Кіріспе

Жоғары биіктіктегі төмен оттегіге ұшыраудың нәтижесінде туындайтын медициналық жағдай. Аурудың алдын алу үшін бір тәулікте биіктікті шамадан артық көтермеу керек. Дегенмен, емдеу шаралары жеткілікті зерттелмеген. АМС шамамен 20% адамда биікке жылдам көтерілгеннен кейін, ал 40% адамда одан да биікке көтерілгеннен кейін пайда болады.

Белгілері мен симптомдары

Адамдар биіктікке байланысты ауруға әртүрлі сезімталдықпен келеді; дені сау кейбір адамдарда, жедел биіктікке байланысты ауру теңіз деңгейінен шамамен жоғарыда басталуы мүмкін, мысалы, көптеген тау шаңғы курорттарында, бұл қысымға балама. Бұл биіктікке байланысты аурудың ең көп кездесетін түрі. Симптомдар көбінесе көтерілгеннен кейін он сағат ішінде пайда болады және әдетте екі күн ішінде басылады, бірақ кейде олар ауыр жағдайға ұласуы мүмкін. Симптомдары: бас ауруы, ұйықшаңдық, шаршау, асқазан ауруы, бас айналу және ұйқының бұзылуы. Жүктеме симптомдарды күшейте алады. Тыныс айналымы циклының соңындағы көмірқышқыл газының ең төменгі жартылай қысымы (ең төменгі концентрациясы, альвеолалық желдетудің жоғары деңгейін көрсететін өлшем) және сәйкесінше жоғары оттегімен қанығу деңгейлері, жоғары тыныс айналымы циклының соңындағы pCO2 және төмен оттегімен қанығу деңгейлеріне қарағанда жедел тау ауруына шамалы бейім.

Биіктігі жоғары

Биіктікте, тыныс алу кезіндегі инспираторлық оттегі қысымының төмендеуінен (PiO2) туындайтын физиологиялық әсерлерге жаттығу қабілетінің төмендеуі және тыныс алудың жиілеуі (көміртегі диоксидінің артериялық парциалдық қысымының төмендеуі: PCO2) жатады. Артериялық оттегі тасымалы аздап нашарлауы мүмкін, бірақ артериялық оттегімен қанығу (SaO2) көбінесе 90% жоғары деңгейде сақталады. Көптеген адамдардың осы биіктіктерге жылдам көтерілуіне байланысты биіктікке бейімделу синдромы (ауруы) жиі кездеседі.

Алдын алу

Баяу көтерілу – биіктікке байланысты аурудың алдын алудың ең жақсы жолы. Альпинистер мен тауға жоғары көтерілетін көптеген адамдар қысымның шамамен жоғары деңгейіне жеткеннен кейін "жоғары көтеріліп, төмен түсуге ұйықтау" тәсілін қолданады. Биік тауға шығушылар үшін әдеттегі бейімделу жолы – базалық лагерде бірнеше күн болу, одан жоғарырақ лагерге баяу көтерілу, сосын қайта базалық лагерге оралу. Келесі жолы жоғары лагерге көтерілгенде, онда түнеу қажет. Бұл процесс бірнеше рет қайталанады, әр жолы жоғары биіктікте өткізілетін уақыт ұзартылып, организмнің сол жердегі оттегі деңгейіне бейімделуіне мүмкіндік беріледі, бұл процесс организмде қосымша қан жасушаларының өндірілуін қамтиды. Альпинист белгілі бір биіктікке бейімделгеннен кейін, процесс қайталанады, лагерьлер одан да жоғары биіктіктерге орналастырылады. Бас ереже – ұйықтау үшін күніне шамадан артық көтерілмеу. Яғни, бір күнінде мысалы, бір биіктіктен екінші биіктікке көтерілуге болады, бірақ содан кейін ұйықтау үшін сол биіктіктен төмен түсу керек. Бұл процесті асықтыру қауіпті, сондықтан альпинистер биік шыңға көтерілуге тырысқанға дейін күндер (кейде апталар бойы) бейімделуі қажет. Биіктік шатырлары сияқты жасанды биіктік құралдары оттегісіз ауамен қамтамасыз етеді және биіктікке ішінара алдын ала бейімделуге мүмкіндік беру үшін жасалған, бұл тауда қажетті уақытты қысқартады. Биіктікке бейімделу – төмен биіктіктен жоғары биіктікке жылдам көшетін кейбір адамдар үшін қажет.

