Кіріспе

Физика мен инженерлік салада фазор (фазалық вектордың бірі) – амплитудасы (A) және бастапқы фазасы (θ) уақытқа өзгермейтін және бұрыштық жиілігі (ω) тұрақты синусоидты функцияны көрсететін кешенді сан. Ол аналитикалық бейнелеу деп аталатын жалпы ұғыммен байланысты, ол синусоидты кешенді тұрақты және уақыт пен жиілікке байланысты фактордың көбейтіндісіне жіктейді. Амплитуда мен фазаға байланысты кешенді тұрақты фазор немесе кешенді амплитуда деп аталады, және (ескі мәтіндерде) синор.

Көп қолданылатын саласы – уақыт бойынша өзгеретін токпен қуатталатын электр тізбегінің тұрақты күйін талдау, онда барлық сигналдар ортақ жиілікпен синусоидты деп есептеледі. Фазорлық бейнелеу аналитикке сигналдың амплитудасы мен фазасын бір кешенді сан арқылы көрсетуге мүмкіндік береді. Олардың аналитикалық бейнелеуіндегі жалғыз айырмашылық – кешенді амплитуда (фазор). Мұндай функциялардың сызықтық комбинациясы фазорлардың сызықтық комбинациясы (фазорлық арифметика немесе фазорлық алгебра) және олардың барлығына ортақ уақыт/жиілікке тәуелді фактор ретінде бейнеленеді. Фазор терминінің шығуы, векторлар үшін мүмкін болатынға ұқсас (сызбалық) есептеулер фазорлар үшін де мүмкін екенін көрсетеді. Фазорлық түрлендіруді қалыптастырған Чарльз Протейс Штайнметц, 19 ғасырдың соңында General Electric компаниясында жұмыс істеген. Кейбір математикалық егжей-тегжейлерді ескермей, фазорлық түрлендіруді Лаплас түрлендіруінің (бір жиілікпен шектелген) ерекше жағдайы ретінде де қарастыруға болады, ол фазорлық бейнелеуден айырмашылығы, RLC тізбегінің өтпелі жауабын (бір уақытта) алу үшін қолданылуы мүмкін. Дегенмен, Лаплас түрлендіруін математикалық жағынан қолдану қиын, және егер тек тұрақты күйді талдау қажет болса, бұл күш-жігер орынсыз болуы мүмкін. Оулер формуласына сәйкес векторды немесе кешенді санды білдіре алады, екеуінің де модулі 1-ге тең. Бұрыш градустарда берілуі мүмкін, градустан радианға ауысу көзделген. Мысалы, вектор немесе сан деп есептелер.

Тұрақтыға көбейту (скаляр)

Фазерді кешенді тұрақтыға көбейту , жаңа фазерді тудырады. Бұл оның жалғыз әсері – негізгі синусоиданың амплитудасы мен фазасын өзгерту болып табылады. Электроникада , уақыттан тәуелсіз кедергіні білдіреді. Атап айтқанда, бұл басқа фазердің жиынтық белгісі емес. Фазерлік ток пен кедергіні көбейту фазерлік кернеуді тудырады. Бірақ екі фазердің көбейтіндісі (немесе фазердің квадраты) екі синусоиданың көбейтіндісін көрсетеді, бұл жаңа жиілік компоненттерін жасайтын сызықты емес операция. Фазерлік жазба тек бір жиілікті жүйелерді ғана бейнелей алады, мысалы, синусоидамен қозғалатын сызықты жүйе.

Фазерлердің арақатынасы

Кешенді импиденс деп аталатын шама – екі фазордың қатынасы, ол фазор емес, себебі ол синусоидалық түрде өзгеретін функцияға сәйкес келмейді.

