Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көмір шахталарындағы жарылыстардан пайда болатын улы газ қоспасы. Артқы бу – метаны көп мөлшерде бар отты газдың жарылысынан кейін шахтада қалған уытты газдардың қоспасы, ол өз кезегінде көмір шаңының одан да ірі жарылысын тудыруы мүмкін. Бұл термин этимологиялық және практикалық тұрғыдан жер асты шахта газдарының басқа терминдерімен – мысалы, отты газ, ақ газ, қара газбен байланысты, ал артқы бу негізінен көмірқышқыл газынан, көміртек тотығынан және азоттан тұрады, сондай-ақ, аса улы газ құрамындағы күкірттегі сутек те болуы мүмкін. Дегенмен, адамды өлтіретін негізгі компонент – көміртек тотығының жоғары құрамы, ол қандағы гемоглобинмен бірігіп, құрбандарды оттегіден айырады. Әлем бойынша, артқы бу көмір шахталарындағы апаттарда көптеген қазаларға себеп болды, соның ішінде британдықтардағы, мысалы, Сенгенид шахтасындағы апат. Мұндай апаттар жұмыс істеп тұрған шахталарды, мысалы, Қытайдың материктік бөлігінде де әлі де қамшиды.
Toxic gas mixture resulting from coal mining explosions. Afterdamp is the toxic mixture of gases left in a mine following an explosion caused by methane rich firedamp, which itself can initiate a much larger explosion of coal dust. The term is etymologically and practically related to other terms for underground mine gases—such as firedamp, white damp, and black damp, with afterdamp being composed, rather, primarily by carbon dioxide, carbon monoxide and nitrogen, with highly toxic stinkdamp constituent hydrogen sulfide possibly also present. However, the high content of carbon monoxide is the component that kills, preferentially combining with haemoglobin in the blood and thus depriving victims of oxygen. Globally, afterdamp has caused many of the casualties in disasters of pit coalfields, including British, such as the Senghenydd colliery disaster. Such disasters continue to afflict working mines, for instance in mainland China.
Этимология
Бұл терминдегі "ылғалды" сөзінің мағынасы, көбінесе ылғалдылықты білдіреді деп түсінілсе де, кем дегенде 18 ғасырдың басындағы он жылдықтан бастап осы жаңа, маңызсыз мағынадан ажыратылғандығын көрсетеді. "Будың" бастапқы мағынасы Proto-герман тілінен, dampaz сөзінен шыққан, ол тікелей ағылшын тіліндегі алдыңғысы – Орта төменгі неміс тіліндегі damp (ескі ағылшын тілінде аралық тілдік формасының жазбасы жоқ) сөзіне әкелді. Proto-герман dampaz сөзінен көптеген туыс сөздер пайда болды, соның ішінде ескі жоғарғы неміс тіліндегі damph, ескі скандинавия тіліндегі dampi және қазіргі неміс тіліндегі Dampf сөздері, соңғысы әлі де "бу" деп аударылады.
The meaning of "damp" in this term, while most commonly understood to imply humidity, presents evidence of having been separated from that newer, irrelevant meaning at least by the first decade of the 18th century, where the original relevant meaning of "vapor" derives from a Proto Germanic origin, dampaz, which gave rise to its immediate English predecessor, the Middle Low German damp (with no record of an Old English intermediary). The proto Germanic dampaz gave rise to many other cognates, including the Old High German damph, the Old Norse dampi, and the modern German Dampf, the last of which still translates as "vapor".
Анықтау
Жануарлар-сенімділер, мысықтар немесе канарейкалар сияқты, көміртек тотығына адамдардан гөрі сезімтал, сондықтан шахтерлерге ескерту береді. 1890 жылдары белгілі физиолог Джон Скотт Холдейн канарейкаларды британдық шахталарға енгізді. Қазір газ детекторлары бар, олар көміртек тотығы сияқты уытты газдарды өте төмен деңгейде анықтай алады. Олар тұрғын үй-жайларын қорғау үшін кеңінен қолжетімді. Газды анықтау деңгейі қолданылатын әдістерге байланысты.
Animal sentinels, such as mice or canaries, are more sensitive to carbon monoxide than humans, so will give a warning to miners. Canaries were introduced into British collieries in the 1890s by John Scott Haldane, the noted physiologist. Gas detectors are available now which detect toxic gases such as carbon monoxide at very low levels. They are widely available to protect domestic premises. The levels of gas detection depend on the methods used.