Кіріспе
Уайандотте ( /w//aɪ//ə//n//d//ɒ//t/ WYəndot) – АҚШ-тың Мичиган штатындағы Уэйн округіне қарасты қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 25 058 адамды құрайды. Уайандотте Мичиганның оңтүстік-шығысында, Детройттан шамамен 18 км оңтүстікке қарай, Детройт өзенінің жағасында орналасқан және «Даунривер» деп белгілі қалалар тобының бір бөлігі болып табылады. Уайандотте батыстан Саутгейт, солтүстік-батыстан Линкольн Парк, оңтүстіктен Ривервью, оңтүстік-шығыстан Грос-Иль қалашығы, солтүстіктен Экорсе және шығыстан Онтарионың ЛаСалле қалаларымен шектеседі. Уайандотте Жапонияның Комаки қаласымен бауырлас қала болып табылады. Жыл сайын Комакиден келген өкілдер Уайандотте қаласын аралап көреді.
Тарих
18 ғасырда бұл аймақ Макуакуа деп аталатын вайандоттардың (немесе Вендаттардың) шағын ауылы болды. Жергілікті француз отарлаушылары оны француз тіліндегі айтылуына сәйкес Монгуагон деп атады. Вайандоттар ирокез тілінде сөйлейтін және Канаданың Жорж шығанағы аймағындағы Гурон ұлтының бір бөлігі болды. Олар француз фермерлерімен бейбіт түрде өмір сүріп, өнімдер мен қызметтермен алмасып жүрді. Француз және үндістер соғысы кезінде (Еуропадағы Жеті жылдық соғыстың бір бөлігі) вайандоттар потаватоми және француздермен одақтасты. Ағылшыздар Детройт бекінісін басып алды. Осы маңдағы жерде 1763 жылы британдық бекініске шабуыл жасауды жоспарлаған басшы Понтиак сәтсіз аяқтады. Ауылдың ортасы өзен мен оның құмды жағажайына жақын, Оак көшесі мен Эврика жолы арасындағы Биддл даңғылына параллель орналасқан. Бұл жергілікті тайпалар үшін ыңғайлы болды, өйткені олардың Детройт бекінісіне барудың негізгі құралы қайық болды. Тайпа ағылшыздармен, аймақта қалған француздермен және жаңадан келген американдықтармен бейбіт және достық қарым-қатынаста болды. 1818 жылы АҚШ тәуелсіздік алып, осы аймақты британдықтардан басып алғаннан кейін, вайандоттар АҚШ үкіметімен келісімге қол қойып, осы жерді берді. Кейбір вайандоттар Флэт-Рок маңына, содан кейін Огайоға, ал кейіннен Канзастағы және Оклахомадағы үндістер аумағына көшіп кетті. Бірақ вайандоттардың көпшілігі Детройт өзенінен Канадаға және қазіргі Андердонға, Онтарионың Виндзор қаласына көшіп барды. Олардың көптеген ұрпақтары бүгін де сол жерде тұрады. Атауы біршама Уайндот округінің, Канзас штатының атымен сақталған. Кейінірек ағылшын-американдықтар майор Джон Биддлді Вайандоттегі алғашқы ақ қоныстанушы деп есептеді, бірақ француз отарлаушылары ол жерге қоныстанғанға дейін бір ғасырдан астам уақыт бойы сол аймақта өмір сүрген. 1812 жылғы соғыс пен вайандоттардың жерді бергенінен кейін майор Биддл 1818 жылы федералды үкіметтен 9 км² жер сатып алды. Ол ферма мен жазғы сарай салды. Ғимараттар 1835 жылы аяқталды, ал ол өзінің сарайына сол жерде әлі де тұратын үндістердің құрметіне "Вайандот" деп ат қойды. Джон С. Ван Алстийн, Эбер Уордтың "Эврика темір және болат зауытының" және оған байланысты "Вайандот дөңгелекті зауыттарының" бас менеджері, қаланың бас жоспарын жасады. Бұл жоспар жиі "Филадельфия жоспары" деп аталды, өйткені көшелер солтүстік-оңтүстік және шығыс-батыс желісімен, Пенсильвания штатының Филадельфия қаласындағы сияқты салынған. Бұл жоспарды колонияның негізін қалаушы Уильям Пенн жасаған. Вайандоттағы орталық нүкте Детройт өзені болды, ал бірінші параллель көше Фронт көшесі болды. Бұл көше кейіннен кеңейтіліп, 1921 жылы Ван Алстийн бульвары деп аталды. Фронт көшесіне параллель жүретін көшелер біріншіден бастап аумақтың көлеміне дейін нөмірленді. Нөмірленген көшелерге көлденең орналасқан көшелер ағаштар мен өсімдіктердің аттарымен аталды. 1854 жылы Экорс қалашығының ауылы ретінде құрылған Вайандот 1866 жылдың 12 желтоқсанында Мичиган штатының қаласы ретінде тіркелді және жарғы алды. Ол өзінің алғашқы қалалық сайлауын 1867 жылдың сәуірінде өткізді, бұл оны Детройттан кейін Уэйн округіндегі ең көне қалаға айналдырды. 1867 жылдың 8 сәуірінде Вайандот ауылы өзін-өзі басқару қаласы ретінде тіркелді. 1890 жылдары бірнеше ұлттың иммигранттарынан тұратын Жаңа Иерусалим деп аталатын қауым құрылды. Содан бері ол Вайандотқа қосылды. 1900 жылы Гленвуд атауымен ауыл болып құрылды. 1901 жылы мұнда Бейкон атауымен пошта кеңсесі құрылды, өйткені Мичиган штатының Кас округіне қарасты Уэйн қалашығында Гленвуд пошта кеңсесі бар еді. Вайандот 1905 жылы қауымды өзіне қосып алды. Форд-Сити қауымдастығы 1902 жылы ауыл ретінде құрылған. Ол Джон Б. Фордтың есімімен аталған, ол сол жерде Мичиган сілтілік компаниясын басқарған. 1922 жылы Вайандотпен бірікті. 1924 жылдың 14 сәуірінде Вайандот Экорс қалашығының үлкен бөлігін өзіне қосып алды. Шығыс американдықтар қоныстанғаннан бері Вайандотта көптеген ұлттардың иммигранттарының ықпалы болды. Этникалық неміс, поляк, ирланд және итальян қауымдастықтары өздерінің мәдениеттерінен көп нәрсе үлестірді. Қала сонымен қатар өнеркәсіптік жұмыс орындарына афроамерикандықтарды тартты, бірақ "күн батып бара жатқан қала" ретінде кемсітушілікке ұшырады. Ол оларды тұрғындар ретінде қабылдаудан бас тартты.
География
АҚШ Халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 7,01 шаршы миль (18 км²) құрайды, оның ішінде 5,27 шаршы миль (14 км²) құрлық және 1,74 шаршы миль (5 км²) су. Қала Детройт қаласының оңтүстік-батысында 10 миль (16 км) қашықтықта орналасқан. Детройт өзені қаланың шығыс шекарасын құрайды, ал адам тұрмайтын Grassy аралын қала басқарады. Экорс өзені де қаланың шағын солтүстік шекарасын құрайды.
