Кіріспе
Венгриялық кино өндіруші (1944–2019)
Эндрю Г. Вайна (шын аты Андрас Дьердь Вайна; 1 тамыз 1944 – 20 қаңтар 2019) – венгриялық-американдық кино өндіруші. Оның фильмдеріне «Рамбо» сериясының алғашқы үш фильмі, «Тотальді еске түсіру», «Тамбстоун», «Қаһарлы өлім», «Эвита» және «Терминатор 3» кіреді. Ол бұрынғы Carolco Pictures, Cinergi Pictures және C2 Pictures өндіріс компанияларын құрды, көбінесе Марио Кассармен бірлесіп жұмыс істеді.
Ерте өмір және алғашқы іскерлік табыстары
Эндрю Г. Вайна Будапештте еврей тегінен келген саудагер, Гьёрги Вайнаның (туған аты Вайдман) және оның әйелі Клараның отбасында дүниеге келді. 1956 жылы 12 жасында ол Венгриядан қашып, Қызыл Кресттің көмегімен Канадаға жалғыз өзі барып жетті. Ол достары жоқ, ағылшын тілін білмей келді. Кейіннен ол АҚШ-тың Лос-Анджелесінде Венгриядан бөлек қашқан ата-анасымен қайта қосылды. Ол Калифорния университетінде кинематографияны оқыды, содан кейін университеттің Оқу кино бөліміне қатысып, түрлі жобалармен айналысты. Тәуелсіздікті қалайтын Вайна UCLA-дан шығып, жеке фотостудиясын ашты, бірақ аяғы сынғаннан кейін 9 ай бойы бизнесі тоқтап қалды. Сауыққаннан кейін ол шаштараз болды және балалық шағынан таныс досы, Голливудтағы парик стилисті Габор Колтаймен бірлесіп, жоғары сапалы париктер жасады. Вайна Гонконгқа көшіп, «Гилда Мода» деп аталған жеке перука өндіріс фирмасын құрды. Соңында Вайна 1973 жылы фирманы сатты. Ол кезде компанияда 3000-нан астам адам жұмыс істеді.
Кино индустриясына кіру Каролько дәуірі
Вайна ойын-сауық индустриясындағы мансабын Қиыр Шығыста кинотеатрларды сатып алу арқылы бастады. Ол Гонконгта Panasia Films Limited компаниясын құрды, ол фильмдерді тарату, сатып алу және өкілдік ету саласында өте табысты кәсіпорын болды. 1976 жылы Вайна Реймонд Чоудың Golden Harvest компаниясына Panasia компаниясын сату туралы келіссөздер жүргізді және 1975 жылғы Канн кинофестивалінде Марио Кассармен танысты. Содан кейін ол және кино продюсері, индустрия басшысы Марио Кассар бірлесіп Carolco компаниясын құрды, ол бүкіл әлем бойынша фильмдерді сату, қаржыландыру және таратумен айналысты. Вайна мен Кассар Мельроуз авенюінде шағын кеңсе жалдады, онда олардың үстелдері бір-біріне қарама-қарсы қойылған, ал Вайнаның әйелі мен Кассардың сүйіктісі олардың хатшылары болды. Төрт жылдың ішінде Carolco киноиндустриясындағы ең ірі үш шетелдік сату ұйымының біріне айналды. 1982 жылы Вайна Америка киномаркетинг қауымдастығының негізін қалаушысы және президенті болды. Осы жылы Вайна мен Кассар Сильвестр Сталлоунның қатысуымен «Рэмбо: Бірінші қан» фильмімен киноөндірісіндегі дебюттерін жасады. «Бірінші қан» халықаралық аренада 120 миллион долларлық табыс әкеліп, сәтті болды. «Рэмбо: Бірінші қан» екінші бөлігі 1985 жылы шықты және бүкіл әлемде 300 миллион доллардан астам табыс тапты. Вайна Марио Кассармен бірге Алан Паркердің «Періште жүрегі» және «Рэмбо III» сияқты фильмдердің атқарушы продюсері болды. Басқа жобалардың ішінде «Музыкалық қорап», «Ай таулары», «Тотальды еске түсіру», «Air America», «Тар шеңбер» және «Жақыптың баспалдағы» фильмдері бар.
