Кіріспе

Рок-опера – бір оқиғаны бірнеше бөлім, ән немесе кезеңдер арқылы баяндайтын рок музыкасының туындысы. Рок-опера – ортақ сюжетке байланысты мәтіндері бар рок-музыка әндерінің жинағы. Рок-опералар көбінесе тұжырымдық альбомдар түрінде жарық көреді және опералардан өзгешелігі – актерлік қойылысқа арналған сценарий жазылмайды, алайда кейбіреулері рок-мюзикл ретінде бейімделген. Әннің мәтінінде әртүрлі кейіпкерлердің рөлдерін пайдалану – оқиғаны жеткізудің кең таралған тәсілі. Рок-опера жанрының сәттілігі басқа музыкалық стильдерде де осыған ұқсас туындылар жасауға ықпал етті, мысалы, рэп-опера.

Тарих

1960 жылдары бірқатар рок-артистер рок-опера жасау идеясына қызығушылық танытты. Бұл терминнің алғашқы қолданылуында 1966 жылдың 4 шілдесінде жарық көрген RPM Magazine (Торонтода басылған) журналында былай деп жазылған: «Брюс Кокберн мен мырза [Уильям] Хокинс рок-операда жұмыс істеп жатыр, жазу үшін сізге «айтатыны бар нәрсе» қана керек деген қағида бойынша жұмыс істейді». Марк Виртц бұл идеяны «A Teenage Opera» жобасында зерттеді, одан Кит Уэст орындаған «A Teenage Opera (Grocer Jack)» атты ерте ән шықты және 1967 жылы хитке айналды. Алайда, рок-операның альбомы 1996 жылға дейін жарық көрмеді, ал ол толыққанды іске асырылып, 2017 жылы ғана сахналанды. Колин Флеминг The Atlantic журналында британдық психоделикалық Nirvana тобының «The Story of Simon Simopath» (1967) кітабын «рок-опера жанрына жасалған алғашқы қадам» деп сипаттады. The New York Times газетінің Нил Штраусы «The Pretty Things» тобының «S. F. Sorrow» (1968) әнін «жалпы алғанда, алғашқы рок-опера ретінде мойындалған» деп жазды. Pittsburgh Post-Gazette газетінен Скотт Мервис The Who тобының 1969 жылғы «Tommy» альбомының рок-опера ретінде танылған алғашқы альбом болғанын айтты. Альбом «саңырау, сөйлей алмайтын және соқыр бала» Томми Уокердің оқиғасын баяндайды. «Томми» кейіпкерінің өмірдегі тәжірибелерін және оның отбасымен қарым-қатынасын көрсетеді. Топтың гитарисі Пит Тауншенд «S. F. Sorrow»-дан ешқандай әсер алмағанын мәлімдесе де, сыншылар «Томми» мен «S. F. Sorrow»-ны салыстырды. «Томми» альбомы басқа да медиа форматтарына ауыстырылды, соның ішінде 1971 жылы Сиэтл операсының қойылымы, 1972 жылы Лу Райзнердің оркестрлік нұсқасы, 1975 жылы фильм және 1992 жылы Бродвей мюзиклі. Алғашқы альбом 20 миллион дана сатылып, Grammy Hall of Fame-ге енді. «Томми» сондай-ақ The Fat Boys тобының «On and On» рэп-операсына және Green Day тобының «American Idiot» панк-рок операсына әсер етті, соңғысы «21st Century Breakdown» тағы бір рок-операсын жасады. The Who бұрынғы «A Quick One, While He's Away» (1966) атты алты бөлімнен тұратын композициясында толыққанды рок-операға бастайтын идеяларды сынап көрген болатын. Коммерциялық жазбалар мен Бродвейде сәттілікке қол жеткізген рок-опера – Эндрю Ллойд Веббер мен Тим Райс жазған «Иисус Христос Суперзвездасы» (1970), және Ллойд Веббер «бұл шығарма бастапқыда рок-альбом ретінде жазылған және музыканың өзі арқылы әңгімені бастан-аяқ айту үшін жасалған» деді. 1972 жылы Дэвид Боуи «Зигги Стардуст пен Марстан келген жәндіктердің көтерілуі мен құлдырауы» атты рок-операсын шығарды. «The Rocky Horror Show» – Ричард О’Брайеннің рок-мюзиклі. 1930 жылдардан 1960 жылдардың басына дейінгі ғылыми-фантастикалық және қорқынышты B фильмдеріне арналған юмористикалық құрмет ретінде жасалған мюзикл, жаңадан үйленген жұптың дауылға ұшырап, есігін ашқан трансвестит ғалым доктор Фрэнк Фуртердің үйіне келуі және оның жаңа туындысын көрсетуі туралы айтады – ол Франкенштейн стиліндегі монстр, Рокки есімді жасанды, толыққанды, физикалық жағынан кемелді мысық адам. Шоудың продюсері және режиссері Джим Шарман болды. Мюзиклдің Лондондағы түпнұсқалық қойылымы Royal Court Theatre (Upstairs) театрында 1973 жылдың 19 маусымында (16 және 18 маусымдағы екі алдын ала көрсетілімнен кейін) премьераланды. Кейіннен ол Лондондағы басқа бірнеше орынға көшіріліп, 1980 жылдың 13 қыркүйегінде жабылды. Шоу барлығы 2960 қойылым көрсетіліп, 1973 жылы «Ең үздік музыкалық қойылым» номинациясы бойынша «Evening Standard Theatre» сыйлығын жеңіп алды. Мюзиклдің түрлі халықаралық қойылымдары алты континентте, сондай-ақ Вест-Энд пен Бродвейде қайта жаңғырылып, Ұлыбританияда сегіз турне өткізді. Лондондық түпнұсқалық қойылымда доктор Фрэнк Фуртер рөлін ойнаған актер Тим Карри мюзиклмен тығыз байланысты болды. Мюзикл 1975 жылы «The Rocky Horror Picture Show» фильміне бейімделді, онда О’Брайен Риф Рафф рөлінде ойнады, ал Карри де өз рөлін қайталады; фильм кинематография тарихындағы ең ұзақ уақыт бойы көрсетілген және барлық уақыттағы ең танымал культ фильмдерінің бірі болып саналады. 