Кіріспе

1995 жылы жарияланған Климаттың өзгеруі жөніндегі үкіметаралық комиссияның (IPCC) екінші бағалау есебі (SAR) – климаттың өзгеруі туралы сол кездегі қолжетімді ғылыми және әлеуметтік-экономикалық ақпаратты бағалау. Есеп төрт бөлімге бөлінді: БҰҰ Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясының (UNFCCC) 2-бабын түсіндіруге көмектесетін синтез, Климаттың өзгеруінің ғылымы (І жұмыс тобы), Климаттың өзгеруінің салдары, бейімделу және жеңілдету (ІІ жұмыс тобы), Климаттың өзгеруінің экономикалық және әлеуметтік аспектілері (ІІІ жұмыс тобы). Соңғы үш бөлімнің әрқайсысын жеке жұмыс тобы (ЖТ) дайындады, және әрқайсысы ұлттық өкілдердің консенсусын көрсететін Саясаткерлерге арналған қорытындыға (СПМ) ие. І жұмыс тобының есебіндегі СПМ мынадай мәлімдемелерді қамтиды: Парниктік газдардың концентрациясы артуда; антропогендік аэрозольдер теріс радиациялық әсер етеді; климат өткен ғасырда өзгерді (ауа температурасы 19-ғасырдың соңынан бері 0,3 және 0,6 °C аралығында жоғарылады; бұл бағалау 1990 жылғы есептен бері айтарлықтай өзгере қойған жоқ); дәлелдердің көп бөлігі адамның жаһандық климатқа әсерін көрсетеді (аэрозольдерді қосу, байланысты модельдер, үлгілерге негізделген зерттеулердің арқасында 1990 жылғы есептен бері климатқа табиғи және антропогендік факторлардың әсерін ажыратуда маңызды прогресс жасалды). Климаттың болашақта да өзгеруі күтілуде (симуляциялардың шындыққа жақындауы сенімділікті арттырады; маңызды белгісіздіктер сақталады, бірақ модельдік проекциялар диапазонында ескеріледі). Соңында, есепте әлі де көптеген белгісіздіктер бар екендігі айтылды (болашақ эмиссиялар мен биогеохимиялық айналымды бағалау; модельдер; модельдерді тексеру үшін құралдық деректер, өзгергіштікті бағалау және анықтау зерттеулері).

