Кіріспе

Голландияның автоматты пойызды қорғау жүйесі Automatische TreinBeïnvloeding немесе ATB («Автоматты пойыз бақылауы») – бұл Голландияның пойызды қорғау жүйесі, алғаш рет 1950 жылдары әзірленген. Оның орнатылуына 1962 жылы Хармелендегі пойыз апаты түрткі болды. ATB пойыздың жол бойындағы құрылғылардан электр сигналдарын қабылдайды және келесі жағдайларда жүргізушінің басқаруын тоқтатып, араласады:

а) ескерту сигналында жылдамдықты төмендетпеу (ATB пойызды келесі сигналда тоқтату үшін жеткілікті мөлшерде баяулатады). б) жылдамдық шегін сақтамау (ATB дереу төтенше тежегішті қосады).

ATB-EG

ATB EG (ATB Eerste Generatie, ағылш. ATB First Generation) американдық Pulse Code Cab Signaling жүйесіне негізделген. Ол Голландияның барлық маңызды теміржол желілерінде орнатылған.

Операция

ATB EG жүйесімен белгіленген жылдамдық шегі жүргізушіге шамдар қатары арқылы көрсетіледі, оның ішінде ағымдағы кабина сигналы жандырылады (Mat 64, SLT, PROTOS және THALYS). Бұл шамдар жылдамдық өлшегішке (ICM және SGM) енгізілуі мүмкін, немесе жылдамдық өлшегіштің сыртында қызыл ине (VIRM, DDAR және Loc 1700) немесе сары LED (FLIRT және GTW) арқылы көрсетіледі. Жылдамдық өзгеруі туралы жүргізушіге қысқа "динг" дыбысы арқылы хабар беріледі. Егер жүргізуші ағымдағы ATB жылдамдығын 5 км/сағ артық асырса, қоңырау үздіксіз соғып бастайды. Егер жүргізуші 3 секунд ішінде тежемесе, ATB төтенше тежегішті қосады. Егер жолдың бір бөлігінде төмен жылдамдыққа арналған ATB коды болса, мысалы, төмен жол жылдамдығы немесе бұрылыс болған жағдайда, оған дейінгі бөлімде де сол код болады. Алғашқы бөлімді күзетін сигнал немесе белгі жүргізушіні алдағы жылдамдық төмендеуі туралы ескертеді, ал сол блокқа кіргеннен кейін ATB мақсатты жылдамдыққа ауысады. ATB бойынша, пойыздың жылдамдығы артық болғандықтан, жүргізушіні тежеуді бастау қажеттігін білдіретін үздіксіз қоңырау соғылады. Егер жүргізуші 3 секунд ішінде тежемесе, ATB төтенше тежегішті қосады. Жүйе жүргізуші жеткілікті тежеуді орындаған кезде ескертуді тоқтатады, бұл "remcriterium" (ағылшын тілінде: brake criterion) деп аталатын критерий арқылы тексеріледі. Ремистік критерий тежегіш құбырының қысымына, тежегіш цилиндрінің қысымына немесе тежегіш тұтқасының орнына негізделеді. Бұл пойыздың келесі блокқа дейін мақсатты жылдамдыққа жетуін қамтамасыз етуі керек, бірақ көбінесе бұл жеткіліксіз болып шығады. Пойыз мақсатты жылдамдықтан 5 км/сағ шегінде болғанда, жүйе үш қысқа қоңырау соғып, жүргізушіге тежеуді тоқтатуға болатынын хабарлайды.

Қауіпсіз

Қызыл сигналдан өтіп, басқа пойыз жүрген учаскеге кіргеннен кейін, жол тізбегі басқа пойызбен қысқа тұрып, сигналдың қызыл сигналдан өткен пойызға жетпеуіне себеп болады. Сондықтан, сигналдың жоқтығы ең қатаң сигнал ретінде қарастырылады, бұл жүйені қауіпсіз етеді. Мұндай жүйемен қызыл сигналдан өтуден ажырату мүмкін емес бос учаскеде көру арқылы жүруге рұқсат беру үшін, сигнал алмау 40 км/сағ жылдамдық шегі ретінде қабылданады.

Жаңартулар

Жылдар бойы жүйедегі кейбір кемшіліктерді жою үшін бірнеше жақсартулар енгізілді. ATBM+ максималды жылдамдықты 140-тан 160 км/сағ-қа дейін көтеруге арналған. Бұл жүйе тек Хофддорп пен Ден-Хаг Марияхове арасындағы желіде орнатылған және қазіргі уақытта Thalys пойыздары ғана пайдаланады. ATB Plus Plus қауіпті сигналдан кейін шұғыл тоқтау тежегішін қолдану арқылы "Stoptonend Sein (STS) өткізілімдерін" (ағылшын тілінде: Signals Passed At Danger) азайтуға арналған. Ол 40 км/сағ жылдамдықтан төмен жылдамдықтардағы бастапқы конструкциялық кемшіліктерді жояды, онда тоқтау белгісінен өткен жағдайда мәжбүрлі тоқтау мүмкін болмаған. ATB Vv (Verbeterde versie, ағылшын тілінде: Жақсартылған нұсқасы) – ATB Plus Plus-тің соңғы жетілдірілген түрі. Ол неміс PZB технологиясына ұқсас технологияны қолдана отырып, сигналға дейін 120, 30 және 3 метр қашықтықта орналасқан үш маякпен күшейтілген. ATB Vv қосылғаннан кейін пойыздың қозғалысы тежелу қисығына қатысты дербес басқарылады. Осылайша, "Stoptonend Sein (STS) өткізілімдері" (ағылшын тілінде: Signals Passed At Danger) болу ықтималдығы ең төменгі деңгейге жетеді. Жүйе қауіпсіздікке толық кепілдік бермейді, өйткені бұзылған маяк пойыздың автоматты түрде тоқтамауына себеп болуы мүмкін.

