Кіріспе

Теңіз деңгейіндегі қысым таралуындағы салыстырмалы биік немесе төмен нүктелер қысым жүйелері және қауіпсіздік. Қысым жүйесі – теңіз деңгейіндегі қысым таралуындағы биік немесе төмен нүкте. Теңіз деңгейіндегі жер бетіндегі қысым минималды түрде өзгереді, ең төменгі мәні өлшенсе, ең жоғарысы тіркелген. Жоғары және төмен қысым жүйелері атмосферадағы температура айырмашылықтарының, атмосфера мен мұхиттар мен көлдердегі су арасындағы температураның өзгешелігінің, жоғарғы қабаттағы бұзылыстардың, сондай-ақ аймаққа түсетін күн сәулесінің немесе радиациялық салқындатудың әсерінен пайда болады. Қысым жүйелері ауа райының жергілікті түрде қалыптасуына себеп болады. Төмен қысым жүйелері күн бойы температура өзгерісін азайтатын бұлттар мен жауын-шашынмен байланысты, ал жоғары қысым жүйелері көбінесе құрғақ ауа райымен және ашық аспанмен, сондай-ақ түнде күшті радиация және күндіз жоғары күн сәулесінен туындаған күндізгі температураның үлкен ауытқуымен байланысты. Қысым жүйелерін метеорология саласындағы мамандар жер бетіндегі ауа райы карталарында талдайды.

Төмен қысым жүйесі

Төмен қысым аймағы – теңіз деңгейіндегі атмосфералық қысым, айналасындағы жерлерге қарағанда төмен болатын аймақ. Төмен қысым жүйелері тропосфераның жоғарғы қабаттарында желдің айырылуы болатын жерлерде қалыптасады. Төмен қысым аймағының пайда болу процесі циклогенез деп аталады. Атмосфералық динамика саласында желдің жоғарыда айырылуы екі аймақта кездеседі: жоғары төмендіктердің шығыс жағында, олар Батыс желдеріндегі Россби толқынының жартысын құрайды (тропосфера арқылы созылатын, үлкен толқын ұзындығы бар төмендік). Сондай-ақ, кіші толқын ұзындығы бар қысқа толқынды төмендіктердің алдында. Бұл төмендіктердің алдындағы айырылатын желдер тропосферада атмосфералық көтерілуге себеп болады, бұл жоғары қозғалыс ауырлық күшін ішінара тежегендіктен, жер бетіндегі қысымды төмендетеді. Термиялық төмендіктер шөлдер мен басқа да құрлықтарда күн сәулесінің көп болуынан туындаған жергілікті жылудан пайда болады. Жылы ауаның жергілікті аймақтары қоршаған ортаға қарағанда тығыздығы төмен болғандықтан, бұл жылы ауа көтеріледі, бұл Жер бетінің сол бөлігіне жақын атмосфералық қысымды төмендетеді. Құрлықтағы ірі термиялық төмендіктер муссондық айналымды қозғау үшін қажетті қысым градиентін жасауға көмектеседі. Төмен қысым аймақтары жылы су үстінде ұйымдасқан дауылдық белсенділіктен де пайда болуы мүмкін. Бұл тропиктік аймақта, Интертропикалық конвергенция аймағымен бірге пайда болған кезде муссондық ойыс деп аталады. Муссондық ойыстар тамыз айында ең солтүстікке, ал ақпан айында ең оңтүстікке жетеді. Конвективтік төмендік тропикте жақсы анықталған айналымға ие болғанда тропикалық циклон деп аталады. Төменгі деңгейдегі желдің беттік төмендікке жиналуынан туындаған атмосфералық көтерілу бұлттар мен жауын-шашын әкеледі. Төмен қысым аймағының бұлтты аспаны күндізгі температураның өзгеруін азайтады. Бұлттар күн сәулесін шағылыстыратындықтан, кіріс қысқа толқынды сәулелену азаяды, бұл күндізгі температураның төмендеуіне себеп болады. Түнде бұлттардың шығып жатқан ұзын толқынды сәулеленуді сіңіруі (мысалы, жер бетінен шығатын жылу энергиясы) барлық маусымда күндізгі төмен температураның жоғарылауына мүмкіндік береді. Төмен қысым аймағы неғұрлым күшті болса, оның маңайындағы жел соғұрлым күшті болады. Әлемде төмен қысым жүйелері көбінесе Тибет жотасы мен Роки тауларының лее жағында орналасқан. Еуропада, әсіресе Ұлыбритания мен Нидерландыда, қайталама төмен қысымды ауа райы жүйелері әдетте депрессия деп аталады. Ең төменгі тіркелген, дауылдық емес барометрлік қысым 1979 жылғы 12 қазанда Батыс Тынық мұхитында «Тип» тайфуны кезінде тіркелді.

