Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Топырақтағы тұз мазмұны
Salt content in the soil
Топырақтың тұздылығы – топырақтағы тұздың мөлшері; тұз мазмұнын арттыру процесі тұздану деп аталады. Тұздар топырақ пен суда табиғи түрде кездеседі. Тұздану минералдардың ыдырауы немесе мұхиттың біртіндеп тартылуы сияқты табиғи процестердің нәтижесі болуы мүмкін. Сонымен қатар, суару және жол тұзы сияқты жасанды процестер арқылы да туындауы мүмкін.
Soil salinity is the salt content in the soil; the process of increasing the salt content is known as salinization. Salts occur naturally within soils and water. Salination can be caused by natural processes such as mineral weathering or by the gradual withdrawal of an ocean. It can also come about through artificial processes such as irrigation and road salt.
Табиғи пайда болуы
Тұздар – топырақ пен судың табиғи құрамының бір бөлігі. Тұздануға жауапты иондар: Na+, K+, Ca2+, Mg2+ және Cl−. Ұзақ мерзім ішінде топырақтағы минералдардың ыдырауы және тұздардың бөлінуі нәтижесінде, жауын-шашыны жеткілікті болатын аймақтарда дренаждық су арқылы осы тұздар топырақтан шайылып немесе тазартылып шығарылады. Минералдардың ыдырауынан басқа, тұздар шаң мен жауын-шашын арқылы да жиналады. Құрғақ аймақтарда тұздар жиналып, табиғи тұзды топырақтар пайда болады. Мысалы, Австралияның көп бөлігінде осы жағдай орын алады. Адамның қызметі суармалы суға тұз қосу арқылы топырақтың тұздылығын арттыруы мүмкін. Тиімді суармалау жүргізу топырақтан қосылған тұздарды шайып тастау үшін жеткілікті дренаждық сумен қамтамасыз ету арқылы тұздың жиналуын болдырмайды. Дренаж жүйесін бұзу да тұздың жиналуына әкелуі мүмкін. Мұның мысалы 1970 жылы Мысырда Асуан бөгетінің салынуы болды. Салынатын алдындағы жер асты суы деңгейінің өзгеруі топырақ эрозиясына мүмкіндік берді, бұл жер асты суында тұздың концентрациясының жоғарылауына әкелді. Бөгет салынғаннан кейін, су деңгейінің үнемі жоғары болуы өңделетін жердің тұздануына себеп болды.
Salts are a natural component in soils and water. The ions responsible for salination are: Na+, K+, Ca2+, Mg2+ and Cl−. Over long periods of time, as soil minerals weather and release salts, these salts are flushed or leached out of the soil by drainage water in areas with sufficient precipitation. In addition to mineral weathering, salts are also deposited via dust and precipitation. Salts may accumulate in dry regions, leading to naturally saline soils. This is the case, for example, in large parts of Australia. Human practices can increase the salinity of soils by the addition of salts in irrigation water. Proper irrigation management can prevent salt accumulation by providing adequate drainage water to leach added salts from the soil. Disrupting drainage patterns that provide leaching can also result in salt accumulations. An example of this occurred in Egypt in 1970 when the Aswan High Dam was built. The change in the level of ground water before the construction had enabled soil erosion, which led to high concentration of salts in the water table. After the construction, the continuous high level of the water table led to the salination of arable land.
Содалы топырақ
Na+ (натрий) басым болған кезде топырақ содалы болады. Содалы топырақтың pH қышқыл, бейтарап немесе сілтілі болуы мүмкін. Содалы топырақтар ерекше қиындықтар туғызады, себебі олардың құрылымы өте нашар, бұл судың сіңуі мен дренажды шектейді немесе тоқтатып қояды. Олар тамыр аймағында бор және молибден сияқты кейбір элементтердің өсімдіктерге зиян келтіруге болатын деңгейде жиналуына бейім. Содалы топырақты қалпына келтіру үшін ең көп қолданылатын қоспа – гипс, ал тұзға және иондық улануға төзімді кейбір өсімдіктер жақсарту жолдарын ұсына алады. "Содалы топырақ" термині ғылыми еңбектерде кейде дұрыс емес қолданылады. Ол сілтілі топырақ терминімен шатастырылып қолданылады, ал "сілтілі топырақ" екі мағынада қолданылады: 1) pH 8,2-ден жоғары топырақ, 2) алмасу қабілетінің 15%-дан астам бөлігін құрайтын алмастырылған натрийге ие топырақ. "Сілтілі топырақ" термині көбінесе, бірақ әрқашан емес, осы екі сипаттамаға сай келетін топырақтарға қолданылады.
When the Na+ (sodium) predominates, soils can become sodic. The pH of sodic soils may be acidic, neutral or alkaline. Sodic soils present particular challenges because they tend to have very poor structure which limits or prevents water infiltration and drainage. They tend to accumulate certain elements like boron and molybdenum in the root zone at levels that may be toxic for plants. The most common compound used for reclamation of sodic soil is gypsum, and some plants that are tolerant to salt and ion toxicity may present strategies for improvement. The term "sodic soil" is sometimes used imprecisely in scholarship. It's been used interchangeably with the term alkali soil, which is used in two meanings: 1) a soil with a pH greater than 8.2, 2) soil with an exchangeable sodium content above 15% of exchange capacity. The term "alkali soil" is often, but not always, used for soils that meet both of these characteristics.
Құрғақ жердің тұздылығы
Құрғақ жерлерде тұздылық, егер жер асты суы деңгейі топырақ бетінен екі-үш метр аралықта болса, пайда болуы мүмкін. Жер асты суындағы тұздар капиллярлық күш арқылы топырақ бетіне көтеріледі. Бұл жағдай, жер асты суы тұзды болғанда (көптеген аймақтарда осылай болады) және жерді пайдалану салдарынан жауын суының топыраққа сіңуі артып, су жинағыш қабаттың сыйымдылығын асып кеткенде орын алады. Мысалы, кейбір аймақтарда ауыл шаруашылығы үшін ағаштарды кесу құрғақ жерлердегі тұздылықтың негізгі себебі болып табылады, себебі ағаштардың терең тамыр жүйесі, жылдық егістердің беткей тамыр жүйесімен алмастырылған.
Salinity in drylands can occur when the water table is between two and three metres from the surface of the soil. The salts from the groundwater are raised by capillary action to the surface of the soil. This occurs when groundwater is saline (which is true in many areas), and is favored by land use practices allowing more rainwater to enter the aquifer than it could accommodate. For example, the clearing of trees for agriculture is a major reason for dryland salinity in some areas, since deep rooting of trees has been replaced by shallow rooting of annual crops.
Суармадан болатын тұздылық
Суармалау кез келген жерде жүргізілген жағдайда, уақыт өте тұздылық пайда болуы мүмкін, себебі барлық судың (тіпті табиғи жаңбырдың да) құрамында белгілі бір мөлшерде еріген тұздар болады. Өсімдіктер суды сіңіргенде, тұздар топырақта қалады және біртіндеп жинақтала бастайды. Өсімдіктерге қажетті мөлшерден артық суды шаю фракциясы деп атайды. Суармалау суынан туындайтын тұздануға нашар дренаж және егіс дақылдарын суару үшін тұзды суды қолдану да ықпал етеді. Қалалық аймақтарда тұздылық көбінесе суару және жер асты суларының әрекетінің салдарынан пайда болады. Қазіргі уақытта суару қалаларда да (бақшалар мен демалыс аймақтарында) жиі қолданылады.
Salinity from irrigation can occur over time wherever irrigation occurs, since almost all water (even natural rainfall) contains some dissolved salts. When the plants use the water, the salts are left behind in the soil and eventually begin to accumulate. This water in excess of plant needs is called the leaching fraction. Salination from irrigation water is also greatly increased by poor drainage and use of saline water for irrigating agricultural crops. Salinity in urban areas often results from the combination of irrigation and groundwater processes. Irrigation is also now common in cities (gardens and recreation areas).
Аумақтардың жағдайы
FAO/ЮНЕСКО-ның әлемдік топырақ картасынан мынадай тұздалған жерлерді анықтауға болады. Аймақ Ауданы (106 га) Африка 69,5 Жақын және Орта Шығыс 53,1 Азия және Тынық мұхиты 19,5 Латын Америкасы 59,4 Австралия 84,7 Солтүстік Америка 16,0 Еуропа 20,7
From the FAO/UNESCO Soil Map of the World the following salinised areas can be derived. Region Area (106ha) Africa 69.5 Near and Middle East 53.1 Asia and Far East 19.5 Latin America 59.4 Australia 84.7 North America 16.0Europe 20.7