Кіріспе

Руби Ди (27 қазан 1922 – 11 маусым 2014) – американдық актриса, ақын, драматург, сценарист, журналист және азаматтық құқықтар қозғалысының белсендісі. Ди Осси Дэвиске үйленген, олар 2005 жылы оның қайтысына дейін жиі бірге сахнада өнер көрсеткен. Ол өмірінде көптеген наградаларға ие болды, оның ішінде екі «Эмми» сыйлығы, «Грэмми» сыйлығы, «Оби» сыйлығы және «Драма Деск» сыйлығы, сондай-ақ «Оскар» сыйлығына үміткер болды. 1995 жылы ол Ұлттық өнер медалімен, 2000 жылы «Screen Actors Guild» өмірлік жетістіктері сыйлығымен және 2004 жылы Кеннеди орталығының арнайы сыйлығымен марапатталды. Ди мансабын Америкалық негр театрынан бастады. Ол 1943 жылы «Оңтүстік Тынық мұхиты» спектаклінде Бродвейдегі дебютін жасады. Болашақ күйеуімен 1946 жылы «Джеб» пьесасында жұмыс істеген кезде танысты. Лорейн Хансберридің «Күннің астындағы жүзім» (1959) пьесасында Рут Янгер рөлін орындады, содан кейін 1961 жылғы фильмде де сол рөлді қайталады. Осси Дэвистің «Пурли Викториус» (1961) пьесасында Лютибелл Гасси Мэй Дженкинс рөлін сомдады және 1963 жылғы фильмде де осы рөлді қайта ойнады. Ол 1946 жылы «Меңнің сол адамы» фильмінде кинода дебют жасады, ал кейін «Джеки Робинсон тарихы» (1950), «Қала шеті» (1957), «Жоңғар қадам» (1959) және «Бак және уағыздаушы» (1972) сияқты фильмдерде басты рөлдерді ойнады. Ол Осси Дэвистің «Қара қыз» (1972) фильмінде, сондай-ақ Спайк Лидің «Дұрыс іс жаса» (1989) және «Жылы тропик» (1991) фильмдерінде де ойнады. «Американдық гангстер» (2007) фильміндегі рөлі үшін Ди «Оскар» сыйлығына «Ең үздік қосалқы актриса» номинациясына ұсынылып, «Screen Actors Guild» сыйлығын «Қосалқы рөлдегі ең үздік актриса» номинациясы бойынша жеңіп алды. Ди «Дәрігерлер мен медбикелер» (1964) және «Безгек күні» (1990) фильмдеріндегі рөлдері үшін екі рет «Эмми» сыйлығына үміткер болды. Ол «Тарланның жаңа буыны» (1979), «Линкольн» (1988), «Қытай жағалауы» (1990) және «Кешкі көлеңке» (1993) фильмдеріндегі рөлдері үшін де «Эмми» сыйлығына ұсынылды. Ол сондай-ақ «Мен неге құстың әнін естимін» (1979), «Ұзақ күндік саяхат түнгі жарыққа» (1982), «Тауға айтыңыз» (1985), «Джеки Робинсонның әскери соты» (1990), «Тұру» (1994) фильмдерінде ойнады. 1994 жылдан 2004 жылға дейін «Nickelodeon» телеарнасының «Кішкентай Билл» сериалында Ұлы Алисаға дауыс берді.

Ерте өмір және білім

Ди 1922 жылғы 27 қазанда Огайо штатының Кливленд қаласында Глэдис (туған тегі Хайтауэр) және Маршал Эдвард Натаниел Уоллестің қызы ретінде дүниеге келді, ол асшы, официант және жүкті тасушы болып жұмыс істеген. Анасы отбасын тастап кеткен соң Дидің әкесі Эмма Амелия Бенсонға, мектеп мұғаліміне қайта үйленді. Ди Нью-Йорктің Харлем ауданында өсті. Содан кейін ол 1945 жылы Хантер колледжін роман тілдері мамандығы бойынша бітірді.

