Кіріспе

Кванттық қателікті азайтатын шу

Дитер – кванттық қателікті кездейсоқтандыру үшін қолданылатын, суреттердегі түс жолақтануы сияқты ірі масштабты үлгілердің пайда болуын болдырмайтын қасақана енгізілген шу түрі. Дитер аудио және бейне деректерін өңдеуде жиі қолданылады, сондай-ақ аудионы CD-ге дайындаудың соңғы кезеңдерінің бірі болып табылады. Дитерді қолданудың кең таралған мысалы – сұр түсті кескінді қара-ақ түске түрлендіру, онда жаңа кескіндегі қара нүктелердің тығыздығы бастапқы кескіндегі орташа сұр деңгейге шамалас келеді.

Этимология

Дитер термині Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін аналогтық есептеулер және гидравликалық басқарылатын қарулар туралы кітаптарда жарияланды. Лоуренс Г. Робертс кванттау үлгілерін азайту үшін дитерлеу концепциясын алғаш рет 1961 жылғы MIT магистрлік диссертациясында және 1962 жылғы мақаласында қолданды, бірақ ол дитер терминін қолданбады. 1964 жылға қарай дитер осы мақалада сипатталған заманауи мағынасында қолданыла бастады. Бұл техника кемінде 1915 жылдан бері қолданылып келген, бірақ дитер деген атпен емес.

Цифрлық өңдеу және толқын пішіндерін талдау

Дитер сандық өңдеу және талдау қолданылатын көптеген салаларда пайдаланылады. Осыған цифрлық сигналды өңдеуді қолданатын жүйелер жатады, мысалы, цифрлық аудио, цифрлық бейне, цифрлық фотосурет, сейсмология, радар және ауа райын болжау жүйелері. Кванттау қателікке алып келеді. Егер бұл қателік сигналмен байланысты болса, нәтиже циклдық немесе болжамды болуы мүмкін. Кейбір салаларда, әсіресе қабылдағыш мұндай артефакттарға сезімтал болғанда, циклдық қателіктер жағымсыз артефакттарды тудырады. Осы салаларда дитер енгізу қателікті кездейсоқ шуға айналдырады. Аудио саласы осыған басты мысал. Адамның құлағы Фурье түрлендіргіші сияқты жұмыс істейді, ол жеке жиіліктерді естиді. Сондықтан құлақ бұрмалауға немесе қосымша жиілік мазмұнына өте сезімтал, бірақ барлық жиіліктердегі кездейсоқ шуға, мысалы, дитерленген сигналда кездесетіндей, одан әлдеқайда төмен сезімтал.

Цифрлық аудио

Аналогтық жүйеде сигнал үздікес болады, бірақ ПКМ цифрлық жүйеде цифрлық жүйеден шыққан сигналдың амплитудасы белгілі бір мәндер немесе сандар жиынтығымен шектеледі. Бұл процесс кванттау деп аталады. Әрбір кодталған мән – дискретті қадам. Егер сигнал дитерсіз квантталса, бастапқы кіріс сигналына қатысты кванттау бұрмалануы пайда болады. Мұны болдырмау үшін сигнал "дитерлендіріледі", бұл процесс математикалық тұрғыдан гармоникаларды немесе өте жағымсыз бұрмалануларды толығымен жояды және оларды тұрақты шу деңгейімен алмастырады. Компакт-дискіге жазылатын аудионың соңғы нұсқасында бір үлгіде тек 16 бит болады, бірақ өндіріс процесінде үлгіні көрсету үшін көбірек биттер қолданылады, оларды CD жасау үшін 16 битке дейін азайту қажет. Мұны істеудің бірнеше тәсілі бар. Мысалы, артық биттерді алып тастау – қысқарту деп аталады. Сондай-ақ, артық биттерді ең жақын мәнге дейін дөңгелектеуге болады. Дегенмен, бұл әдістердің әрқайсысы нәтижеде болжамды және анықталатын қателерге әкеледі. Дитерді пайдалану осы қателерді тұрақты шу деңгейімен алмастырады.

