Кіріспе

Газ қоспасындағы құрамдас газдың қысымы

Газ қоспасындағы әрбір құрамдас газдың жартылай қысымы – егер ол газ ғана бастапқы қоспаның барлық көлемін сол температурада алып тұрса, сол газдың шартты түрдегі қысымы болып табылады. Идеал газ қоспасының жалпы қысымы – қоспадағы газдардың жартылай қысымдарының қосындысына тең (Далтон заңы). Газдың жартылай қысымы – газ молекулаларының термодинамикалық активтілігін өлшеуге мүмкіндік береді. Газдар ерігіштігіне, диффузияға және химиялық реакцияларға жартылай қысымдары бойынша түседі, ал газ қоспалары мен сұйықтықтардағы концентрацияларына емес. Газдардың осы жалпы қасиеті биологиядағы газдық реакцияларда да сақталады. Мысалы, адамның тыныс алуы үшін қажетті оттегі мөлшері және оның уытты деңгейі тек оттегінің жартылай қысымымен анықталады. Бұл, әртүрлі тыныс алу газдарында немесе қанда еріген оттегінің кең ауқымды концентрацияларында да қолданылады; сондықтан, 20% оттегі және 80% азот сияқты қоспалардың арақатынасы салмақ немесе масса бойынша емес, көлем бойынша анықталады. Сонымен қатар, артериялық қан газдарын тексеруде оттегі мен көмірқышқыл газының жартылай қысымы маңызды көрсеткіштер болып табылады. Аталған қысымдарды, мысалы, ми-жұлын сұйықтығында да өлшеуге болады.

Бу қысымы

Бу қысымы – будың бу емес фазаларымен (яғни сұйық немесе қатты) тепе-теңдіктегі қысымы. Көбінесе бұл термин сұйықтың булануға бейімділігін сипаттау үшін қолданылады. Бұл молекулалар мен атомдардың сұйық немесе қатты заттан шығуға бейімділігін өлшейтін шама. Сұйықтың атмосфералық қысымдағы қайнау нүктесі оның бу қысымы қоршаған атмосфералық қысымға тең болатын температураға сәйкес келеді және оны қалыпты қайнау нүктесі деп атайды. Белгілі бір температурада сұйықтың бу қысымы жоғары болса, сұйықтың қалыпты қайнау температурасы төмен болады. Бу қысымы графигінде әртүрлі сұйықтықтардың температураға байланысты бу қысымы көрсетілген. График бойынша, бу қысымы жоғары сұйықтықтардың қалыпты қайнау температурасы төмен. Мысалы, кез келген температурада метилхлоридтің бу қысымы график бойынша ең жоғары. Оның қалыпты қайнау температурасы да ең төмен (-24,2 °C), бұл метилхлоридтің бу қысымы қисығы (көк сызық) бір атмосфераның (атм) абсолютті бу қысымының көлденең сызығымен қиылысатын нүкте. Биік тауларда атмосфералық қысым теңіз деңгейіндегіден төмен болғандықтан, сұйықтықтардың қайнау температурасы төмендейді. Эверест тауының шаңырағында атмосфералық қысым шамамен 0,333 атм, сондықтан график бойынша диэтил эфирінің қайнау температурасы шамамен 7,5 °C, ал теңіз деңгейінде 34,6 °C (1 атм) болады.