1940-1959: Ертедегі актерлік рөлдері

Ди американдық негр театрына шәкірт ретінде қосылды, Сидни Пуатье, Гарри Белафонте және Хильда Симмспен бірге жұмыс істеді. Ол болашақ күйеуі Осси Дэвиспен Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі "Джеб" (1946) пьесасында танысты. Сол жылы ол "That Man of Mine" (1946) мюзиклінде алғаш рет экранда ойнады. Одан кейін ол "The Fight Never Ends" (1947) қылмыстық фильмінде түсті. "Джеки Робинсон тарихы" (1950) спорттық драмасында Рейчел Робинсон рөлін орындағаны үшін ол бүкіл елге танылды. Сондай-ақ 1950 жылы Джозеф Л. Манкевичтің "No Way Out" фильмінде эпизодтық рөлде ойнады. Ол "The Tall Target" (1951), "Go Man Go" (1954) спорттық фильмдері, "St. Louis Blues" (1958) музыкалық фильмі және "Virgin Island" (1958) британдық драмасында актерлік қызметін жалғастырды. Осы кезеңде ол Джон Кассаветес пен Сидни Пуатьемен бірге "Шаһар шетінде" (1957) фильмінде түсті.

1959-1979: Жеңілі және танымалдық

1959 жылы ол Лорейн Хансберридің «Күннің астындағы өрік» пьесасында Рут Янгер рөлін сомдағандығы үшін танымал болды, пьеса Бродвейде алғаш рет көрсетілді. Ол Сидни Пуатье және Луи Госсетт-младшиймен бірге ойнады. Бұл пьеса Бродвей сахнасында қара нәсілді әйел жазған тұңғыш туынды болды. 1961 жылы ол осы аттас фильмде де сол рөлді қайта ойнады. 1961 жылы ол Осси Дэвистің сатирикалық фарсы «Пурли Викториус» пьесасында Лутибелл Гасси Мэй Дженкинс рөлінде Бродвейге оралды. «The New York Times» газетінің Хауард Таубман Дидің өнері туралы: «[Оған] жомарттықпен қарастырылған. Лютбелл рөлінде оның юморі мен сүйкімділігі Пурли Викториустың оған қызғанышын тудырады, өйткені ол ынталы шәкірт» деп жазды. Ол күйеуі Осси Дэвис пен Алан Алда актерлік дебютін жасаған кезде бірге ойнады. Олар 1963 жылы түсірілген «Күнгі өткен шақтар!» фильміндегі рөлдерін қайталады. Фильмнің продюсері Брок Петерс, режиссері Николас Вебстер болды. Оның актерлік мансабы сегіз онжылдыққа созылып, барлық маңызды медиа түрлерін қамтыды, соның ішінде «Күннің астындағы өрік» фильмі, онда ол өзінің сахналық рөлін қайта жандандырып, қиын жағдайдағы үй шаруашылығын жүргізетін әйелді сомдады, және «Қаланың шетінде» фильмдері бар. Ол екі рөлді де Пуатьемен бірге ойнады. 2003 жылы ол HBO арнасындағы WPA және құлдар туралы әңгімелер сериясын баяндады. Олар 2004 жылы Кеннеди орталығының сыйлығына ие болды. 2007 жылы Ди мен Осси Дэвис «Осси мен Руби: бірге осы өмірде» атты «Үздік сөйлеу сөздері» альбомы үшін «Грэмми» сыйлығын экс-президент Джимми Картермен бөлісті. 2009 жылдың 12 ақпанында Ди Куинс колледжінің Аарон Копланд атындағы музыка мектебінің оркестрі мен хорымен, Риверсайд Инспирациялық хорымен және Нью-Йорк қаласының еңбек хорымен бірге Нью-Йорк қаласындағы Риверсайд шіркеуінде Авраам Линкольннің 200 жылдық мерейтойын тойлады. Морис Пересстің жетекшілігімен олар Эрл Робинсонның «Жалғыздық пойыз: актерлер, халық әншілері, хорлар мен оркестр үшін музыкалық аңыз» атты шығармасын орындады, онда Ди баяндамашы болды. Дидің кинотеатрларда көрсетілген соңғы рөлі Эдди Мерфидің «Мың сөз» комедиясындағы Мерфидің кейіпкерінің анасы болды. 2013 жылы ол Анжела Бассетт пен Мэри Джей Блайдж ойнаған «Бетти және Коретта» фильмін баяндады. Оның соңғы фильмдегі рөлі – 2013 жылғы Торонто халықаралық кинофестивалінде көрсетілген «1982» фильмі, ол 2016 жылдың 1 наурызында үйде көрсетілді. Оның соңғы рөлі көрерменге жететін-жетпесін белгісіз, өйткені ол қайтыс болған кезде «King Dog» түсірілімде болды және оның шығу күні жарияланбады.

