залы, ол 12 ғасырға (Хейан кезеңінің соңы) жатады. Белгіленген құрылыстардың шамамен жартысы Жапонияның Кансай аймағындағы Киото, Нара және Шига префектураларында орналасқан. Никко Тошо Гуу бес ұлттық қазынаға ие. Бұл құрылыстар 6 ғасырдан (Асука кезеңі) 19 ғасырға (Эдо кезеңі) дейінгі 1000 жылдан астам жапон буддалық сәулет өнерін қамтиды. Белгіленген мүліктердің шамамен үштен екісі Кансай аймағында орналасқан, оның ішінде Нара префектурасында 60 ұлттық қазына киіз үйі және Киото префектурасында 31 құрылыс бар. Хору-дзи киіз үйі 18 құрылысымен ұлттық қазына атанған ең көп құрылыстарға ие. Эдо кезеңінің ортасында, 1701 жылы салынған Шизутани мектебінің аудиториясы қарапайым халыққа білім беру институты болған. Оның жамбас және қиыршықты (иримоя) шатыры жалпақ, кең ойыс плиткалардан және тігістерді жабатын жартылай цилиндрлі дөңгелек плиткалардан тұрады. Құрылыс жоғары сапалы ағаштардан, мысалы, зелькова, кедр және камфордан жасалған. Оура шіркеуі 1864 жылы француз дін қызметкері Бернар Петижан Фьердің 1597 жылдың 5 ақпанында Нагасакиде айқышқа тартылып өлтірілген 26 христиан шейітін еске алу үшін салынған. Шіркеудің фасады олардың өлім жазасы орындалған Нишизака төбесіне қарап тұр. Бұл готикалық стильдегі құрылыс және Жапониядағы ең көне ағаш шіркеу. 1501 жылы патша Шо Шин салған Тамаудун екі тас қабырғалы қоршаудан және Риукюан патшалығының мәйіттерін уақытша сақтаған үш қабір бөлімдерінен тұрады. Цужун көпірі – 1854 жылы суару үшін пайдаланылған және сол кездегі технологияның ең жоғары деңгейін көрсететін ұзын аркалы көпір және су құбыры.

Ежелгі құжаттар

Жапондық құнды тарихи құжаттар "Ежелгі құжаттар" (古文書) санатына жатқызылады. Бұл санатта 63 нысан немесе нысандар жиынтығы бар, олар хаттар мен күнделіктерден бастап тізімдерге дейін. Олардың бірі – ақ матадан жасалған карта, ал екіншісі – тасқа ойылған жазу. Дегенмен, осы санаттағы қалған барлық заттар қағазға жазылған қылқаламмен жасалған және көбінесе ерте каллиграфияның маңызды мысалдары болып табылады. Ең көне нысан 7 ғасырдың соңына, ал ең жаңасы 19 ғасырдың соңына (кеш Едо кезеңіне) жатады. Санаттағы жазбалардың шамамен жартысы Киотода сақталған.

Археологиялық материалдар

"Археологиялық материалдар" (考古資料) санатына ең көне мәдени мүліктердің бір бөлігі кіреді, олардың ішінде 50-і Ұлттық қазына деп белгіленген. Осы санаттағы Ұлттық қазыналардың көпшілігі бастапқыда қабірлерге қосылған немесе храм негірі үшін сыйлық ретінде берілген, кейіннен қабірлерден, кофундардан, сутра үйінділерінен немесе басқа археологиялық орындардан қазылған ірі заттар жиынтығынан тұрады. Ең көне заттар – палеолит дәуірінен қалған тас құралдар, жалын тәрізді керамика және ерте жапон өркениетін көрсететін Жомон дәуірінен қалған догу саз мүсіндері. Сондай-ақ, қола айналар мен қоңыраулар, әшекейлер, ежелгі қылыштар мен пышақтар да бар. Ең соңғы зат – алтыбұрышты тас бағана, ол 1361 жылғы Нанбоку-чо дәуіріне жатады. Материалдардың көп бөлігі (31) мұражайларда сақталады, ал Токио ұлттық мұражайында алты Ұлттық қазына бар. Дегенмен, 86 зат Камакура дәуірінен, ал ең соңғысы Муромачи дәуірінен. Белгіленген заттар буддалық храмдарда, синтоизм ғибадатханаларында, мұражайларда және жеке коллекцияларда сақталған. Бұл санатқа сонымен қатар Асука ғибадатханасына, Цурагаока Хачимангуға, Ицукусима ғибадатханасына, Касуга Тайшаға және Кумано Хаятама Тайшаға сыйланған қасиетті қазыналар да кіреді. Бұл қазыналар тиісті ғибадатхананың құдайына арналған. Оларға киім-кешек, тұрмыстық заттар және басқа да бұйымдар жатады.