Cinergi Productions Inc. компаниясы
1989 жылдың желтоқсан айында Вайна Carolco-дағы барлық үлесін 106 миллион долларға сатып, Cinergi Productions, Inc. компаниясын құрды, ол маңызды киножобаларын қаржыландыру, дамыту, өндіру және таратумен айналысты. Бизнес-жоспарының бір бөлігі ретінде Cinergi компаниясы Америка Құрама Штаттарында, Канадада және Латын Америкасында Cinergi кинофильмдерін тарату үшін The Walt Disney Company компаниясымен одақ құрды. Вайнаның стратегиясы белгілі бір таланттармен ұзақ мерзімді қарым-қатынас орнату және жылына екі-төрт маңызды киножобаны тұрақты түрде шығару болды. Джон МакТирнан Cinergi-дің алғашқы туындысы – "Медицинмен" фильмін режиссерлік етті. 1993 жылғы Рождествода Уайетт Эрп/Док Холлидей туралы аңыз – "Томбстоун" фильмі жарық көрді. 1994 жылы Cinergi "Renaissance Man" және "Color of Night" фильмдерін шығарды. 1995 жылдың жазында Cinergi-дің екі туындысы шықты. Біріншісі – "Die Hard with a Vengeance" ("Өшпенділікпен өлу"). Бүгінгі күнге дейін фильм дүниежүзі бойынша 365 миллион доллардан астам табыс әкелді. Екіншісі – "Judge Dredd" ("Дредд судья"). Сондай-ақ 1995 жылы Cinergi тағы екі фильм шығарды: "The Scarlet Letter" ("Қызыл әріп") және "Nixon" ("Никсон"). "Никсон" төрт номинацияда "Оскар" сыйлығына ие болды. Cinergi-дің тағы бір туындысы – 1996 жылы Мадонна мен Антонио Бандерастың ойнауымен Эндрю Ллойд Вебер мен Тим Райстың "Evita" рок-операсының Алан Паркердің бейімделуі болды. Бес номинацияда "Оскар" сыйлығына ұсынылып, фильм коммерциялық сәттілікке де қол жеткізді, бүкіл әлемде 141 миллион доллар жинады және "Алтын глобус" сыйлығын "Үздік фильм", "Үздік әйел ойыншы" және "Үздік түпнұсқа ән" номинациялары бойынша жеңіп алды.
Венгрияның кино индустриясына кіріп, өзінің түп-тамырына оралу
Вайна өзінің венгрлік тамырларын ешқашан ұмытқан емес және әрқашан венгр киноиндустриясына көмектесуге тырысты. Ол Будапештте түсірілген көптеген фильмдерде маңызды рөл атқарды, мысалы, "Евита", "Жеңіске қашу" және "Қызыл ыстық" фильмдері. Ол сондай-ақ Венгриядағы кинопрокатта Motion Pictures фильмдерін таратуға қатысып, ақырында венгр кассасының 70% үлесіне ие болды. 1989 жылы Вайна InterCom компаниясын құрды, ол нарық көшбасшысы болып, 20th Century Fox, Warner Bros., Sony Pictures, Disney және MGM сияқты көптеген Голливуд студияларының дистрибьюторы атанды. Ол 1997 жылы көрсетілген, рекордтық табысқа жеткен венгр комедиясының продюсері болды. Кинотеатрларда 750 000 көрермен, ал теледидарда бірнеше миллион адам тамашалап, ол венгр кинопрокатының рекордтарын жаңартты. 1998 жылы Вайна Cinergi компаниясының акцияларын сатып алып, оны жекешелендірді. Содан кейін ол бұрынғы серіктесі Марио Кассармен бірігіп, C2 Pictures компаниясын құрды. Олардың Голливудқа қайта оралуының алғашқы жобасы – Эдди Мерфи мен Оуэн Уилсон жұлдыздығымен, Будапештте түсірілген "I Spy" (2002) фильмі болды. 2002 жылы ол Венгрияда DIGIC Pictures анимациялық студиясын құрды, ол толық 3D анимация және визуалды эффекттерге маманданған. 2003 жылы ол Кассармен бірлесіп Арнольд Шварценеггердің қатысуымен "Терминатор 3: Машиналардың көтерілуі" фильмін жасады. 2005 жылы Вайна Квентин Тарантино мен Люси Люмен бірге Колин Кит Грей мен Меган Рэйни Ааронстың еңбегімен жазылған "Азаттықтың ашуы" атты толық метражды деректі фильмінің атқарушы продюсері болды, ол 1956 жылғы венгр революциясына деген жаңа қызығушылығын көрсетті. 1956 жылғы венгр революциясын бейнелеген "Даңқ балалары" фильмі 2006 жылы Венгриядағы ең табысты фильм атанды, оны жарты миллионнан астам адам көрді.