Сұлбалық заңдар

Фазерлерді пайдаланып, тұрақты ток тізбектерін шешу әдістерін сызықтық айнымалы ток тізбектерін шешуге қолдануға болады. Ом заңы кедергілер үшін: Кедергіде уақыт кешігуі болмайды, сондықтан ол сигналдың фазасын өзгертпейді, демек, I=V=IR формуласы қолданылады. Ом заңы кедергілер, индукторлар және конденсаторлар үшін: I=V=IZ, мұнда Z – кешенді кедергі. Кирхгофтың тізбек заңдары: Кернеу және ток күрделі фазерлер ретінде қолданылады. Айнымалы ток тізбегінде нақты қуат (P) болады, ол тізбекке түсетін орташа қуатты көрсетеді, және реактивті қуат (Q), ол қуаттың алға-артқа ағынын көрсетеді. Сондай-ақ, біз кешенді қуатты S=P+jQ және S-тің модулі – көрінетін қуатты анықтай аламыз. Фазерлермен берілген айнымалы ток тізбегі үшін қуат заңы: S=VI* (мұнда I* – ток фазорының кешенді конъюгаты, ал кернеу және ток фазорларының модулі V және I сәйкесінше кернеу мен токтың тиімді мәндері). Осыған сүйене отырып, резистивті тізбектерді талдау әдістерін фазерлермен резисторлар, конденсаторлар және индукторлар бар бір жиілікті сызықтық айнымалы ток тізбектерін талдау үшін қолдануға болады. Көп жиілікті сызықтық айнымалы ток тізбектерін және әртүрлі толқын формалары бар айнымалы ток тізбектерін кернеу мен токты табу үшін барлық толқын формаларын синусоидтық компоненттерге (Фурье қатарларын пайдаланып) амплитудасы мен фазасымен түрлендіру арқылы, содан кейін суперпозиция принципіне сәйкес әр жиілікті жеке талдау арқылы талдауға болады. Бұл шешім әдісі тек синусоидтық кірістерге және тұрақты күйдегі шешімдерге ғана қолданылады, яғни барлық өткіш процестер аяқталғаннан кейін. Бұл концепция электр кедергісін бейнелеуде жиі қолданылады. Бұл жағдайда фазалық бұрыш – кедергіге қолданылатын кернеу мен одан өтетін ток арасындағы фазалық айырма.

Энергетика

Үш фазалы айнымалы ток жүйелерін талдау кезінде, фазерлер жиынтығы әдетте 0, 120 және 240 градус бұрыштардағы бірлік шамалары ретінде графикалық түрде көрсетілген бірліктің үш күрделі куб түбірі ретінде анықталады. Көп фазалы АЖ тізбектерінің шамаларын фазерлер ретінде қарастыру арқылы теңгерімді тізбектерді жеңілдетуге болады, ал теңгерімсіз тізбектерді симметриялық компоненттердің алгебралық комбинациясы ретінде қарастыруға болады. Бұл тәсіл кернеудің төмендеуі, қуат ағыны және қысқа тұйықталу токтерінің электрлік есептеулеріндегі жұмысты қатты жеңілдетеді. Қуат жүйелерін талдау контекстінде фазалық бұрыш көбінесе градустармен, ал шама синусоиданың ең жоғары амплитудасының орнына тиімді шамамен (RMS) беріледі. Синхрофазерлер техникасы цифрлық аспаптарды пайдаланып, тарату желісіндегі кең таралған нүктелерде тарату жүйесі кернеулерін көрсететін фазерлерді өлшеуге қолданылады. Фазерлер арасындағы айырмашылықтар қуат ағыны мен жүйе тұрақтылығын көрсетеді.

Телекоммуникациялар: аналогты модуляция

Фазерді пайдаланатын айналушы кадрлы сурет, амплитудалық модуляция (және оның түрлері) және жиілік модуляциясы сияқты аналогтық модуляцияларды түсіну үшін қуатты құрал болуы мүмкін. Мұндағы жақшадағы термин күрделі жазықтықта айналатын вектор ретінде қарастырылады. Фазордың ұзындығы , секундына айналу жылдамдығымен сағат тіліне қарсы айналады және уақыт моментінде оң нақты оське қатысты бұрыш жасайды. Толқын пішінін осы вектордың нақты оське проекциясы ретінде қарастыруға болады. Модуляцияланған толқын формасы осы фазормен (тасымалдаушы) және екі қосымша фазормен (модуляция фазорларымен) бейнеленеді. Егер модуляциялық сигнал , формасындағы бір тон болса, мұндағы – модуляция тереңдігі, – модуляциялық сигналдың жиілігі, онда амплитудалық модуляция үшін екі модуляциялық фазор былай беріледі:

Екі модуляциялық фазор олардың векторлық қосындысы тасымалдаушы фазормен әрқашан фазада болатындай етіп фазаланады. Баламалы бейнелеу – екі фазордың тасымалдаушы фазордың айналасында тасымалдаушы фазорға қатысты жылдамдықпен кері айналуы. Яғни,

Жиілік модуляциясы да ұқсас бейнелеу болып табылады, бірақ модуляциялық фазорлар тасымалдаушымен фазада емес. Бұл жағдайда модуляциялық фазорлардың векторлық қосындысы тасымалдаушы фазадан 90°-қа ығысады. Қатаң айтқанда, жиілік модуляциясын бейнелеу үшін қосымша шағын модуляциялық фазорлар қажет, бірақ көптеген практикалық жағдайларда олар елеусіз қалдырылады, өйткені олардың әсері өте шағын.