Кіріспе
Диск-жокейге ойналатын музыканы толық бақылауға беретін радио форматы. Еркін формат немесе еркін форматты радио – бұл радиостанцияның бағдарламалық форматы, онда диск-жокейге музыка жанрына немесе коммерциялық мүдделерге қарамастан, қандай музыка ойнау керектігін кең немесе толық бақылау беріледі. Еркін форматты радио көптеген коммерциялық радиостанциялардан өзгеше, онда диджейлердің бағдарлама құрылымына немесе ойнату тізіміне ықпалы шамалы немесе мүлдем жоқ. АҚШ-та еркін форматтағы диджейлер әлі де Федералды байланыс комиссиясының ережелеріне бағынады.
Free form, or free form radio, is a radio station programming format in which the disc jockey is given wide or total control over what music to play, regardless of music genre or commercial interests. Freeform radio stands in contrast to most commercial radio stations, in which DJs have little or no influence over programming structure or playlists. In the United States, freeform DJs are still bound by Federal Communications Commission regulations.
АҚШ тарихы
Көптеген радиошоулар алғашқы еркін форматтағы бағдарлама деп мәлімдейді, бірақ тіркелген ең ертегісі – Берклидегі KPFA FM арнасындағы "Nightsounds", оны Джон Леонард жүргізген. Орта батыста ең жақсы есте қалғаны – 1966 жылдан бастап Арканзас штатының Литтл-Рок қаласындағы KAAY "The Mighty 1090" арнасында шамамен 10 жыл бойы эфир берген Beaker Street. Бұл оны АМ арнасындағы ең танымал шоуға айналдырды; оның сигналы Канададан Мексикаға және Кубаға дейін жетіп, АҚШ-тың орталық және оңтүстік аймақтарын қамтыды. WFMU қазіргі уақытта АҚШ-тағы ең ұзақ жұмыс істейтін еркін форматтағы радиостанция. WNEW FM 102.7 (Нью-Йорк қаласы) АҚШ-та еркін форматты алғаш рет енгізген коммерциялық станция болды. Ол Metromedia Broadcasting компаниясының меншігінде сатылғанға дейін осы форматта қалды, бірақ жаңа иелері қызығушылық танытпады. WNEW FM жаңа музыканы таныстыруда және 1960-шы және 70-ші жылдардағы көптеген топтарды танымал етуде жетекші болды. Калифорния штатының Лос-Анджелес қаласындағы KLOS арнасының ди-джеейі Джим Лэдд ең танымал еркін форматтағы ди-джейлердің бірі болды. Том Петти Джим Лэдд туралы "Соңғы ди-джей" әнін жазды. Джим Лэдд музыка таңдауына толық бақылауды тек бір рет жоғалтты, ол оны өзінің адал тыңдаушыларына, "The Tribe" деп аталатын топқа тапсырды. 2011 жылдың 26 қазанында Лэдд, станция иесі Citadel Broadcasting компаниясын Cumulus Media сатып алғаннан кейін KLOS арнасынан босатылған қызметкерлердің қатарында болды. 2012 жылдан бастап 2023 жылы қайтыс болғанға дейін Лэдд Sirius XM Deep Tracks арнасында күнделікті еркін форматтағы шоу жүргізді. Еркін форматтағы радиоэфир әдетте бір ғана музыка жанрына шектелген плейлисттерді ұнатпайды. Алайда, ди-джейлер кездейсоқ тақырып бойынша әндер таңдауға құқылы (мысалы, Боб Диланның "Subterranean Homesick Blues" әнінен кейін Radiohead-тің "Subterranean Homesick Alien" әні). Тек немесе көбінесе рок музыкасын ойнайтын еркін форматтағы станциялар прогрессивті рок станциялары деп аталды, ал көбінесе фольк және/немесе кантри музыкасын ойнайтындар – американа станциялары деп аталды. 1960 жылдардың соңы мен 70 жылдардың басында, әсіресе FM диапазонында коммерциялық еркін форматтағы радиостанциялар көп болды, бірақ қазір сирек кездеседі. Санта-Моника мен Ньюпорт-Бич (Калифорния штаты) қалаларындағы Indie 103.1 FM ерекше жағдай болды. Indie 103.1 танымал музыканттардан радио бағдарламаларын жүргізуді және плейлистті таңдауды сұрады. Indie 103.1 FM эфирінен кетті, бірақ қазір интернетте жұмыс істейді. Тағы бір коммерциялық еркін форматтағы радиостанция – Ферндал (Калифорния штаты) қаласындағы KHUM, "ережелерсіз радио", 104.3 және 104.7 FM жиіліктерінде. KHUM 1996 жылдан бері хабар таратады және Гумбольдт округінің ең танымал станциясы болып табылады. Интернет-радио және, аз дәрежеде, университет радиосы еркін форматтың баспанасы болып табылады (дегенмен соңғысы да тәуелсіздігінің бір бөлігін жоғалтты, станциялар өздерінің эфир манерасында корпоративтік станциялардың үлгісін ала бастады). Sirius XM спутниктік радиосында Боб Дилан жүргізетін апталық "Theme Time Radio Hour" бағдарламасы және The Loft арнасындағы бірнеше арнайы бағдарламалар еркін форматта. Ұлттық деңгейде таратылатын Undercurrents, Native Voice One арқылы таратылады және еркін форматты ұстанады. Көптеген жердегі еркін форматтағы станциялар кішкентай және корпоративтік қолдаусыз, сондықтан радио хабар таратушыларының қуаты салыстырмалы түрде төмен (әсіресе корпоративтік радио сигналдары басым болатын қалалық аймақтарда, бірақ сонымен бірге станцияны қолдауға жеткілікті халық тығыздығы бар). Бұл мәселе көптеген хабар таратушыларды интернет-радиоға, пираттық радиоға немесе екеуіне де көшуге мәжбүр етті. Толық қызмет форматын еркін форматтың түрі деп қарастыруға болады, бірақ көптеген толық қызмет станциялары ауылдық жерлерде орналасқандықтан, кантри музыкасы, ересектерге арналған стандарттар, классикалық хиттер (олди немесе классикалық рок) және кейде ересектерге арналған заманауи музыка толық қызмет станциясының музыкасының басым бөлігін құрайды. Толық қызмет станцияларының көпшілігі негізінен танымал музыкаға назар аударады (ал еркін форматтағы станциялар көбінесе аз танымал немесе ерекше үлгідегі әндерді таңдайды).
Ересектер үшін хиттер / Jack FM
Ересектерге арналған хиттер бренді еркін форматтың белгілі бір деңгейдегі "жалғасы" болып саналады. Осы станциялар көптеген форматтардан әртүрлі музыка ойнатады, оның ішінде: олди/классикалық хиттер, классикалық рок, ересектерге арналған заманауи музыка, Mainstream Top 40/Adult Top 40 және т.б. Бұл станцияларда ойналатын музыканың көп бөлігі 1970-2020 жылдарға жатады, бірақ кейде 1960 жылдарға тән әндер де кездеседі. Еркін радиодан өзгешелігі, ересектерге арналған хиттер станциялары зерттелген тізімдерден таныс хиттерге баса назар береді және кейде диджейлерсіз жұмыс істейді. Ең танымал ересектерге арналған хиттер бренді – Jack FM, оның бүкіл әлемде көптеген филиалдары бар. Jack брендінің көптеген еліктеушілері және оның "Қалағанымызды ойнаймыз" деген с логоны да пайда болды. Бұл еліктеушілер көбінесе адамдардың, жерлердің немесе тарихи орындардың аттарын қолданады, мысалы: Mac (мысалы, Mac 94.7 Clinton, Iowa), тарихи тұлғалар (мысалы, The Chief 92.5 Champaign, Illinois) және т.б.