8-тарау: Климаттың өзгеруін анықтау және себептерін анықтау

IPCC процесінде әрбір тарау үшін "шақырылған жетекші автор" басқа жетекші авторлармен және авторлармен бірге тараудың құрылымын келісіп, тараудың әр бөлімін жазу үшін ғалымдар тобын тағайындады, нәтижесінде бүкіл авторлар тобы қабылдауына ұсынылған жоба жасалды. Қатысушы үкіметтер жобаға қатысты өз пікірлерін ұсынды, олар IPCC пленарлық сессиясында қабылдау үшін ұсынылған бағалауға енгізілді. IPCC төрағасы Берт Болин 8-тарауға жетекші автор табуда қиындыққа тап болды. Кейіннен, осы тақырыпта докторантурадан кейінгі зерттеулер жүргізіп жатқан Бенджамин Д. Сантер осы міндетті қабылдауға көндірілді. 1994 жылдың тамызында Ливерморде өткен алғашқы кездесуде әртүрлі елдерден келген жиырма қатысушы ғылыми тақырыптарды анықтау үшін жиналды, ал талқылау электрондық пошта арқылы жалғасты. Бірінші жобалау сессиясында (қазан айында Швецияның Сигтуна қаласында) Сантер басқаларын тарауда байқаулар мен модельдеудегі белгісіздіктерді талқылау қажеттігіне көндірді, бірақ олар басқа тарауларда да қарастырылған болатын. "Нөлдік" жоба ғылыми тақырып сарапшыларына, тарау авторларының барлығына және басқа тараулардың жетекші авторларына пікір білдіру үшін жіберілді. Олардың жауаптары 1995 жылдың наурыз айында Брайтонда өткен екінші жобалау сессиясында ескерілді. Мамыр айында I жұмыс тобының толық жобасы және саясаткерлерге арналған тұжырымдама қатысушы үкіметтерге толық "елдік сараптамадан" өту үшін ұсынылды, олар шілдеде Солтүстік Каролина штатының Ашвилл қаласында өткен үшінші сессияда ескеру үшін пікірлерін ұсынды. Сантер уақыттың кешігуіне байланысты осы кездесуге үкіметтік пікірлерді алмады, ал кейбіреулері қарашадағы пленарлық сессияға дейін келді. Тараудың қабылданған нұсқасының кіріспе бөлімінде "Бұл нәтижелер соңғы 100 жылдағы жаһандық орташа температураның байқалатын өзгеруі толығымен табиғи себептерден туындамауы мүмкін екенін көрсетеді. Одан да маңыздысы, байқалатын климат жазбаларында парниктік газдар мен сульфатты аэрозольдердің әсеріне жауап ретінде климаттың өзгеруінің пайда болатын үлгісінің дәлелдері бар. Бұл нәтижелердің жиынтығы адамның жаһандық климатқа әсер ететінін көрсетеді" делінген. Тараудың соңғы абзацында "8-тараудағы статистикалық дәлелдер, климат жүйесін физикалық тұрғыдан түсіну контекстінде қарастырылғанда, қазір адамның жаһандық климатқа айқын әсер ететінін көрсетеді" делінген. IPCC төрағасы Болин және оның тең төрағалары Джон Т. Хоутон мен Л. Гилван Мейра Филхо жазған SAR-ға кіріспе сөздерінде "байқаулар "жаһандық климатқа адамның әсерін байқауға болатындығын" көрсетеді, бұл есептің негізгі тұжырымдарының бірі, климат мәселесін талқылауға маңызды жаңа өлшем қосады" деп атап өтті. Екінші бағалау есебі жарияланғанға дейін "Global Climate Coalition" атты индустриялық топ журналистерге, АҚШ конгрессмендеріне және ғалымдарға "IPCC: Институционалды ғылыми тазарту" атты есепті таратты, онда Сантер жұмыс тобы қабылдағаннан кейін және авторлардың мақұлдауысыз мәтінді өзгерткені, ғылымның белгісіздігін сипаттайтын мазмұнды алып тастағаны айтылды. 8-тараудың жетекші авторы Бенджамин Д. Сантердің ұстанымын IPCC авторлары, сондай-ақ Америка метеорологиялық қоғамының (AMS) және Атмосфералық зерттеулер университетінің корпорациясының (UCAR) жетекші тұлғалары қолдады. AMS және UCAR президенттері "кейбір адамдардың ғылыми процесті әлсірету және беделін түсіру үшін жүйелі күш салуда" екенін мәлімдеді. Бұл туралы Пол Эдвардс пен IPCC авторы Стивен Шнайдер айтты, сондай-ақ 2007 жылы Ұлыбританияның телерадио хабарларын реттеушісі Ofcom-ға "Ұлы жаһандық жылыну алаяқтығы" телебағдарламасы туралы шағым түсірді. 2007 жылғы шағымда бұрынғы IPCC төрағасы Берт Болиннің Сейцтің мәлімдемесін жоққа шығаруы қамтылған.

Статистикалық өмірдің құндылығы туралы пікірталас

Екінші бағалау жұмыс тобының III баяндамасындағы даулардың бірі – климаттың өзгеруінің әсерін ақшалай бағалауда (яғни АҚШ долларына айналдырылған) қолданылатын адам өмірінің экономикалық бағасы. Көбінесе осы ақшалай бағаларда климаттың өзгеруінен туындаған денсаулыққа қауіптер, басқа денсаулық қауіптерінің бағалауымен «сәйкес» етіп бағаланады. Климаттың өзгеруінің әсерін ақшалай бағалауға қатысты түрлі пікірлер бар. Ақшалай бағалардың артықшылықтары мен кемшіліктері SAR және кейінгі IPCC бағалауларында талқыланды. SAR дайындалған кезде, саясаткерлерге арналған III жұмыс тобының қорытындысы бойынша келіспеушіліктер туды. Адам өмірінің экономикалық бағасы (экономистер «статистикалық өмірдің құны» деп атайды). Баяндаманың тиісті тарауы, түрлі елдердегі нақты зерттеулерге негізделген статистикалық өмірдің құнын бағалайды. 6-тарау авторлары қабылдамаған және әлі де қабылдамайтын нәрсе – бірнеше [үкімет] делегаттарының төлемге дайындықтың ең жоғары көрсеткішіне негізделген ортақ бағалау туралы талабы еді. Яғни, кейбір үкімет делегаттары кедей елдердегі «статистикалық өмірді» бай елдердегі «статистикалық өмірмен» бірдей деңгейде бағалауды қалады. IPCC авторы Майкл Грубб кейін былай деп түсіндірді: Көптеген біздің пікірімізше, үкіметтер негізінен дұрыс айтты. Пирс қолданған өлшем, белгілі бір үкімет өзінің ішкі жобалары арасындағы айырбасқа қалай баруын анықтау үшін мағыналы. Бірақ, мәселе кейбір елдердің басқаларына келтірген зияны болғанда, осы логика қолданылмайды: неге ірі эмитенттер – негізінен индустриялық дамыған елдер – келтірген өлім-жітімдер, құрбан болған елдердің байлығына қарай әртүрлі бағалануы керек?