Неке

Руби Уоллес 1941 жылы блюз әншісі Фрэнки Ди Браунға үйленді және оның орта атын сахналық есімі ретінде қолдана бастады. 1945 жылы олар ажырасып кетті. Ди мен Дэвис бірлесіп автобиография жазып, онда олардың саяси белсенділігі және ашық неке құру туралы шешімі (кейіннен пікірлерін өзгерткен) талқыланды. Олардың үш баласы болды: блюз музыканты Гай Дэвис және екі қызы – Нора Дей мен Хасна Мухаммад. Ди 30 жылдан астам сүт безі қатерлі ісігінен сауығып кетті. 1979 жылы Supersisters сауда карталары жинағы жасалып, таратылды; карталардың бірінде Дидің аты мен суреті бейнеленген.

Саяси белсенділік

Ди мен Дэвис Азаматтық құқық қозғалысының белгілі азаматтық құқық қорғаушылары болды. Ди Растық теңдік конгресінің (CORE), NAACP, Студенттік зорлық-зомбылықсыз үйлестіру комитетінің, Delta Sigma Theta қыздар қауымының және Оңтүстік христиандық көшбасшылық конференциясының мүшесі болды. Ол сонымен қатар 40 жылдан астам уақыт бойы Гарлем жазушылар гильдиясының белсенді мүшесі болды. 1963 жылы Ди Вашингтонда жұмыс және бостандық үшін өткен шеруді жүргізді. Ди мен Дэвис екеуі де Мартин Лютер Кинг және Малкольм Х-тің жеке достары болды, Дэвис 1965 жылы Малкольм Х-тің жерлеу рәсімінде сөз сөйледі. 1970 жылы Нью-Йорк қалалық лигасының Фредерик Дуглас сыйлығына ие болды. 2003 жылдың басында "The Nation" журналы "Біздің атымыздан емес" деген ашық мәлімдеме жариялады, ол АҚШ-тың Иракқа басып кіруіне қарсылық білдірді. Руби Ди және Осси Дэвис Роберт Альтман, Ноам Чомский, Сьюзан Сарандон және Говард Зинн сияқтылармен бірге қол қойғандардың арасында болды. 2005 жылдың қарашасында Ди және оның қайтыс болған күйеуі Мемфистегі Ұлттық азаматтық құқықтар мұражайының ұсынуымен өмірлік жетістіктері үшін "Азаттық сыйлығымен" марапатталды. Нью-Рошель қаласында ұзақ жылдар тұрған Ди, қаланың 325 жылдық тарихындағы ең танымал тұрғындары құрметтелген Нью-Рошель Даңқ аллеясына енгізілді. Ол сондай-ақ 2007 жылдың 30 наурызында Уэстчестер округінің Әйелдер даңқы залына енгізілді, оған Хиллари Клинтон және Нита Лоуи сияқты басқа да құрметті тұлғалар қосылды. 2009 жылы Принстон университетінен көркем өнер магистрі дәрежесін алды.

Өлім

Руби Ди 2014 жылғы 11 маусымда Нью-Йорк штатының Нью-Рошель қаласындағы үйінде 91 жасында табиғи себептерден қайтыс болды. Африкалық америкалық кино сыншылары қауымдастығының өкілі Гил Робертсон IV жасаған мәлімдемеде: «Африкалық америкалық кино сыншылары қауымдастығының мүшелері актриса және гуманитарлық қызметкер Руби Дидің қазасына терең қайғыдады. Ол өмірінің жеті онжылдығы бойында қара нәсілді әйел бейнесінің әртүрлі түсініктерін көрсете отырып, әртүрлі шығармашылық платформаларды пайдаланды және өз талантын адам құқықтарын қорғауға жұмсады» делінген. Оның қызы Нора Дей: «Ол тыныш аяқ тапты. Біз оны құшақтап, сүйдік, оған кетуге рұқсат бердік. Ол көзін ашып, бізге қарады, сосын көзін жұмып, мәңгілік сапарға аттанды», – деді. Руби Дидің қайтысынан кейін Аполло театрының маңдайшасында: «НАҒЫЗ АПОЛЛО АҢЫЗЫ РУБИ ДИ 1922–2014» деп жазылды. Ол кремацияланды, күлі Дэвиспен бірге «Бірге осы істе» деген жазуы бар бірге сақталды. Олардың ортақ күлі Нью-Йорк штатының Хартсдейл қаласындағы Фернклиф зиратында жерленді.