Кіріспе

Органдағы қан ағынын өлшеуге қолданылатын принцип – диффузия заңы. Фик принципі бойынша, егер келесі мәліметтер белгілі болса, органға қан ағынын маркерлік зат арқылы есептеуге болады:

Органның бірлік уақытта қабылдаған маркерлік затының мөлшері
Органды қамтамасыз ететін артериялық қандағы маркерлік заттың концентрациясы
Органнан шығатын веналық қандағы маркерлік заттың концентрациясы

Адольф Эйген Фик (1829–1901) әзірлеген Фик принципі жүрек шығысын өлшеу үшін қолданылған. Оның негізгі принциптері түрлі клиникалық жағдайларда да қолданылуы мүмкін. Фиктің бастапқы әдісінде "орган" – бүкіл адам денесі, ал маркерлік зат – оттегі болды. Алғаш рет бұл принцип 1870 жылғы 9 шілдеде өткен конференция баяндамаларында жарияланды және Фиктің еңбегіне сілтеме жасау үшін көбінесе осы жарияланым қолданылады. Принципті әртүрлі тәсілдермен қолдануға болады. Мысалы, егер органға қан ағысы белгілі болса, сонымен қатар маркерлік заттың артериялық және веноздық концентрациясы белгілі болса, онда органның маркерлік затты сіңіру деңгейін есептеуге болады.

Fick-тің болжамды анықтауы

Шындығында, газ концентрацияларын жинау және талдау қиын болғандықтан, бұл әдіс көбінесе қолданылмайды. Дегенмен, оттегінің тұтынылуына шамамен мән беріп, жүрек шығынын оттегі тұтынылуын өлшеудің қиын және уақытты көп алатын процесінсіз жақын шамамен анықтауға болады. Мұндай жағдайда бұл шамамен Фикк әдісі деп аталады. Көбінесе демалыс кезіндегі О2 тұтынылуының қабылданған мәні – дене бетінің әр шаршы метріне минутына 125 О2 құрайды.

Негізгі принциптер

Фик принципі перифериялық тіндердің затты толық сіңіруіне (немесе бөліп шығаруына) тең болатын, перифериялық тіндерге қан ағынының және заттың артериялық-веноздық концентрация айырмашылығының (градиентінің) көбейтіндісіне негізделген. Жүрек шығымын анықтауда ең көп өлшенетін зат – қанның оттегі мөлшері, бұл артериовеноздық оттегі айырмасын береді, ал есептелген ағын – өкпе жүйесі арқылы ағын. Бұл жүрек шығынын есептеудің оңай жолын ұсынады: егер жүректе ішкі шунт болмаса, өкпе қан ағыны жүйелік қан ағынына тең болады. Қанның артериялық және веноздық оттегі мөлшерін өлшеу үшін өкпе артериясынан (төмен оттегі мөлшерімен) және өкпе тамырынан (жоғары оттегі мөлшерімен) қан үлгісі алынады. Іс жүзінде, перифериялық артериялық қаннан алынған үлгі өкпе тамыры қанның орнына қолданылады. Перифериялық тіндердің оттегі тұтынуын анықтау күрделірек. Қанның артериялық және веноздық оттегі концентрациясын есептеу – қарапайым процесс. Қандағы оттегінің көбісі қызыл қан жасушаларындағы гемоглобин молекулаларымен байланысқан. Қандағы гемоглобин мөлшерін және гемоглобиннің қанығу пайызын (қанның оттегімен қанығу деңгейін) өлшеу оңай және дәрігерлерге қолжетімді. Гемоглобиннің әр граммы 1,34 О2 көтере алатындықтан, қанның (артериялық немесе веноздық) оттегі құрамын келесі формуламен бағалауға болады: Гемоглобин концентрациясы 15 және оттегі қанығуы 99% болғанда, артериялық қанның оттегі концентрациясы шамамен 200 О2/л құрайды. Аталған теңдеуде осы мәнді пайдаланғанда, аралас веноздық қанның оттегі концентрациясы шамамен 150 О2/л құрайды. Сондықтан, Фик әдісімен есептегенде, орташа ересек адамның (1,9 м3) шамамен жүрек шығыны: Жүрек шығыны = (125 О2/мин × 1,9) / (200 О2/л – 150 О2/л) = 4,75. Жүрек шығынын Фик принципін қолдана отырып, маркерлік зат ретінде көмірқышқыл газының өндірісі арқылы да бағалауға болады.

Бүйрек физиологиясында қолдану

Бұл принципті бүйрек физиологиясында бүйрек қан ағынын есептеу үшін де қолдануға болады. Бұл жағдайда оттегі емес, пара-аминогиппурат сияқты белгіше өлшендіріледі. Дегенмен, принциптер негізінен бірдей.