Қолданылуы

Дитер кез келген кванттау немесе қайта кванттау процесінен бұрын қосылады, кванттау шуын кіріс сигналынан ажырату және сызықтық емес мінез-құлықты (бұрмалауды) болдырмау үшін. Аз біт тереңдігімен кванттау үшін дитердің жоғары мөлшері қажет. Процестің нәтижесінде бұрмалау пайда болады, бірақ бұрмалау кездейсоқ сипатта болады, сондықтан пайда болған шу мақсатты сигналдан тиімді түрде ажыратылады. AES журналында жарияланған мақаласында Липшиц пен Вандеркуй әртүрлі шу түрлерінің, әртүрлі ықтималдық тығыздық функцияларымен (PDF), дитерлік сигналдар ретінде қолданылғанда әртүрлі әрекет ететінін көрсетті. Адам көзі диффузияны оның құрамындағы түстердің араласуы ретінде қабылдайды (түсті көруге қараңыз). Дитерленген кескіндер, әсіресе салыстырмалы түрде аз түсті палитраларды пайдаланатындар, әдетте ерекше түйіршіктілік немесе дақты көрініспен ерекшеленеді. Дитерлеу кескінді шумен немесе үлгімен жабдықтайды, және көбінесе үлгі көзге көрінеді. Мұндай жағдайларда, көк шудан жасалған дитер ең аз көзге жағымсыз және алаңдататын болып табылады. Қате диффузиясы әдістері көк шу дитерлеу үлгілерін жасаудың алғашқы әдістерінің бірі болды. Дегенмен, реттелген дитерлеу сияқты басқа да техникалар да артефактілерге ұшырамай, көк шу дитерлеуін жасауға қабілетті.

Мысалдар

Суреттің түс тереңдігін азайтудың айқын визуалды әсерлері болуы мүмкін. Егер түпкі сурет фотосурет болса, онда мыңдаған, тіпті миллиондаған түрлі түстер болуы мүмкін. Қолда бар түстерді белгілі бір түс палитрасына шектеу процесі түс туралы белгілі бір ақпаратты жоюға әкеледі. Түсі азайтылған суреттің сапасына әсер ететін бірнеше фактор бар. Ең маңыздысы – азайтылған суретте қолданылатын түс палитрасы. Мысалы, бастапқы сурет (1-сурет) 216 түстік веб-қауіпсіз палитраға дейін азайтылуы мүмкін. Егер бастапқы пикселдердің түстері палитрадан ең жақын түске ауыстырылса, дитерлеу болмайды (2-сурет). Дегенмен, көбінесе бұл тәсіл тегіс аймақтарға (контурларға) және егжей-тегжейлі жоғалуға, сондай-ақ түпкі суреттен ерекшеленетін түсті жапсырмалардың пайда болуына әкеледі. Көлеңкеленген немесе градиентті аймақтарда түс жолақтары пайда болуы мүмкін, бұл көзді алаңдатуы мүмкін. Дитерлеуді қолдану мұндай визуалды артефакттарды азайтуға көмектеседі және әдетте түпкі суретті жақсырақ көрсетеді (3-сурет). Дитерлеу түс жолақтығы мен тегістікті азайтуға көмектеседі. Белгілі бір түс палитрасын пайдаланудың бір мәселесі – қажетті түстердің көп бөлігі палитрада болмауы мүмкін, ал палитрадағы көптеген түстер қажет болмауы мүмкін. Мысалы, көбінесе жасыл түстерден тұратын палитра шөлдің суретіне сәйкес келмейді. Мұндай жағдайларда оңтайландырылған түс палитрасын пайдалану тиімді болуы мүмкін. Оңтайландырылған түс палитрасы – бұл қолда бар түстердің бастапқы суретте қаншалықты жиі қолданылатынына сүйене отырып таңдалған палитра. Егер сурет оңтайландырылған палитра негізінде азайтылса, нәтиже көбінесе түпкі суретке жақын болады (4-сурет). Палитрадағы түстердің саны да маңызды фактор. Мысалы, егер палитра тек 16 түспен шектелсе, алынған суретте егжей-тегжейлі жоғалуы мүмкін, бұл тегістік пен түс жолақтығы мәселелерін одан да күшейтуі мүмкін (5-сурет). Тағы да, дитерлеу мұндай артефакттарды азайтуға көмектеседі (6-сурет).

Қолданбалар

Дитерлеудің бір кең таралған қолданылуы – дисплей аппараттық қамтамасыз ету мүмкіндігінен артық түстер диапазонын қамтитын графиканы дәл көрсету. Мысалы, дитерлеу бір уақытта 256 түсті ғана көрсете алатын бейнеаппараттарда миллиондаған түсті қамтитын фотосуретті көрсету үшін қолданылуы мүмкін. 256 қолжетімді түс бастапқы суреттің дитерленген жуықтауын жасау үшін пайдаланылады. Дитерлеу болмаса, бастапқы суреттегі түстер ең жақын қолжетімді түске квантталады, нәтижесінде бастапқы суреттің нашар бейнесі көрсетіледі. Ең алғашқы қолданылулары суреттерді 1 биттік қара-ақ түске дейін азайту болды. Бұл, біт карталық бейне графикасынан бұрын, баспаға арналған. X және Apollo сияқты Unix жұмыс станцияларында 1 биттік бейне дисплейлерінде көрсету үшін суреттер жасауда бұл кең таралған. Дитерлеу әдетте алдын ала есептеліп, тек дитерленген сурет сақталады, өйткені есептеу және жад оны тірі есептеу үшін тым шектеулі болды. Үйдегі компьютер пайдаланушылары көрген мысал – жоғары ажыратымдылықтағы монохромды Hercules графикалық карталарында төменгі ажыратымдылықтағы CGA 4 түсті графиканың эмуляциясы, түстер реттелген дитерлік үлгілерге ауыстырылды. Кейбір сұйық кристалды дисплейлер осыған ұқсас әсерді алу үшін уақытша дитерлеуді қолданады. Әр пикселдің түс мәнін панельдің түс кеңістігіндегі екі шамалас түс арасында жылдам ауыстыру арқылы, тек 18 биттік түсті (әр арнаға 6 бит) қолдайтын дисплей панелі 24 биттік түс суретін (әр арнаға 8 бит) көрсетуі мүмкін. Компьютердің дисплей аппараттық құралдары түс тереңдігіне негізгі шектеу болатын мұндай дитерлеу, веб-браузерлер сияқты бағдарламалық жасақтамада жиі қолданылады. Веб-браузер сыртқы көзден графикалық элементтерді алуы мүмкін болғандықтан, браузерге қолжетімді дисплей үшін тым көп түстер бар суреттерде дитерлеуді орындау қажет болуы мүмкін. Диттерлеумен байланысты мәселелерге байланысты, бір мезгілде 256 түсті ғана көрсетуге қабілетті жүйелерде қателіксіз түстерді таңдау үшін «веб-қауіпсіз түстер палитрасы» деп аталатын түстер палитрасы анықталды. Бірақ дисплейдегі қолжетімді түстердің жалпы саны толық түсті цифрлық фотосуреттерді дұрыс көрсету үшін жеткілікті болса да, жолақтық эффект көзге әлі де көрінуі мүмкін, әсіресе тегіс көлеңкелі үлкен аймақтарда. Жылдам дитерлеу бұл мәселені кескінді түйіршікті етусіз шеше алады. Жоғары деңгейдегі сурет өңдеу бағдарламалық жасақтамасы әдетте жақсартылған дисплей үшін осы техникаларды қолданады. Дитерлеудің тағы бір пайдалы қолданылуы – графикалық файл форматы шектеуші фактор болып табылатын жағдайларда. Әсіресе, жиі қолданылатын GIF форматы 256 түс немесе одан аз түс қолданумен шектелген. Мұндай суреттерде суретте қолданылатын түстердің шектеулі саны бар түстер палитрасы болады. Мұндай жағдайларда графикалық өңдеу бағдарламалық жасақтамасы оларды осындай шектеулі форматта сақтаудан бұрын дитерлеуге жауапты болуы мүмкін. Дитерлеу – баспа ісінде қолданылатын жарты тонды техникаға ұқсас. Осы себепті дитерлеу термині кейде жарты тонды техника терминімен бір-бірін алмастыра қолданылады, әсіресе цифрлық баспамен байланысты. Сиялы принтерлердің жеке нүктелерді басып шығару қабілеті баспа ісінде дитерлеуді қолдануды арттырды. Типтік үстелдік сиялы принтер тек 16 түсті басып шығарады, өйткені бұл циан, маджента, сары және қара баспа бас жапқыштарынан нүктелердің немесе нүктелердің болмауының комбинациясы болып табылады. Түстердің үлкен диапазонын қайта жасау үшін дитерлеу қолданылады. Тығыз басылған жерлерде, түс қараңғы болған кезде, дитерлеу әрқашан көрінбейді, өйткені сия нүктелері бірігіп, біркелкі басып шығарады. Алайда, нүктелер бір-бірінен алыс орналасқан, жарық жерлерді мұқият қараған кезде дитерлеу үлгілері байқалады.

Басқа қолданбалар

Стимуляцияланған Бриллуин шашырауы (SBS) – оптикалық талшықты жүйелерде жіберілген оптикалық қуатты шектейтін сызықтық емес оптикалық құбылыс. Бұл қуат шегін лазердің кіріс сигналын модуляциялау арқылы жүзеге асырылатын, жіберу оптикалық орталық жиілігін өзгерту (дитерлеу) арқылы арттыруға болады. Сондай-ақ поляризациялық шатастыруды қараңыз. Фазалық дитерлеу тікелей цифрлық синтездегі шығыс сапасын жақсарту үшін қолданылуы мүмкін. Тағы бір кең таралған қолданысы – таратылған спектрлі сағатты дитерлеуді пайдалану арқылы EMC сынақтарынан өту. Қаржы нарықтарында жоғары жиілікті саудаға қатысуға ынталандыруды азайту мақсатында уақытша дитерлеудің тағы бір түрі енгізілді. 2013 жылы сауда-саттықты бастаған Лондондық валюта нарығы ParFX, келіп түсетін барлық тапсырыстарға қысқа мерзімді кездейсоқ кешігулер қояды; басқа валюта биржалары да осы техниканы сынап баққандары хабарланды. Мұндай уақытша буферлеу немесе дитерлеу акциялар, тауарлар және туынды құралдардың қаржылық саудасында кеңінен қолдануға ұсынылған.