Тарихи материалдар

Үш Ұлттық қазына жиынтығы "тарихи материалдар" (歴史資料) санатына енгізілген. Бір жиынтық 15-19 ғасырларда Рюкю аралдарының көп бөлігін билеген Рюкю корольдері Шо әулетіне қатысты 1251 заттан тұрады. Белгіленген заттар екінші Шо әулетінің (16-19 ғасырлар аралығында) кезеңіне жатады және Наха қаласының тарих мұражайында сақталады. Бұл жиынтықта 1166 құжат немесе жазба бар, оның ішінде құрылыс жоспарлары немесе жерлеу рәсіміне қатысты заттардың тізімдері; 85 – киім-кешек пен жиһаз сияқты қолөнер бұйымдары. Екінші жиынтыққа Хасекура Цуненаганың 1613-1620 жылдардағы Еуропаға жасаған сауда миссиясы (Кейчо елшілігі) кезінде әкелген суреттері, құжаттары, рәсімдік құралдары, аспаптары мен киімдері кіреді. Сэндай доменінің иегері Дате Масамуне Хасекураны жіберіп, ол Мексика қаласы мен Мадрид арқылы Римге сапар шегіп, содан кейін Жапонияға оралды. Сендай қалалық мұражайындағы белгіленген жиынтық 47 заттан тұрады: 1615 жылдың қараша айындағы Рим азаматтығы туралы құжат; Папа Пауыл V-нің портреті; Мадридте дінге қайта оралғаннан кейін дұға етіп тұрған Хасекураның портреті; 19 діни сурет; әулиелердің бейнелері; рознилер және айқыштар сияқты рәсімдік заттар; 25 түрлі киім мен аспаптар, соның ішінде дін қызметкерлерінің киімдері; Индонезиялық және Бенджамин Тензе крисі; және Цейлон пышағы. Үшінші жиынтыққа Эдо кезеңіне қатысты 2345 зат кіреді. Бұл заттар Чиба префектурасының Катори қаласындағы Ино Тадатака еске алу залында сақталады, олардың ішінде 787 карта мен сурет, 569 құжат және жазба, 398 хат, 528 кітап және 63 геодезиялық құрал бар.

Суреттер

8-ғасырдағы классикалық Нара кезеңінен бастап 19-ғасырдың алғашқы заманауи Эдо кезеңіне дейінгі жапон және қытай суреттері "суреттер" (絵画) санатында тізімделген. Бұл санаттағы 166 ұлттық қазынаға буддалық тақырыптар, пейзаждар, портреттер және сарай көріністері кіреді. Сурет салу үшін түрлі материалдар қолданылған: 92-сі ілгіш түрме, 40-ы қол түрмесі немесе эмакимоно, 24-і биобу – бүгілетін экрандар немесе жылжымалы есіктерге (фусума) салынған суреттер, ал 3-і альбом. Олар мұражайларда, будда ғибадатханаларында, синто ғибадатханаларында, жеке коллекцияларда, университетте және екі қабірде (Такамацуцука және Китора қабірлері) орналасқан. Олардың көпшілігі Токио, Киото және Нара ұлттық мұражайларында сақталған. Ұлттық қазыналардың ең көп саны Киотода – 51, ал Токиода – 51. Токиодағы суреттердің жартысынан астамы Токио ұлттық мұражайында орналасқан. 141 жазбаның 77-сі Нара префектурасында, ал тағы 42-сі Киото префектурасында орналасқан. Көптеген жағдайларда мүсіндер будда ғибадатханаларында сақталған. Хорю-дзи және Кофуку-дзи ең көп кіруі бар орындар, тиісінше 18 және 18 атаулары бар. Токиодағы Окура өнер мұражайы, Нарадағы Нара ұлттық мұражайы және Нарадағы Йошинодағы Йошино Микумари ғибадатханасының әрқайсысында мүсіндер санатында бір-бір Ұлттық қазына бар; Шино құдайларының төрт мүсінінен тұратын бір Ұлттық қазына Кумано Хаятама Тайшада орналасқан; ал Усуки тас Буддалары Усуки қаласына тиесілі.

Жасы

Аталған заттар Жапон өнері мен сәулетінің ежелгі заманнан бергі тарихына шолу ұсынады. Ең ертедегі археологиялық Ұлттық қазыналар 6500 жыл бұрынғы кезге жатады, ал Акасака сарайы 20 ғасырдың басында салынған. Ұлттық қазыналардың кез келген санатындағы заттар уақыт аралығын толығымен қамтымайды, керісінше, тарихи оқиғалармен анықталатын және сол өнер немесе сәулет түрінің гүлденген кезеңімен сәйкес келетін қысқа мерзімді білдіреді. Жапониядағы синтоизм ғибадатханаларының тарихы будда ғибадатханаларынан да көне. Алайда, ғибадатханаларды белгілі бір уақыт аралығында қайта жаңарту дәстүрі (式年遷宮祭) болғандықтан, ең көне ғибадатхана құрылыстары 12 ғасырдың соңына жатады. Типтік жапон қамалдары 1576 жылы Азучи қамалының салынуымен басталган 50 жылдық кезеңнің нәтижесі болып табылады, бұл қамалдардың стилі мен мақсатындағы өзгерісті білдірді. 1620 жылы қамалдар салу тоқтатылды; Токугава сёгунаты 1615 жылы Тойотоми кланын талқандап, жаңа қамалдар салуға тыйым салды. Жапон палеолитінен (13000–28000 ж.б.д.) табылған тас құралдар Жапонияда адамның қоныстануының бастауын көрсетеді және «археологиялық материалдар» санатындағы ең көне Ұлттық қазына ретінде тағайындалған. Тұрақты өмір салты мен өркениеттің алғашқы белгілері шамамен 14000–300 ж.б.д. аралығындағы Жомон кезеңімен байланысты. Солтүстік Жапонияда табылған саздан жасалған мүсіндер (догу) және әлемдегі ең көне керамикалық бұйымдар «археологиялық материалдар» санатындағы екінші ең көне Ұлттық қазына ретінде белгіленді. Бұл санаттағы ең ерте заттардың кейбіреуі Камакура дәуіріндегі сутра үйінділерінен табылған. «Көркемдік өнер», «жазу» және «мүсіншілік» санатындағы тағайындалған заттардың басталуы 552 жылы буддизмнің Жапонияға әкелінуімен байланысты. Осы санаттардағы ең көне Ұлттық қазыналардың бір бөлігі тікелей Қытай мен Кореядан импортталған. Камакура кезеңінен кейін, негізінен діни сипатта болған жапон мүсіншілігінің өнері төмендеді. Сондықтан Камакура кезеңінен кейін Ұлттық қазына ретінде танылған мүсіндер жоқ.