Кәсіпкерлік және өнеркәсіп
Алғашқы тұлғалардың бірі капитан Джон Батист Форд болды, ол тұзды содалы күл жасау үшін пайдаланды, ал содан кейін одан тақта шыны жасалды. 1893 жылы ол «Мичиган Alkali Company» компаниясын құрды, ол пісіру содасын, содалы күлді және сілтелі натрийді өндірді. Кейін «Wyandotte Chemicals Co.» деп аталған компания түрлі сабындар мен тазартқыштар жасады, соңында BASF компаниясының құрамына кіріп, BASF өндірістік кешеніне кеңейді. Уорд сонымен қатар 1870-жылдардан 1920-жылдарға дейін болған Уайандоттың кеме жасау саласын дамытуға көмектесті. Осы кезеңде Уайандот өзенінің жағасында пароходтар мен буксирлерден бастап үлкен паромдарға дейін әртүрлі қайықтар жасалды. 1873 жылы Уордтың «Wyandotte Iron Ship Building Works» компаниясы «Спорт» деп аталған алғашқы болат корпусты қайықты құрастырды. Бұл кеме жасау индустриясы 1942 жылы Теодор Рузвельт орта мектебінің аудиториясында әлі күнге дейін сақталған бірнеше монументалды суреттерде бейнеленді. 1920 жылдары Уайандот ойыншық өндірісінің маңызды орталығы болды, 1920 жылы құрылған «All Metal Products Company» Уайандотта, 14-ші және 15-ші көшелер арасындағы Сикамор көшесінде орналасқан. 1920-жылдардан 1950-жылдарға дейін «Wyandotte Toys» деген атпен компания АҚШ-тағы ойыншық тапаншалар мен пистолеттердің ең ірі өндірушісі болды, түрлі айналмалы пистолеттер, дыбыстық пистолеттер, садақ пистолеттер, капсюльді пистолеттер және түрлі пластик пистолеттер шығарды. Компания сонымен қатар жергілікті автомобиль зауыттарынан алынған металл қалдықтарын престеу арқылы ойыншық ұшақтар мен басқа да көлік құралдарын өндірді. Компанияның ұраны: «Wyandotte Toys – жақсы және қауіпсіз». 1950 жылдардың басында компания Огайо штатына көшірілді, ал үш жылдан кейін Луи Маркс және Компания оны сатып алды. Қала орталығынан солтүстікке қарай, өзен жағасында орналасқан Бишоп паркінде бір кезде Бобло аралына қатынайтын Бобло қайығына отыруға арналған док болған. Бүгінде қалған өнеркәсіп көбінесе шағын, бірақ қаланың солтүстік жағалауындағы BASF Wyandotte ерекше көзге түседі. 2002 жылдың шілдесінде көршілес Ривервью қаласындағы Атофина зауытында метилмеркаптан деп аталатын түссіз газ ағып, үш жұмысшы қаза тапты. Газ жарылып, өртеніп, 3100 тұрғын, оның ішінде Уайандот азаматтары да, эвакуацияланды. Қала үш газетпен қамтамасыз етіледі: аймақтық «Detroit Free Press» және «The Detroit News»; сондай-ақ «The News Herald», ол Даунривер қауымдастықтарына қызмет ететін жергілікті газет және Уайандотта жарияланған екі бұрынғы газетке тамыр тартады. Уайандот сонымен қатар Детройт радио және теледидар нарықтарында да бар.
Мемлекеттік және муниципалдық қызметтер
Қала әкімі, қалалық кеңес және басқа да сайланған лауазымды тұлғалар қаланың басқаруын қадағалайды. Уайандоттың өз қалалық коммуналдық қызметтері бар, олар «Уайандот қалалық қызметтері» деп аталады. Ол коммуналдық электр станциясы арқылы өз қуатын өндіреді және қалаға тиесілі су және кабельдік теледидар қызметтерін ұсынады. Уайандот полиция бөлімі, Доунривердегі Вудхейвен қаласы сияқты, 14-21 жас аралығындағы, құқық қорғау саласына қызығушылық танытқан жастарға арналған Полиция зерттеушілері тобын құрған. Уайандот қаласының тұрғындарына Бейкон еске алуындағы аудандық кітапхана қызмет көрсетеді, ол «Кітапханалар желісі» үш округтік кітапхана жүйесінің мүшесі. Вайнвуд көшесіндегі Форд-Бейкон үйінен салынған бұл кітапхана 1942 жылы Уайандот Карнеги кітапханасының орнына салынды. Конгрессмен Марк Р. Бейконның қайтысынан кейін оның әйелі Мэри Форд Бейкон ғимаратты қалаға табыс етті. Кітапхана қызметкерлері ғимараттың тарихи бөліміне экскурсиялар ұйымдастырады.