Дәрі-дәрмектер

Ацетазоламид (Диамокс) дәрісі кейбір адамдарға жоғары биіктікке жылдам көтерілуге көмектеседі, сондай-ақ АМС (биіктікке бейімделу синдромы) дамуының басында қабылданса, тиімді болуы мүмкін. Ацетазоламид профилактикалық шара ретінде симптомдар пайда болмас бұрын күніне екі рет 125 мг дозада қолданылуы мүмкін. Эверест базалық лагерінің медициналық орталығы, жылдам көтерілуге қажеттілік болмаса (мысалы, ұшақпен биік орналасқан жерге ұшу немесе жер бедерінің ерекшеліктеріне байланысты), оны ұтымды көтерілу кестесін алмастыру ретінде қолданудан сақтайды. Орталық профилактика үшін 24 сағат бұрын бастап, жоғары биіктікте немесе төмен түскенге дейін күніне екі рет 125 мг дозаны ұсынады. Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) да профилактика үшін 12 сағат сайын 125 мг ацетазоламид қабылдауды ұсынады. Ацетазоламид – жеңіл диуретик, ол бүйректі несеп арқылы көбірек бикарбонат шығаруға ынталандырады, соның салдарынан қанның pH деңгейін төмендетеді. Бұл pH өзгерісі тыныс орталығын дем алудың тереңдігі мен жиілігін арттыруға ынталандырады, осылайша табиғи бейімделу процесін жеделдетеді. Ацетазоламидтің негізгі қосымша әсері – аэробтық төзімділіктің төмендеуі. Басқа да шағын қосымша әсерлерге қол-аяқтың құрысуы жатады. Ацетазоламид сульфанамид тобына жатса да, ол антибиотик емес және сульфанамидке аллергиясы бар адамдарда өмірге қауіпті аллергиялық реакцияны тудырмайды. Күніне 1000 мг дозасы жоғары биіктікте болудың салдарынан болатын төмендеуге қоса, өнімділікті 25%-ға төмендетеді. CDC дексаметазонды төмен түскен кезде ауыр АМС және ЖМС (жоғары биіктіктегі мидың ісінуі) емдеу үшін сақтап қалуды ұсынады, ал нифедипин ЖМС-тің алдын алуға көмектеседі. Олардың танымал болуына қарамастан, антиоксидантты емдеулер АМС-тің алдын алу үшін тиімді дәрі емес екені анықталды. Силденафил сияқты фосфодиэстераза ингибиторларына қызығушылық олардың тау ауруының бас ауруын күшейте алатынына байланысты шектеулі. Биіктік ауруының алдын алу үшін перспективті препарат – миоинозитол триспирофосфаты (ИТПФ), ол гемоглобин шығаратын оттегі мөлшерін арттырады. Биіктік ауруының пайда болуына дейін ибупрофен – АМС-қа байланысты бас ауруын және жүрек айнуын жеңілдетуге көмектесетін стероид емес қабынуға қарсы және ауырсық басушы препарат. Ол АМС-тың ауыр симптомдарымен байланысты мидың ісінуінің (мидың қабынуының) алдын алу үшін зерттелмеген.

Рецептсіз сатылатын өсімдіктерден жасалатын қоспалар мен дәстүрлі дәрілер

Кейде биіктіктегі аурудың алдын алу үшін шөптік қоспалар мен дәстүрлі медицина ұсынылады, оның ішінде гинкго билоба, R crenulata, темір сияқты минералдар, антиацидтер және медроксипрогестерон, эритропоэтин сияқты гормоналды қоспалар. Қытай және Тибет дәстүрлі медицинасында биіктіктегі аурудың белгілерін болдырмау үшін Radix rhodiola тамырының сығындысы жиі қолданылады, бірақ бұл сығындының тиімділігі мен қауіпсіздігін растайтын нақты медициналық зерттеулер жоқ.

