Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Географияда қолданылатын топырақ термині, беткі топырақтан төмен орналасқан тығыз топырақ қабаты.
Dense layer of soil found below topsoil
the term in geography
Топырақ ғылымында, егіс шаруашылығында және бағбандарында қатты қабат немесе топырақ қабаты – әдетте ең жоғарғы беткі топырақ қабатының астында кездесетін тығыз топырақ қабаты. Қатты қабаттың әр түрлі түрлері бар, олардың барлығы су өткізбейтін топырақ қабаты болудың жалпы сипаттамаларын бөліседі. Кейбір қатты қабаттар топырақтағы шөгінділерден пайда болады, олар топырақ бөлшектерін біріктіріп, байланыстырады. Бұл шөгінділер еріген кремнийден бастап темір оксидтері мен кальций карбонатынан түзілген матрицаларға дейін болуы мүмкін. Басқалары адамның әрекетінен пайда болады, мысалы, қайта-қайта жыртудан, әсіресе қырлы жырғыштармен, немесе ауыр көліктердің қозғалысынан немесе ластанудан пайда болған қатты қабат.
In soil science, agriculture and gardening, hardpan or soil pan is a dense layer of soil, usually found below the uppermost topsoil layer. There are different types of hardpan, all sharing the general characteristic of being a distinct soil layer that is largely impervious to water. Some hardpans are formed by deposits in the soil that fuse and bind the soil particles. These deposits can range from dissolved silica to matrices formed from iron oxides and calcium carbonate. Others are man made, such as hardpan formed by compaction from repeated plowing, particularly with moldboard plows, or by heavy traffic or pollution.
Құрылымдар
Топырақтың құрылымы оның қатты қаптамаға айналу мүмкіндігіне күшті әсер етеді. Қатты қаптамамен байланысты кең таралған топырақ жағдайының бірі – топырақтың pH деңгейі. Қышқыл топырақтар көбінесе зардап шегеді, себебі қышқыл ортада темір мен кальций сияқты кейбір минералды тұздар топырақ бөлшектерімен берік кешендер құруға бейім. Тағы бір маңызды анықтаушы фактор – топырақ бөлшектерінің мөлшері. Құрамындағы ең кішкентай бөлшектердің бірі – балшық. Олардың құрылысының есесінен, жеке балшық бөлшектері арасындағы кеңістік тар болып келеді, бұл судың өтуін шектейді, инфильтрацияны және осымен су өткізгіштікті азайтады. Жоғары балшық құрамы бар топырақтар да оңай тығыздалады және адамның салдарынан туындаған шығындарға осал. Балшық бөлшектерінде күшті теріс электростатикалық заряд бар және топырақ суында еріген оң зарядты иондармен оңай байланысады. Кәріз суындағы натрий иондары сияқты жалпы тұздар осы функцияны орындай алады және кейбір топырақ түрлерінде жергілікті қатты қаптаманың пайда болуына әкелуі мүмкін. Бұл егістікте тиісті дренаждың бұзылуына байланысты септикалық жүйелердің істен шығуының жиі кездесетін себебі болып табылады.
Soil structure strongly affects its tendency to form a hard pan. One such common soil condition related to hardpan is soil pH. Acidic soils are most often affected due to the propensity of certain mineral salts, most notably iron and calcium, to form hard complexes with soil particles under acidic conditions. Another major determinant is the soil particle size. Clay particles are some of the smallest particles commonly found in soils. Due to their structure the space between individual clay particles is small and already restricts the passage of water, reducing infiltration and hence drainage. Soils with a high clay content are also easily compacted and affected by man made discharges. Clay particles have a strong negative electrostatic charge and will readily bond to positively charged ions dissolved in the soil water matrix. Common salts such as sodium ions contained in wastewater can fulfil this role and lead to a localized hardpan in some soil types. This is a common cause of septic system failure due to the prevention of proper drainage in field.
Проблемалар мен оларды шешу жолдары
Қатты топырақ шаруашылық және бағбандарында судың дренажына кедергі келтіріп, өсімдік тамырларының өсуін шектей алады. Мұндай жағдайларда, қатты топырақ қазу немесе тірмендеу сияқты механикалық тәсілдермен немесе топыраққа түзетулер енгізу арқылы бұзылуы мүмкін. Бұл міндетке арнайы қол құралы – кең тырма жасалған, сондай-ақ қазу тырмасы немесе балта да қолданылуы мүмкін. Трактордың көмегімен жыртуға арналған тырма да осы сияқты жұмыс жасайды. Топырақ түзетулерін қолдану топырақ құрылымын өзгертуге және қатты топырақтың ыдырауына көмектеседі. Мал тыңайтқышы, компост немесе торф енгізу арқылы топырақтағы органикалық заттардың мөлшерін арттыру жергілікті дренажды жақсартады және уақыт өте келе жұқа қатты қабаттарды бұзатын құрттардың көбеюіне ықпал етеді. Егер топырақ қышқыл болса, әк пен гипс қосу арқылы қиын қатты топырақтарды жақсартуға болады. Бұл комбинация темір, кальций карбонаты және натрий сияқты қатты тұздардың әсерінен қатты топыраққа байланысқан саз бөлшектерін босатуға көмектеседі, олардың жоғары pH арқылы қозғалмалылығын арттырады және минералдарды алмастырудың қолайлы көзін (гипсті) қамтамасыз етеді. Бұл гипс тұздары, "жұмсақ" болмаса да, су өткізгіш және үлкен, ашық құрылымға ие болғандықтан, алмастырылғаннан гөрі аз қатты матрицаны құрайды. Дегенмен, механикалық тәсілдерді қолданудан айырмашылығы, түзетулерді қолдану арқылы қатты топырақты бұзу жылдарға созылуы мүмкін, тіпті сонда да сәттілікке кепілдік берілмейді. Нәтижелер негізінен қатты топырақтың кеңдігіне және/немесе оның қиындығына байланысты болады.
Hardpan can be a problem in farming and gardening by impeding drainage of water and restricting the growth of plant roots. In these situations, the hardpan can be broken up by either mechanical means such as digging or plowing, or through the use of soil amendments. The broadfork is a manual tool specifically designed for this task; a digging fork or a spade might also be used. The chisel plow does a similar job with the help of a tractor. The use of soil amendments can also be employed to alter the soil structure and promote the dissolution of the hard pan. It has been observed that increasing the amount of soil organic matter through the working in of manure, compost or peat can both improve local drainage and promote the proliferation of earth worms that can, over time, break relatively thin hardpan layers. More difficult hardpans may be further improved through the action of both adjusting the soil pH with lime if the soil is acidic, and with the addition of gypsum. This combination can help loosen clay particles bound into a hardpan by the actions of hard salts such as iron, calcium carbonate and sodium, by promoting their mobility through a higher pH while proving a suitable source of exchanging minerals (the gypsum). This works because gypsum salts, although not "soft", are still water permeable and have a larger, more open structure, the results of which do not promote as hard a matrix as was replaced. However, unlike when employing mechanical means, breaking a hardpan through the use of amendments may require action over the course of years, and even then one is by no means assured success. The results are primarily determined by how extensive and / or intractable the hardpan is.