ATB-NG

1990 жылдан бері ATB EG жүйесінің барлық мәселелерін шешу үшін екінші буын ATB NG (ATB Nieuwe Generatie, ағылш. ATB New Generation) әзірленді. Бұл жүйе ATB EG-ден толыққанды түрде өзгеше және ETCS 1-деңгейіне шамалас жұмыс істейді. ATB EG және ATB NG екеуі де бір рельсте қауіпсіз орнатылуы мүмкін, себебі олар бір-біріне кедергі келтірмейді. Пойыздағы ATB NG жабдықтары ATB EG сигналдарын қабылдауға қабілетті, бұл жүйені алдыңғы нұсқалармен үйлесімді етеді. ATB EG жүйесін орнату кезінде электрлендірілген басты бағыттарға басымдық берілгендіктен, ATB NG көбінесе дизельдік желілерде кездеседі, себебі жүйе пайда болған кезде осы бағыттар ғана қорғалмаған болатын. Бір ерекшелік – 2016-2017 жылдары электрлендірілген Цволле мен Виерден арасындағы бұрынғы дизельдік желі.

Операция

Жүйе сигналдардың жанында және басқа да стратегиялық орындарда орналасқан, балистер арқылы қозғалысқа рұқсат беру арқылы жұмыс істейді. Бұл балистер (маяктар) жүргіштен қарағанда сол жаққа қарай жылғалы орналасқан, бұл жүйені бағытталған етеді. Жүйе ең жоғары жылдамдық, ең жоғары жүріп өту қашықтығы, шығу жылдамдығы және "босату жылдамдығын" басқарады. Жылдамдық шектеулері 0-ден 200 км/сағ дейін 10 км/сағ интервалмен белгіленеді және жылдамдық өлшегіштегі ең жоғары жылдамдықтың жанында сары LED арқылы көрсетіледі. Егер пойыз ең жоғары жылдамдықтан 2,5 км/сағ асып кетсе, LED жыпылықтайды, ал ең жоғары жылдамдықтан 5 км/сағ асып кеткенде дабыл соғылады. Егер максималды жылдамдық 7,5 км/сағ асып кетсе, төтенше тежегіштер іске қосылады. Тежеу, пойыздың салмағына байланысты тежеу қисығы арқылы басқарылады. Пойыз тежеуді бастау керек нүктеге жақындағанда сары LED мақсатты жылдамдыққа секіреді, ал қызыл LED бұрынғы орнында жанады. Қызыл LED мақсатты жылдамдыққа қарай бірте-бірте төмендейді, жүргішті тиісті тежеуді қамтамасыз етуге мәжбүрлейді. Егер пойыздың жылдамдығы қызыл LED-дан 7,5 км/сағ артық болса, тежегіш қосылады. Пойыз мақсатты жылдамдыққа жеткенде үш қысқа дабыл соғылып, жүргішті тежеуді тоқтатуға хабарлайды, ал қызыл LED жоғалады. Шығу жылдамдығы, қозғалысқа рұқсаттың аяқталуымен жетуі тиіс, жылдамдық өлшегіштің астындағы нүктелік матрица арқылы көрсетіледі. Жылдамдық өлшегіштің жанындағы жарықтандырылған жолақ осы жылдамдыққа жету үшін қалған қашықтықты көрсетеді. Шығу жылдамдығы қазіргі жылдамдыққа тең болғанда жолақ қараңғы болып қалады. Егер қозғалысқа рұқсат келесі балистерге жетпей аяқталса, пойыз келесі балистерден жаңа рұқсат алғанға дейін, көбінесе 30 км/сағ "босату жылдамдығымен" жүре береді.

Кемшіліктері

Жүйенің бір кемшілігі – рельстердің сырғалғандығынан туындайтын дөңгелек сырғанауы. ATB NG жүріп өткен қашықтықты дөңгелек айналымдарын санау арқылы өлшейді, сондықтан дөңгелек айналу кезінде жүйе пойыздың нақты орнынан алда екенін ойлайды. Бұл қызыл сигналға жақындағанда ерте тежеу іс-қимылдарына алып келуі мүмкін, себебі жүйе пойыз сигналдан өтіп кеткенін қателеседі, ал ол әлі бірнеше метр қашықтықта болуы мүмкін. Тағы бір мәселе – ATB NG сигналдардың өзгеруіне ден қоя алмайды. Егер қызыл сигнал жасылға ауысса да, ATB NG пойызды тоқтатуға мәжбүрлейді және тек келесі маякқа жеткенше баяу жылжуға рұқсат береді. Алайда, бұл мәселені ATB циклдарын орнату арқылы шешуге болады, бұл жүйеге сигналға дейін жолдың бір бөлігінде сигнал жаңартуларын қабылдауға мүмкіндік береді. ATB NG жүйесіне қатысты тағы бір мәселе – ACEC Alstom компаниясының патенті, ол жүйенің басқа өндірушілермен қамтамасыз етілуін шектейді, сондай-ақ ол басқа жүйелермен өзара үйлесімділікті нашар қамтамасыз етеді.

Іске асыру

Орындалу жоғарғы картада көрсетілген. Функционалдық кемшіліктерді уақытша жоюмен қатар, жаңа салынған желілер тағайындалған ERTMS стандартының бір бөлігі ретінде Еуропалық пойызды басқару жүйесін (ETCS) пайдаланады. ETCS қазірдің өзінде Betuweroute және HSL Zuid желілерінде қолданылып келеді.