2016 жылы ол «The Rocky Horror Picture Show: Let's Do the Time Warp Again» телефильміне бейімделді. «A Night at the Opera» – 1975 жылдың 21 қарашасында шыққан британдық рок-тобы Queen-нің студиялық альбомы. Рой Томас Бейкер мен Queen продюсерлігімен жазылған бұл альбом шығарылған кездегі ең қымбат альбом болды. Queen көп жолды жаздыратын күрделі өндіріс процесін қолданды, ал альбомдағы әндер балладалар, музыкалық зал, диксиленд, хард-рок және прогрессивті рок әсерлері сияқты көптеген стильдерді қамтиды. Әдеттегі құрал-жабдықтардан басқа, Queen контрабас, арфа, укулеле және басқа да әртүрлі аспаптарды пайдаланып, альбомның музыкасын әдеттегі опералық қойылыммен байланыстырды. Альбомның ең танымал тректерінің бірі «Bohemian Rhapsody» әншісі Фредди Меркьюри өзі жазған үш әннің бірігуінен пайда болған «макет опера» деп сипаттады. Ән опера элементтерін пародизациялайды, соның ішінде әсем хорлар, сарказмды речитатив және бұрмаланған итальяндық опералық фразалар бар. Лирикалық сілтемелерде Скарамуш, фанданго, Галилео Галилей, Фигаро және Беельзебуб, сондай-ақ «Bismillah!» деп айтылған сөздер бар. «Bat Out of Hell» – Meat Loaf-тың рок-альбомы, барлық уақыттағы ең көп сатылған альбомдардың бірі болып табылады, ол әлем бойынша 50 миллионнан астам дана сатылды. Recording Industry Association of America (RIAA) оны 14x Platinum сертификатымен марапаттады. 2019 жылдың маусым айына қарай, ол 522 аптадан бері UK Albums Chart-та тұр, студиялық альбомдар арасындағы екінші ең ұзақ тізімде. Rolling Stone журналы оны «Барлық уақыттағы 500 ең ұлы альбомның» тізімінде 343-орынға қойды. Джей Шейб қойған «Bat Out of Hell» мюзиклі 2017 жылы Манчестер опера үйінде ашылды. Альбомның продюсері Джим Штайнман композитор Рихард Вагнер атынан «вагнериандық рок» терминін қолданды, осы альбомның жанрын сипаттау үшін. Мүмкін, архетиптік және ең танымал рок-опера – Pink Floyd тобының 1979 жылы шығарған «The Wall» альбомы. «The Wall» Пинктің, өмірдегі қасіретті оқиғалар салдарынан ақыл-есінен айырылып, өзін қорғау үшін эмоционалды қабырға салады. Альбом 2003, 2012 және 2020 жылдары Rolling Stone журналының «барлық уақыттағы ең ұлы альбомдар» тізіміне енді. Альбомның инженері Джеймс Гутри 1980 жылы «Best Engineered Recording (non classical)» номинациясы бойынша Grammy сыйлығын жеңіп алды, ал альбом «Album of the Year» номинациясына ие болды. Альбом кейіннен 1982 жылы «Pink Floyd – The Wall» атты фильмге бейімделді. Альбомның жарық көргеннен кейін топ 1980-1981 жылдары кең ауқымды концерттік тур өткізді, ал бас гитарист Роджер Уотерс екі рет турды қайта жаңғыртты: 1990 жылы Берлин қабырғасының құлауын еске алу үшін Берлинде және 2010-2013 жылдары әлемдік тур, ол жеке музыканттың ең табысты туры болды. «The Wall» және Queen музыкасы My Chemical Romance рок-тобын 2006 жылы шыққан «The Black Parade» альбомын жасауға шабыттандырды. 1999 жылы прогрессивті металл тобы Dream Theater «Metropolis Pt. 2: Scenes from a Memory» альбомын шығарды, ол рок-опера ретінде қарастырылды. Альбом Николастың, гипноз сеанстарында Викторияның естеліктерін еске түсіру барысында бұрынғы өмірінен флэшбэктер көретін ер адамның оқиғасын баяндайды, ол жас қыздың сүйіспеншілік салдарынан зорлық-зомбылықпен өлтірілгенін біледі. Қазіргі заманғы көрермендерге ұнау үшін опера компаниялары көбірек поп және рок әсерлерін қабылдады. Нәтижесіндегі рок-опералар жоғары өнер мен төмен өнер әлемінің араласуымен әртүрлі деңгейде сәттілікке жетті. Ресей музыкасында «зонг опера» (Зонг опера) термині кейде қолданылады, өйткені алғашқы советтік-ресейлік рок-операсы «Орфей және Эвридика» осы терминмен сипатталған, бірақ «рок-опера» термині советтік рок музыкасы шеңберінде де белгілі болған.

Стиль

Флемингтің айтуынша, рок-опералар көбірек кантатаға немесе сюитаға ұқсас, себебі олар көбінесе сахнада қойылмайды. Рок-операларды мақтаншылдыққа және әрі кеткенге жетелейді деген айыптауларға жауап ретінде Пит Тауншенд поп-музыканың өзінің мәні бойынша мұндай сипаттамаларды қабылдамайтынын және ол табиғатынан қарапайым форма екенін жазды. Тауншенд поп-музыканың жалғыз мақсаты – тыңдаушыларға жету екенін, ал рок-опералар оны іске асырудың тағы бір жолы ғана екенін айтты. Питер Кизевальтер, керісінше, рок-музыка мен операның екеуі де "бірдей тақырыптарды қамтитын, тым әрі кеткен, масштабты көріністер" екенін айтты. Операны бұрын ұнатпаған Кизевальтер екі стильтің жақсы үйлеспейтінін ойлады, бірақ Шығыс ауыл опера компаниясында рок музыкасымен жаңартылған операларының танымалдылығы оны таң қалдырды. Бұл туындылардың Бродвейдегі қойылымы да дау тудырды; The New York Times газетінен Энн Миджет оларды "пернелі аспап пен барабан жиынтығын қосудан артық емес" мюзиклдер деп атады. Рок-опера альбомдары көбінесе белгілі бір тақырыптарды қамтиды, бұл қасиет концептуалды альбомдарда да кездеседі. Рок-опералар альбом тректерін белгілі бір сюжет бойынша дамыту үшін орталық кейіпкерді де қамтуы мүмкін. Мысалы, The Who тобының "Tommy" альбомында басты кейіпкердің өмірлік тәжірибесі мен отбасылық қарым-қатынастары, Pink Floyd тобының "The Wall" альбомында "Pink" атты кейіпкердің метафоралық қабырға салуы, ал My Chemical Romance тобының "The Black Parade" альбомында "Науқас" атты қатерлі ісігі бар адамның тарихы баяндалады.