Америка Азамат Соғысындағы «Лексингтон» кемесінің тарихы

Кіріспе

АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ағаш қаптамалы соғыс кемесі.

Үшінші USS Lexington – Америка Азамат соғысы кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштеріндегі ағаш қаптамалы канонерлік кеме.

Сатып алу және қайта құру

Лексингтон 1861 жылы Пенсильвания штатының Питтсбург қаласында жақтап жүретін бу кемесі ретінде салынды. Соғыс департаменті оны сатып алып, Огайо штатының Цинциннати қаласында командир Джон Роджерс басшылығымен канонерлік қайыққа айналдырды. Теңіз күштері басқаруындағы канонерлік қайық 1861 жылдың 12 тамызында Каир қаласында армияның Батыс флотилиясына қосылды. 22 тамызда ол Кентукки штатының Падука қаласында W. B. Терри паромына тосқауыл қойды, ал 4 қыркүйекте Тайлермен бірге Конфедерацияның Джексон канонерлік қайығымен және Кентуккидегі Хикман мен Колумбус қалаларындағы оңтүстік жағалау батареяларымен шайқасты. 6 қыркүйекте екі канонерлік қайық генерал Улисс С. Гранттың Теннесси және Камберленд өзендерінің сағасындағы стратегиялық Падука және Смитленд қалаларын (Кентукки штаты) басып алуына жетекшілік етті. Грант теңіздегі күшін алғаш рет пайдаланып, конфедераттардың штатқа енуіне қарсы тұрып, Кентуккиді Одақ құрамында сақтауға көмектесті және Конфедерацияны бөліп, Миссисипи жүйесін толығымен Одаққа бағындырған болашақ науқандарда теңіз қозғалмалылығы мен қолдауын тиімді пайдалануының алға басылымдарын жасады. Лексингтонның келесі әрекеті 10-ы күні болды, ол және Конестога конфедерацияның батареясын үнсіздікке мәжбүр етіп, Миссури штатының Лукас Бенд қаласында әскерлердің ілгерілеуін қамтамасыз еткен кезде Джексонды зақымдады. Лексингтоннан атылған 8 дюймдік снаряд Джексонның оң жақ рульдік бөлімінде жарылып, ауыр зақым келтірді. Тек Кентукки штатының Колумбус қаласындағы биік жартастардағы қуатты батареялар Джексонды және тағы бір оңтүстік паромын тұтқындаудан сақтап қалды.

Белмонт шайқасы

22-25 қыркүйекте Кентукки штатының Оуэнсборо қаласына экспедициямен бірге болғаннан кейін, Лексингтон 7 қазанда Колумбтың батареяларын тағы да атқылады. Бір ай өткен соң Тайлермен бірге ол генерал Гранттың әскерін Белмонт шайқасында қорғады, жаудың жағаға түсуге қарсы тұрған батареяларын үнсіздікке мәжбүр етті. Конфедерациялық әскерлердің көп саны Гранттың әскеріне қауіп төндіргенде, Лексингтон мен Тайлерден жасалған жүзімшар және банкалық оқтардың тиімді атысы оңтүстік күштерін шашыратты, одақ әскерлеріне көліктерімен қауіпсіз жерге жетуге көмектесті.

Форт-Генри шайқасы

Батыс флотилиясы Теннесси өзенімен жоғары қарай, Оңтүстіктің орталық аймақтарына су жолымен кіруді қорғайтын Генри фортына шабуыл жасау үшін көтерілді. Операция бастапқыда бірлескен экспедиция ретінде жоспарланғанмен, шабуылға дейін 2 күн бұрын болған қатты жаңбырлар әскердің қозғалысын кешіктірді, сондықтан 6 ақпанда канонерлік қайықтар жеке шабуыл жасады. Канонерлік қайықтардың дәл атысы фортты қиратты, бригадир генерал Ллойд Тилгманды (CSA) оның қорғаныс қаруларының төртеуін ғана қолдануға мүмкіндік бермей, туын түсіруге мәжбүр етті. Генри форты капитуляциядан кейін үш күн бойы жалғасқан операциялар барысында "Тайлер", "Конестога" және "Лексингтон" Теннесси өзенін Конфедерация көліктерінен тазартты, құрылысы аяқталмаған "Истпорт" пароходына ие болды және өзен үстінен өтетін теміржол көпірін жойды.

Шило шайқасы

Жөндеу жұмыстарынан кейін «Лексингтон» «Тайлермен» қосылып, армия көлігін қорғады және Теннесси өзені бойындағы әскерлердің қозғалысын қолдады. 1 наурызда канонерлік кемелер Конфедерация күштерінің Шило (Питтсбург қонысы) Теннессиде бекініп қалуына қарсы тұрды. Олар аймақтағы Конфедерация күштерінің күшін анықтау үшін теңізшілер мен армия мергендерінен тұратын топты жатты. Содан кейін олар өзен жоғары ағысына жылжып, 12-сі күні Чикасоу (Алабама штаты) орналасқан Конфедерация батареясымен шайқасты. Ай соңында олар Миссисипи штатының Истпорт қаласына дейін өрлей жөнелді, онда оңтүстік артиллериясымен атыс жүргізді. Форт-Генри мен Форт-Донельсонды басып алу Конфедерацияның сыртқы қорғаныс шебінде Гранттың жедел пайдаланған үлкен жарылыстар жасады. Генерал Альберт Сидни Джонстон басқаратын оңтүстік әскерлері Шило шайқасында оның ілгерілеуін тоқтатуға күш салды және одақ әскерлерін жеңіске жақын жеткізді. Генерал-майор Леонидас Полк, CSA, Конфедерация күштерінің «жау позициясынан 150-ден 400 метрге дейін арақашықтықта болғанын, соғыстың ең жарқын жеңісін аяқтау үшін тек алға жылжу және оның әскерлерінің моральдық жағдайы нашарлаған қалдықтарына қарсы күшті шабуыл жасау қана қажет болғанын» хабарлады. «Осы сәтте оның канонерлік кемелері өзен бойымен төменге қарай, әскерлері жиналған жерге жақын жерге түсіп, жағалауға, біздің күштеріміз жақындап келе жатқан бағытқа қарай үлкен оқ-дәрі және снарядтар ашты». «Лексингтон» мен «Тайлердің» уақтылы көмегі күштердің нәзік тепе-теңдігін одақ жағына қайтарды және Гранттың әскерін апаттан сақтап қалды. Күн батқаннан кейін «Лексингтон» мен «Тайлер» түн бойы таңғы шабуылда басып алған одақтың лагерьлеріне орналасқан Конфедерация әскерін бомбалаумен айналысты. Қараңғыда атыс салған канонерлік кемелер көп шығын келтірмеді, бірақ көптеген Конфедерация сарбаздарының ұйықтауына кедергі келтірді.

Сент-Карл шайқасы

Лексингтон армияның Теннесси өзеніндегі операцияларын қолдауды жалғастырды, содан кейін 14 маусымда Миссисипи өзенімен Коннестога, Сент-Луис және Моунд-Ситимен бірге төменге қарай бағыт алып, Уайт-Риверге кірді. 17 маусымда Одақтың канонерлік кемелері Арканзас штатындағы Сент-Чарльз қаласын басып алғанда, тікелей оқ тиюі салдарынан Моунд-Ситидің бу барабаны жарылып, көптеген сарбаздары күйік шақты. Жараланған экипаж мүшелеріне Лексингтонда көмек көрсетілді, ол өзен бойымен тағы 63 миль жол жүріп Крук Пойнт Кот-офқа жетті, бірақ судың тым аз болуына байланысты кері қайтуға мәжбүр болды. Канонерлік кеме содан кейін Миссисипиге оралып, өзен жағалауынан шабуыл жасаған партизандық топтардан әскерлік көліктерді қорғады.

Язу өзені, Хиндман форты және Камберленд өзені операциялары

1862 жылы 1 қазанда Батыс флотилиясының басқа кемелерімен бірге теңіз күштеріне қосылған «Лексингтон» Миссисипи штатындағы Виксбургке арт жағынан шабуыл жасау үшін Язу өзенімен бірлескен экспедицияға қатысты. 27 желтоқсанда өзендегі миналарды жою кезінде одақтың канонерлік кемелері Конфедерацияның батареяларынан күшті шабуылдарды тойтарды. Келесі күні генерал Шерманның әскерлеріне Чикасоу-Бэйуға шабуыл жасағанда олар оттықпен көмектесті. «Осы операциялар барысында, – деп жазды Дэвид Диксон Портер, – теңіз күштері генерал Шерманның жорығының сәтті болуын қамтамасыз ету үшін барлық қажетті шараларды жасады». Теңіз күштері эскадрильядан жағалауды бомбалауды жүргізіп, алдау амалдарын қолданды, бірақ қатты жаңбырлар кедергі келтірді және Конфедерация күштерінің уақтылы келгеніне байланысты одақтың әскерлері кері шегінуге мәжбүр болды. 1863 жылдың 4 қаңтарында канонерлік кемелер мен әскер тасымалдау кемелері Арканзас штатындағы Уайт-Ривер өзенімен Форт-Хиндманға шабуыл жасау үшін жолға шықты. Эскадрилья 9-ы күні конфедерациялық мылтық орындарына оқ жаудырып, әскердің жағаға түсуін қамтамасыз етті. Келесі күні армия шабуылға дайын болмаса да, одақтың кемелері қатты қорғалған фортқа 60 метрге дейін жақындап, ертеңгі шабуылға дайындалу үшін нығайту жұмыстарын әлсірететін қақтығысты бастады. 11-і күні одақтың әскерлері шабуылға шыққанда, канонерлік кемелер дәл бағытталған оқтарын қайта бастап, оңтүстік қаруларының барлығын үнсіздікке мәжбүр етті. Осы жеңілістен кейін конфедерациялықтар Уайт және Сент-Чарльз өзендеріндегі басқа да бекіністерінен шығып кетті. Сонымен қатар, конфедерациялық шабуылшылар Камберленд аңғарының бақылауын одақтан тартып алуға әрекеттенді. Генерал Уильям Роузкранстың теңіз күшінен көмек сұрауына жауап ретінде «Лексингтон» 25 қаңтарда Камберленд өзеніне бет алды. Бірлескен әскери-теңіз күштерінің ынтымақтастығы өзеннің жоғарғы ағысын одақтың бақылауында ұстап тұрды және конфедерациялықтардың тиімді қарсы шабуыл жасауына жол бермеді. Оңтүстік снайперлері мен ұшатын батареялардан жиі шабуылдарды тойтарып, «Лексингтон» тасымалдау кемелерін сүйреп апарып, жағалаудағы конфедерациялық бекіністерін жойды. 3 ақпанда тағы бес кемемен бірге конфедерациялықтардың Форт-Донельсонды қайтарып алу әрекетін тойтарды. Олар шайқас орнына келгенде, қорғаныс әскерлерінде «оқ аяқталған және жау әскерлерімен толық қоршалған, бірақ олар оларды әлі де ұстап тұрған» екені анықталды. «Лексингтон» конфедерациялықтарды жеделдетіп талқандады.