Венгрияның кинофильмдерді қаржыландыру жүйесін реформалаушы
2011 жылдан бастап Вайна Венгрия кино өнеркәсібіне жауапты үкімет комиссары болып жұмыс істеді. Сол жылы Вайна Венгрия Ұлттық кино қорын құрды. Оның миссиясы – кино көрермендеріне өнер мен ойын-сауық сыйлайтын, сондай-ақ отандық және халықаралық деңгейде маңызды жетістіктерге жететін венгр фильмдерін немесе бірлескен туындыларды өндіру. Вайнаның басшылығымен 2011 және 2014 жылдар аралығында Венгрияда фильмдерге жұмсалған қаржы екі есеге артты. Кино қор ашық қаржылық және кәсіби қолдау, сондай-ақ шығармашылық ынтымақтастық, маркетингтік қолдау, кәсіби сараптама және халықаралық индустрия байланыстарын ұсынады, фестивальдарды ұйымдастырып, сатумен айналысады және шәкірттер бағдарламасын жүзеге асырады. Венгрия Ұлттық кино қорынан қаржылай қолдау алған соңғы фильмдердің бірі – 2015 жылы Канн кинофестивалінде көрсетілген «Саулдың ұлы» фильмі. Ол сондай-ақ «Алтын глобус» сыйлығын «Үздік шетелдік фильм» номинациясында жеңіп алып, бұл сыйлықты алған алғашқы венгр фильмі болды. Басты жетістігі ретінде «Саулдың ұлы» 2016 жылы «Оскар» сыйлығын «Шетелдік фильм» номинациясында жеңіп алды. Вайна кезеңінде Венгрия Ұлттық кино қоры қаржылаған венгр фильмдері 130-дан астам халықаралық сыйлыққа ие болды, ал Венгрияда түсірілген шетелдік фильмдердің саны едәуір өсті.
Виктор Орбанның үкіметіндегі медиа холдингтері мен байланыстары
Өзінің туған еліне оралғаннан кейін Важна Виктор Орбан үкіметінің бұқаралық ақпарат құралдарына әсер етуінде маңызды рөл атқарды. 2015 жылы ол Венгрияның екінші ірі коммерциялық телеарнасы – TV2 Group-ты сатып алды. Әдетте экспорттық компанияларды қолдайтын мемлекеттік Eximbank банкі Важнаның оны сатып алуына көмектесті. Важна басқаруында арнаның редакциялық саясаты үкіметтің мүддесін қорғады. 2016 жылдан өмірінің соңына дейін ол Rádió 1 радиостанциясының да иесі болды. 2017 жылы ол Lapcom Zrt компаниясын сатып алды, оның құрамында "Борс" таблоиді, сондай-ақ "Дельмадьярország" және "Кисальфёльд" аймақтық газеттері бар.
Өлім
Вайна 2019 жылғы 20 қаңтарда Будапешттегі үйінде 74 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды.