Кіріспе
Шоқжабақты немесе борорлық ормандардың типтік топырақтары
Топырақ ғылымында подзольдер шоқжабақты немесе борорлық ормандардың, сондай-ақ Оңтүстік Австралиядағы эвкалипт ормандары мен құрғақ далалардың типтік топырақтары болып табылады. Батыс Еуропада подзольдер құрғақ далаларда дамиды, олар көбінесе мал жаю және өртеу арқылы адамның әрекетінен пайда болған жерлер. Ұлыбританиядағы кейбір подзольдік топырақтары бар құрғақ далаларда, қола дәуіріне жататын обалардың астында камбизольдер сақталған.
Мерзім
Подзоль "күл астында" дегенді білдіреді және орыс тіліндегі под (pod) + зола́ (zola) сөздерінен туындаған; толық түрі подзо́листая по́чва (podzolistaya pochva), яғни "күл астындағы топырақ". Бұл термин алғаш рет 1875 жылдың ортасында Василий Докучаевпен берілген. Ол орыс шаруаларының осы типтегі тың топырақты алғаш рет өңдеген кезде көзге көрінетін күлдің (жуылған немесе E горизонт) төменгі қабатын жоғары көтеру тәжірибесін көрсетеді.
Сипаттамалары
Подзольдер кез келген материалда кездесуі мүмкін, бірақ көбінесе кварцқа бай құмдар мен құмтастардан немесе магмалық тау жыныстарының шөгінді қалдықтарынан пайда болады, жауын-шашын мөлшері көп болған жағдайда. Көптеген подзольдер ауыл шаруашылығы үшін нашар топырақ болып табылады, себебі құмды бөлігі ылғал мен қоректік заттардың деңгейін төмендетеді. Кейбіреулері құмды және тым артық кептірілген, ал басқалары жер астының цементтелуіне байланысты тамыр жүйесі шалқақ және дренажы нашар. Төмен pH деңгейі мәселені күшейтеді, сондай-ақ фосфаттың жетіспеуі мен алюминийдің зиянды әсері де бар. Подзольдерді ауыл шаруашылығында ең тиімді пайдалану – жайылым ретінде қолдану, бірақ жақсы дренажталған сазды түрлері лайм мен тыңайтқыштар қолданғанда егін үшін өте өнімді болуы мүмкін. E горизонты (немесе канадалық топырақ классификациясы бойынша Ae), әдетте қалың болады және Fe, Al оксидтері мен гумусы аз. Ол ылғалды, салқын және қышқыл жағдайларда қалыптасады, әсіресе бастапқы материал, мысалы, гранит немесе құмтас, кварцқа бай болғанда. Ол, әдетте қалың болатын, ыдырау процесіндегі органикалық материалдың қабатының астында кездеседі. Ортасында көбінесе жұқа көкжиек орналасқан. Ағартылған топырақ көкжиегі әрқашан жоғары және төменгі көкжиектерге қарағанда жоғары мәнге ие, ол қызыл немесе қызыл қоңыр көкжиекке (подзоликалық B деп аталады) ауысады. Түсі жоғарғы бөлігінде ең күшті болады және тереңдікке қарай топырақтың процестерге аз бейім бөлігіне дейін біртіндеп өзгереді, яғни бастапқы материалға. Топырақ профильдері А (жер беті), E (элювиялық топырақ), B (жер асты) және C (бастапқы материал) әріптерімен белгіленеді. Кейбір подзольдерде E горизонты болмайды – биологиялық белсенділікпен жасырылған немесе бұзылу салдарынан жойылған. E горизонты аз дамыған немесе мүлдем жоқ подзольдер көбінесе қоңыр подзольдік топырақтар деп жіктеледі, оларды Умбризольдер немесе Умбрепттер деп те атайды.
Географиялық таралуы
Подзольдер бүкіл әлемде шамамен таралып, әдетте склерофиллалы ағаш өсімдіктер астында кездеседі. Аумағы бойынша Подзольдер Солтүстік жарты шардың қоңыржай және бореалдық аймақтарында ең көп таралған, бірақ оларды басқа да орталарда, соның ішінде қоңыржай ылғалды ормандар мен тропикалық аймақтарда да кездестіруге болады. Оңтүстік Америкада Подзольдер Отты Жердегі *Nothofagus betuloides* ормандарының астында кездеседі.
Подзолизация
Подзолизация (немесе Подзолизация) – топырақтың күрделі қалыптасу процесі, онда әртүрлі минералдардың ыдырауы нәтижесінде еріген органикалық заттар мен темір және алюминий иондары органикалық-минералдық кешендерді (хелаттарды) құрап, топырақ профилінің жоғарғы қабаттарынан төмен қарай жылжып, топырақтың терең қабаттарында жиналады. Осы процестің нәтижесінде элювиалды горизонт ақшыл болып, күл сұр түске ие болады. Бұл кешендер судың сіңіп өтуімен одан да төменге, илливиалды горизонттарға қарай жылжып, онда жиналып, цементтелген сесквиоксидтер және/немесе органикалық қосылыстардан тұратындықтан қоңыр, қызыл немесе қара түске боялады. Подзолизация – Подзоль топырақтарында кездесетін типтік топырақ түзілу процесі.
Алдын ала шарттар
Подзолизация көбінесе орман немесе дала өсімдіктері астында жүзеге асады және салқын әрі ылғалды климаттарда кең таралған, себебі мұндай климаттар топырақтың беткі қабатындағы топырақ микроорганизмдерінің қызметін баяулатады. Жалпы алғанда, подзолизация органикалық заттардың ыдырауы шектелген жағдайларда пайда болады, нәтижесінде қышқыл органикалық беткі (мор) қабаттары қалыптасады. Мұндай әдеттегі қышқыл ортада, қоректік заттардың жетіспеуі органикалық кешендеуші заттардың микробиологиялық ыдырауын одан әрі қиындатады.