Lexington, which transferred to the navy with the other ships of the Western Flotilla on 1 October 1862, participated in the joint expedition up the Yazoo River to attack Vicksburg, Mississippi from the rear. On 27 December, while clearing mines from the river, the Union gunboats fought off heavy attacks by Confederate batteries. The next day they provided cover fire for General Sherman's troops during an attack on Confederate held Chickasaw Bayou. "Through these operations," David Dixon Porter wrote, "the Navy did everything that could be done to ensure the success of General Sherman's movement." Though the navy supplied shore bombardment from the squadron and created diversionary movements, the Union troops, hindered by heavy rains and faced by the timely arrival of Confederate reinforcements, were forced to withdraw. On 4 January 1863, the gunboats and army transports headed up the White River, Arkansas, to attack Fort Hindman. The squadron covered the landing of troops on the 9th by shelling Confederate rifle pits. The next day, though the Army was not in position to press the attack, the Union ships moved to within 60 yards of the staunchly defended fort and began a blistering engagement which softened the works for the next day's assault. When the Union troops charged the position on the 11th, the gunboats resumed their well directed fire and silenced every southern gun. After this defeat the Confederates evacuated other positions on the White and Saint Charles rivers. Meanwhile, Confederate raiders were threatening to wrest control of the Cumberland Valley from the Union. Answering General William Rosecrans' appeal for naval support, Lexington got underway for the Cumberland River on 25 January. The joint army navy cooperation kept the upper rivers open to the Union and prevented an effective Confederate counteroffensive. Frequently fighting off attacks from Southern snipers and flying batteries, Lexington escorted transports and destroyed Confederate positions along the banks. On 3 February with five other ships she helped repulse a Confederate attempt to retake Fort Donelson. When they reached the scene of the battle they found the defending troops "out of ammunition and entirely surrounded by the rebels in overwhelming numbers, but still holding them in check." Lexington routed the Confederates in a hurry.

Миликен бұрылысы шайқасы

2 маусымда Миссисипиден Виксбургке қарсы соңғы операцияларды қолдау үшін бұйрық берілді, «Лексингтон» Миссисипидегі Милликен бұғазында одақ әскерлерін 7-сі күні саны жағынан басым конфедерациялық сарбаздардың шабуылынан қорғауда «Чоктау» кемесімен бірікті. Келесі айда ол мықты конфедерациялық бекініске қарсы операциялар жүргізе берді, ол 4 шілдеде түсті. Жазда Миссисипиде барлау жұмыстары мен патрульдік міндеттерді орындағаннан кейін, «Лексингтонға» 29 қазанда Теннесси өзеніне генерал Шерманға конфедерациялық жерлерге шабуылдың бастапқы кезеңінде көмектесу үшін қайта оралуға бұйрық берілді. Алайда, 1864 жылдың ақпан айының соңында ол Миссисипиге Қызыл өзен операциясын қолдау үшін қайта оралды. «Осадж» және тағы төрт канонерлік қайықпен ол Қара өзенге жоғары қарай жылжып, Оуачита өзеніне кірген конфедерациялық мергендер туралы ақпарат жинады, содан кейін Байо-Луи өзенін бойымен өрледі, бірақ судың тереңдігінің азаюына байланысты кері қайтуға мәжбүр болды. 5 наурызда Қызыл өзеннің сағасына жеткенге дейін конфедерациялық артиллерия мен көп мөлшерде мақта қолға түсті. Бір аптадан кейін Миссисипи эскадрильясы Қызыл өзенге күшпен көтерілді.

Қызыл өзен

Конфедерация қорғаушылары Симмеспорттан ығыстырылып, генерал-майор А.Ж. Смит әскерлері Форт ДеРуссиге бет түзеді, ол 14 наурызда бірлескен құрлық және теңіз күштерімен басып алынды. Келесі күні Лексингтон, Оуачита канонерлік қайығымен және одан кейін Истпортпен бірге Александрияға (Луизиана штаты) қарай жол тартты, Александрияның тасылдарынан қауіпсіздік іздеп қашқан конфедерациялық кемелерді қуды; бірақ Одақтың кемелері алты кемені ұстауға бір сағатқа кешігіп келді. Конфедерациялық кеме Countess қашқанда жерге тұншығып, артында қалған баржа ұсталмауы үшін өртелді. Келесі күні әскери көліктер келді және әскерлер сол қаланы басып алу үшін түсірілді. 7 сәуірде Лексингтон және тағы бес канонерлік қайық Шеревпортқа (Луизиана штаты) қарай, генерал Натаниел Прентисс Банксқа қолдау көрсету үшін өзеннен өтті. Үш күннен кейін Спрингфилд десантына жақын өзеннің тар жеріне батып кеткен Нью-Фоллс-Сити кемесінің корпусы экспедицияның жолын тоқтатты. Бұл кедергі жойылғанға дейін генерал-майор Банкс Гранд-Энкор маңындағы Сабин қиылысында жеңілгені және Плезант-Хиллге шегінгені туралы хабар келді. Бригаданың көліктері мен әскерлері генерал Томас Килби Смит басқа күшке оралып, Банксқа қосылуға бұйрық берілді. Одақтың Қызыл өзендегі жорысының ең жоғары нүктесіне жетілді. Осыдан бастап су деңгейінің төмендеуі және конфедерациялық жағалаудан атыс күшеюі кемелердің Александрия тасылдарында тұтқындалып қалу қаупінен құтылу үшін қаһарлы шайқасқа түсуіне әкелді. Блэр жеріндегі шайқаста Лексингтон жағалаудағы батареяны үнсіз қылды, бірақ конфедерациялық атты әскерлер эскадрильяның қалған бөлігіне мылтықпен атыс жасады. Көтерілісшілер бір сағаттан астам уақыт бойы ерекше табандылықпен күресті, ең ауыр және шоғырланған мылтық отын ашты. Портер бұл "қызықты оқиға, жаяу әскер мен канонерлік қайықтар арасындағы шайқас" деп сипаттады, ақырында канонерлік қайықтардың атысымен шешілді, бұл конфедерациялықтарға ауыр шығын келтірді, оның ішінде олардың қолбасшысы генерал Томас Гриннің қазасы да болды. Бұл шайқаста Осэдждің бас инженері Томас Доути жасаған және кейін Томас О. Селфридж-кене "бұрақты сырттан, қазір перископ деп аталатын құрал арқылы байқау әдісі" деп сипаттаған бірегей құрал қолданылды. Қызыл өзеннің биік жағалаулары кемелердің артиллериялықтарына су деңгейінен оқ атуда үлкен қиындық туғызды. Доутидің тапқырлығы бұл мәселені шешуге көмектесті. Осылайша, қазіргі заманғы қару-жарақ мұнараларында және су асты кемелерінде танымал болған перископ Азамат соғысында Батыс суларында қолданысқа енді. Гранд-Экорға жеткенде флоттың алдында қауіпті жағдай туды. Қызыл өзен, әдетте маусымның соңына дейін жоғары, соншалықты төмендеді, канонерлік қайықтар тасылдардан өте алмады және Миссисипи эскадрильясының жақсы бөлігі жойылуға ұшырады, өйткені Одақ әскері эвакуация жоспарларын жасады. Алайда, АҚШ-тың подполковнигі Джозеф Бейли құламаның жартастары арқылы бөгеттер салу және суды көтеру жоспарын ұсынды. Ортадағы ашылудан кемелер судың үстінен шығатын еді. 1864 жылдың 9 мамырында бөгет құрылысы аяқталуға жақын болды, бірақ судың қысымы соншалықты жоғары болды, ол бір жағынан бөгеттің астына соққан екі тас баржаны алып кетті. Осы оқиғаны көрген адмирал Портер атқа мініп, жоғарыдағы кемелердің бекіре тұрған жеріне жетіп, Лексингтонға жолға шығуға бұйрық берді. Лейтенант Бэч Лексингтонды жоғарғы тасылдан сәтті өткізіп, содан кейін оны бөгеттегі ашылуға тікелей бағыттады, онда ашулы сулар оның жойылуын ғана уәде етті. Ол бөгеттің ойығына толық бумен кірді және бірнеше рет қатты құйрылып, төмендегі тастарға сәтке асылып, кейін 30 мыңдай дауыстың айқай-шуына кенеліп, тыныш, терең суға жетті. Одан кейін қалған кемелер ілесіп, Одақтың құнды флоты құтқарылды. 1864 жылдың 15 маусымында Лексингтон Беула Ландингте (Миссисипи штаты) конфедерациялық Mattie, M. Walt және R. E. Hill кемелерін, бортында мақтасымен ұстады. 1864 жылдың 22 маусымында Арканзас штатының Уайт-Ривер станциясына жасалған шабуылды тойтарды. Соғыстың қалған кезеңінде ол күзет және конвой міндеттерін атқаруды жалғастырды. 1865 жылдың 5 маусымында Иллинойс штатының Моунд-Сити қаласына келді және 2 шілдеде қызметтен босатылды. Лексингтон 1865 жылдың 17 тамызында Томас Скотт пен Вудбернге сатылды.

The Confederate defenders were driven off at Simmesport and Maj. Gen. A. J. Smith's troops marched on Fort DeRussy, which was taken by the combined land and naval forces on 14 March 1864. The next day Lexington with gunboat Ouachita, followed by the Eastport, pushed on toward Alexandria, Louisiana, chasing Confederate steamers fleeing toward safety above the Alexandria rapids; but the Union ships arrived less than an hour too late to capture six steamers which had succeeding in getting over the falls. Confederate steamer Countess which grounded in flight and a barge left behind were burned to prevent capture. The army transports arrived the next day and troops were landed to occupy that town. On 7 April, Lexington and five other gunboats steamed over the falls toward Shreveport, Louisiana, to support General Nathaniel Prentiss Banks who was advancing up the valley. Three days later the hulk of steamer New Falls City, sunk in a narrow stretch of the river near Springfield Landing blocked the progress of the expedition. Before this obstruction could be removed, word arrived from Major General Banks of his defeat at the Battle of Sabine Crossroads near Grand Encore and retreat toward Pleasant Hill. The transports and troops of Brig. Gen. Thomas Kilby Smith were ordered to return to the major force and join Banks. The high point of the Union's Red River campaign had been reached. From this point, with falling water levels and increased Confederate shore fire the gunboats would face a desperate battle to avoid being trapped above the Alexandria rapids. In the Battle of Blair's Landing, Lexington silenced the shore battery but the Confederate cavalry poured a hail of musket fire into the rest of the squadron. The rebels fought with unusual pertinacity for over an hour, delivering the heaviest and most concentrated fire of musketry. What Porter described as "this curious affair, a fight between infantry and gunboats", was finally decided by the gunboats' fire, which inflicted heavy losses on the Confederates, including the death of their commander, General Thomas Green. This engagement featured the use of a unique instrument, developed by Chief Engineer Thomas Doughty of Osage and later described by Thomas O. Selfridge Jr. as "a method of sighting the turret from the outside, by means of what would now be called a periscope " The high banks of the Red River posed a great difficulty for the ships' gunners in aiming their cannon from water level. Doughty's ingenious apparatus helped to solve the problem. Thus was the periscope, a familiar sight on modern gun turrets and on submarines, brought into Civil War use on the western waters. Upon reaching Grand Ecore the fleet faced a dangerous situation. The Red River, normally high until late June, had fallen so much that the gunboats could not pass over the rapids and it seemed that the better part of the Mississippi Squadron was doomed to destruction as the Union Army made plans for evacuation. However, Lieutenant Colonel Joseph Bailey USA, proposed a plan for building a series of dams across the rocks of the falls and raising the water. A center opening would let the ships ride out on the crest of the water. On 9 May 1864, the dam had nearly reached completion but the pressure of the water became so great that it swept away two stone barges which swung in below the dam on one side. Seeing this accident, Admiral Porter mounted a horse and rode up to where upper vessels were anchored and ordered Lexington to get underway. Lieutenant Bache succeeded in getting Lexington over the upper falls, then steered her directly for the opening in the dam where the furiously raging waters seemed to promise only her destruction. She entered the gap in the dam with a full head of steam and pitched down the powerful torrent with several heavy rolls, hung for a moment on the rocks below, then reached the calm, deep water to the ringing cheers of some 30,000 voices. She was soon followed by the remainder of the vessels and the Union's valuable fleet was saved. On 15 June 1864, Lexington seized the Confederate steamers Mattie, M. Walt and R. E. Hill, at Beulah Landing, Mississippi, with cotton on board. She repulsed an attack on White River Station, Arkansas, on 22 June 1864. For the rest of the war she continued patrol and convoy duty. She arrived at Mound City, Illinois on 5 June 1865 and decommissioned there on 2 July 1865. Lexington was sold to Thomas Scott and Woodburn on 17 August 1865.