Қысқылтегін байыту

Биіктік жағдайында оттегімен толықтыру биіктік ауруының гипоксиямен байланысты әсерлеріне қарсы күресуге мүмкіндік береді. Аз мөлшердегі қосымша оттегі климатты бақылайтын жайлардағы эквивалентті биіктікті төмендетуге көмектеседі. , оттегі концентрациясын 5%-ға арттыру арқылы оттегі концентраторы және бар вентиляциялық жүйе тиімді биіктікті қамтамасыз етеді , бұл биіктікке бейімделмеген адамдар үшін ыңғайлырақ. Газ баллондарынан немесе сұйық ыдыстардан алынған оттегі мұрындық канюла немесе маска арқылы тікелей қолданылуы мүмкін. Электр қуаты болған жағдайда, қысымды ауыстырып соруға негізделген (PSA), VSA немесе вакуумдық қысымды ауыстырып соруға негізделген (VPSA) оттегі концентраторларын оттегі өндіру үшін пайдалануға болады. Стационарлық оттегі концентраторлары көбінесе PSA технологиясын қолданады, ол биіктіктегі төменгі барометриялық қысымда өнімділігінің төмендеуіне әкеледі. Өнімділіктің төмендеуін толықтырудың бір жолы – жоғары өнімділікке ие концентраторды пайдалану. Сонымен қатар, көлік құралының тұрақты тогымен немесе ішкі аккумуляторлармен жұмыс істейтін портативті оттегі концентраторлары бар, және коммерциялық түрде қол жетімді кем дегенде бір жүйе өзінің жұмысына биіктіктің әсерін өлшеп, толықтыра алады. Осы әдістердің бірінен алынған жоғары тазалықтағы оттегінің қолданылуы FiO2 (жұмсарылған оттегінің үлесі) арқылы оттегінің жартылай қысымын арттырады.

Басқа әдістер

Суды көп ішу биіктіктегі жұқа, құрғақ ауада тез тыныс алудан жоғалатын сұйықтықты толықтырып, акклиматизацияға көмектесуі мүмкін. Алайда, шамадан тыс су ішудің ("артық суланудың") ешқандай пайдасы жоқ, тіпті ол қауіпті гипонатриемияға алып келуі мүмкін.

Емдеу

Жалғыз сенімді емдеу, және көп жағдайда қол жетімді жалғыз нұсқа – төмен түсу. Пациентті емдеу немесе жағдайын тұрақтандыруға тырысу, жақсы бақылау және жақсы медициналық жабдықтар болмаса, қауіпті. Дегенмен, пациенттің орналасқан жері мен жағдайы мүмкіндік берген жағдайда, келесі емдеулер қолданылуы мүмкін: Жеңіл және орташа дәрежедегі АМС-қа оттегі қолданылуы мүмкін, және оны тау курорттарының дәрігерлері жиі ұсынады. Симптомдар 12-36 сағат ішінде төмендеуі мүмкін, төмен түсу қажеттілігі тумайды. АМС-тың ауыр жағдайларында немесе жылдам төмен түсу мүмкін болмағанда, аяқ сорғысымен ісірілетін портативті пластикалық гипербариялық камера – Гамов қапшығы, тиімді биіктікті азайту үшін қолданылуы мүмкін. Гамов қапшығы көбінесе ауыр АМС-тан зардап шеккен пациенттерді эвакуациялауға көмектесу үшін ғана қолданылады, биіктікте емдеу үшін емес. Ацетазоламидті күніне екі рет 250 мг дозада қабылдау, биіктікке бейімделуді жеделдету арқылы АМС-ты емдеуге көмектеседі. Денели медициналық зерттеу жобасының зерттеуінде былай делінген: «Аурудың белгілері анықталған жағдайда ацетазоламидпен емдеу симптомдарды жеңілдетеді, артериялық қанмен қамтамасыз етуді жақсартады және өкпедегі газ алмасудың нашарлауын болдырмайды». Эквадор, Перу және Боливияда биіктіктегі ауруға халықтық ем – кока өсімдігінен жасалған шай. «Мате де кока» дегенге қараңыз. Стероидтар өкпе немесе ми ісігінің симптомдарын емдеу үшін қолданылуы мүмкін, бірақ АМС-тың өзіне ем бола алмайды. 2012 жылы өткізілген екі зерттеуде, күніне үш рет 600 мг ибупрофен қабылдау АМС-тың ауырлығын және жиілігін азайтуға тиімді екені көрсетілді; HAPE немесе HACE-қа әсер еткені анық емес. Эверестке көтерілген альпинистерде сынақтан өткен парацетамол (ацетаминофен) де биіктіктегі ауруға қарсы ибупрофенмен бірдей тиімді екенін көрсетті.