Католик мектептері
Қазіргі уақытта Вьяндотте католик мектептері ашылмаған. Бұрын ашылған мектептер: Маунт Кармел бастауыш және жоғары мектебі, Сент-Станислау Костка бастауыш мектебі, Сент-Патрик бастауыш және жоғары мектебі, Сент-Елизавета бастауыш мектебі, Сент-Жозеф бастауыш мектебі және Сент-Хелена бастауыш мектебі; сондай-ақ, Вьяндот католиктік біріктірілген мектебі (Сент-Елизавета, Сент-Патрик және Сент-Жозеф мектептері біріктірілгеннен кейін) бұрын осы қауымда болған. Олар Детройт Рим-католик архиепископтығының құрамына кірген. Вьяндотте біріктірілген мектебі 1970 жылы Сент-Елизавета, Сент-Жозеф және Сент-Патрик мектептерінің бірігуінен құрылды. Ол 2011 жылы экономиканың төмендеуінен кейін жабылды.
Спорт және демалыс
Қалада Wyandotte Boat Club атты қайық спортымен айналысатын орын бар. Клуб үш жергілікті регата өткізеді: екі көктемгі мектеп регатасы және бір күзгі клуб регатасы. Жаңа нысанда екі жабық есу резервуары, көптеген қайықтарды қоюға арналған сөрелер, есу жаттығуларына арналған тренажерлар мен салмақ көтеру залы, ерлер мен әйелдерге арналған киім ауыстыру бөлмелері, мәжіліс өткізу бөлмесі және Детройт өзеніне көрініс ашатын үлкен клуб/бар бар. Резервуарлар барлық есу бағдарламаларында техникалық және стильдік жаттығулар үшін пайдаланылады. Олар жаңадан бастаған есушілерді дайындауда өте пайдалы екені дәлелденген. Маусым аяқталған кезде резервуарлар сыртқы мектептер мен университеттерге сағатына жалға беріледі. Қалада барлығы 23 саябақ бар, олардың ең үлкені – Бишоп паркі. Барлық Wyandotte қалалық саябақтарында үй жануарларына, велосипедтерге және алкогольге тыйым салынған. Wyandotte скейт-паркінен басқа барлық жерлерде роликті коньки мен скейтбордтарға тыйым салынған. Wyandotte қаласында кіші лига бейсболы болған. 1912 және 1913 жылдары Мичиган Alkali Company компаниясының құрметіне аталған Wyandotte Alkalis командасы Class D лигасының Border League турнирінде жеңіске жетіп, 1912 жылғы лига чемпионы атанды. Wyandotte кіші лига ойындарын Alkali Park стадионында өткізді.
Ф.О.П. саябағы
Бонди мен 8-ші көшелердің қиылысында орналасқан F.O.P. паркінде үлкен көлеңкелі ойын алаңы және пикниктерге арналған жабық павильон бар. Спорттық жабдықтарға баскетбол алаңы, бейсбол алаңы және екі шомыршық ойнайтын алаң кіреді. Паркке қанағаттанғандардың деңгейі 45 адамның арасында 66% құрады. F.O.P. паркінде «Уайандотт Брэйвз» қауымдастығы үшін күндіз және түні бойы жасөспірімдер бейсболы мен софтболынан жарыстар өткізіледі. Бейсбол ойындары мен басқа да арнайы шаралар кезінде ашылатын әжетханалар бар.
Киуанис саябағы
Киуанис паркі Уайандотт қаласының ең көне азаматтық коммерциялық емес ұйымы – Киуанис клубының құрметіне аталған. Киуанис клубы паркті күтіп-ұстауға жыл сайын үлес қосуын жалғастыруда. Парк 6-шы көше мен Солтүстік Драйвтың қиылысында орналасқан, және онда дәретхана қарастырылмаған.
Лайнс клуб паркі
Lions Club паркі Винуд пен 9-шы авенюдің қиылысында, Скапуляр діни білім беру кеңсесінің жанында орналасқан. Оны Lions клубы алғаш рет 2009 жылдың 12 тамызында ашты. Парк толығымен қоршалған және оның ішінде орындықтар орналасқан. Үлкен ойын алаңы мен қабырғаға өрмелеуге арналған жай бар. Парк жыл бойы сағат 6:00-дан 22:00-ге дейін ашық.
Оак клубының саябағы
"Ок клуб паркі" 20-шы көше мен Вайнвуд көшелерінің қиылысында орналасқан. Онда үлкен көлеңкелі аймақ, ойын алаңы және баскетбол алаңы бар. Паркте кішкентай демалыс алаңы, су тірегі және беседка орналасқан. Парк жыл бойы сағат 6-дан 22-ге дейін ашық.
V.F.W. Playfield (Ойын алаңы)
V. F. W Playfield – 11-ші және Черри көшелерінің қиылысында орналасқан орташа өлшемді парк. Онда бейсбол алаңы, өте кең ашық алаң, серсеңкөздер және ойын құрылғылары бар. Сонымен қатар, жабық павильон да бар. Бұл парк Silver Lining Tire Recycling компаниясының қасында орналасқан. Парк жыл бойы сағат 6:00-дан 22:00-ге дейін ашық. Паркте үй жануарларына, велосипедтерге, скейтбордтарға және роликтік конькилерге рұқсат етілмейді. Сондай-ақ, паркте алкогольге де рұқсат жоқ. Парк Вьяндоттегі "Шетелдік соғыс ардагерлері" (V. F. W.) ұйымына тиесілі.
WAA саябағы
Вайандоттың солтүстік бөлігіндегі Хайленд және Альфред көшелерінде орналасқан кішкентай саябақта ойын алаңы, сермеулер, спорттық ойындар мен басқа да іс-шараларға арналған ашық кеңістік бар. Жабық павильон, орындықтар және құмды ойын алаңы да бар. Саябақ Ваяндот Атлетика қауымдастығының меншігінде. Жыл бойы саябақ таңғы 6:00-ден кешкі 22:00-ге дейін ашық.
Қоғамдық көліктер
Вьяндот қаласы арқылы екі аймақтық көлік басқармасының қала маңындағы мобильділік маршруты өтеді. Форт-стрит, Еуропа жолының солтүстігінде 125-ші маршрутпен аптаның жеті күні бойы қызмет көрсетеді, ол Детройт метрополитен әуежайы мен Руж өзенін байланыстырады. Биддл даңғылы, Еуропа жолы және Еуропа жолынан оңтүстікке қарай Форт көшесі жұмыс күндері 140-шы маршрутпен қызмет көрсетіледі, ол Дирборндағы Джон Д. Дингелл транзиттік орталығына дейін солтүстікке қарай созылады.
Автомобиль жолдары
, жергілікті тұрғындар Форт көшесі деп біледі, оңтүстіктен солтүстікке қарай созылып, қаланың батыс жағының көп бөлігін құрайды.
Темір жол
Канада Ұлттық темір жолы (Grand Trunk Western Railroad еншілес компаниясы арқылы) Shore Line және Flat Rock тармақтары, сондай-ақ Conrail Shared Assets Detroit Line (Norfolk Southern Railway пойыздары да пайдаланады) Уайандот қаласынан өтіп, Детройт пен Огайо штатындағы Толедоны байланыстырады.
2010 жылғы санақ
2010 жылғы халық санауы бойынша қалада 25 883 адам, 10 991 үй шаруашылығы және 6 727 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 12 081 тұрғын үй бірлігін құрады. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 94,7% ақ нәсілді, 1,3% афроамерикалық, 0,7% американдық үндістер, 0,5% азиялық, 0,9% басқа нәсілдерден және 1,9% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілге жататын испан немесе латын американдықтары халықтың 5,1% құрады. 10 991 үй шаруашылығының 28,4%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 42,6%-ы бірге тұратын жұбайлар, 13,2%-ы күйеуі жоқ әйелдер, 5,4%-ы күйеуі жоқ еркектер және 38,8%-ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 33,0%-ы жеке адамдардан тұрды, ал 12,8%-ы 65 жасқа толған немесе одан асқан жалғыз тұратын адамдардан құралды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,35 адам, ал отбасының орташа мөлшері 2,99 адамды құрады. Қаладағы орташа жас 40,4 жасқа тең. Тұрғындардың 21,4%-ы 18 жасқа дейін, 8,5%-ы 18 мен 24 жас аралығында, 26,4%-ы 25 пен 44 жас аралығында, 29,9%-ы 45 пен 64 жас аралығында және 13,8%-ы 65 жасқа толған немесе одан асқан. Қаланың жыныстық құрамы: 48,9% еркек және 51,1% әйел.