Жоғары қысымды жүйе

Жоғары қысым жүйелері көбінесе жер бетінде әлсіз желдермен және тропосфераның төменгі бөлігінде ауаның төмен қарай батуымен байланысты. Әдетте, ауаның төмен қарай батуы адиабатикалық немесе қысым арқылы қыздыру нәтижесінде ауа массасын кептіреді. Сондықтан жоғары қысым көбінесе ашық аспанмен сипатталады. Күндіз бұлттардың болмауына байланысты күн сәулесінің қысқа толқыны көбірек жетуіне мүмкіндік туады, нәтижесінде температура көтеріледі. Түнде бұлттардың жоқтығы жер бетінен шығатын ұзын толқыны сәулеленудің (яғни жылу энергиясының) сіңірілуін болдырмайды, бұл барлық жыл мезгілдерінде күндізгі ең төмен температураның төмендеуіне әкеледі. Жер бетіндегі желдер әлсіреген кезде, жоғары қысым жүйесінің тікелей әсерінен туындаған ауаның төмен қарай батуы қалалық аймақтардағы бөлшектердің жиналуына, кең таралған тұманға алып келуі мүмкін. Түн бойы ауаның төменгі қабатындағы салыстырмалы ылғалдылық 100 пайызға жуықтап жетсе, тұман пайда болуы мүмкін. Солтүстік жарты шардың жоғары ендіктерінен төмен ендіктерге қарай жылжып келе жатқан, күшті бірақ тік бойында аз кеңейген жоғары қысым жүйелері континенттік арктикалық ауа массаларымен байланысты. Төменгі қабаттағы қатаң температуралық инверсия тұрақты стратокумул немесе стратус бұлттарының пайда болуына әкелуі мүмкін, бұл көне тілде антициклондық күңгірттік деп аталады. Антициклонның әкелетін ауа райы оның пайда болған жеріне байланысты. Мысалы, Азор аралдарының жоғары қысымдық аймағының кеңеюі қыс айларында антициклондық күңгірттікке себеп болуы мүмкін, себебі олар төменгі жағынан жылынып, жылы мұхиттар үстінен өтетін кезде ылғалды ұстап алады. Солтүстікке қарай дамылып, оңтүстікке қарай созылатын жоғары қысым жүйелері көбінесе ашық ауа райын әкеледі. Бұл олардың төменгі жағынан суынуына (жылынуына емес) байланысты, бұл бұлттардың пайда болуына кедергі келтіреді. Жер бетіндегі ең жоғары барометриялық қысым 2001 жылдың 19 желтоқсанында Монғолияның Тонсонтжегель қаласында тіркелді.

Жер бетіндегі ауа райы карталары

Жер бетіндегі ауа райы талдауы – жоғары және төмен қысым аймақтарының, сондай-ақ фронталдық аймақтар сияқты синоптикалық масштабтағы жүйелердің орналасуын көрсететін ауа райы картасының бір түрі. Осы карталарда тең температуралы сызықтар – изотермалар жүргізілуі мүмкін. Изотермалар әдетте белгілі бір температуралық интервалдағы қатты сызықтар түрінде салынады. Олар температура градиенттерін көрсетеді, бұл үлкен температура градиенттерінің жылы жағында орналасқан фронттарды табуға көмектеседі. Мұз сызығын жүргізу арқылы изотермалар жауын-шашын түрін анықтауға пайдалы. Жер бетіндегі ауа райы талдауында тропикалық циклон, шығу шекаралары және дауылдық фронттар сияқты мезомасштабты конвекциялық жүйелер де талданады. Осы карталарда изобарикалық талдау жүргізіледі, ол теңіз деңгейінің орташа қысымына тең сызықтарды салуды қамтиды. Ішкі жабық сызықтар қысым өрісіндегі салыстырмалы максимумдар мен минимумдардың орналасқан жерін көрсетеді. Минималдар төмен қысым аймақтары, ал максималдар жоғары қысым аймақтары деп аталады. Жоғары қысым көбінесе H әрпімен, ал төмен қысым L әрпімен көрсетіледі. Төмен қысымның созылған аймақтары немесе ойыстар кейде ойыс осі бойында қалың, қоңыр үзіліс-қосылыс сызықтары түрінде салынады. Изобарлар көбінесе жылқы ендіктерінен полюске қарай жер беті шекараларын орналастыру үшін қолданылады, ал ағынталды талдау тропиктерде қолданылады. Ағынталды талдау – желдің белгілі бір географиялық аймақтағы қозғалысын көрсететін, желге параллель бағытталған жебелер тізбегі. C әрпі циклондық ағынды немесе төмен қысым аймақтарының болу мүмкіндігін, ал A әрпі антициклондық ағынды немесе жоғары қысым аймақтарының болу мүмкіндігін көрсетеді. Ағынталды сызықтардың жиналатын аймағы тропиктер мен субтропиктердегі қисайту сызықтарының орналасқан жерін көрсетеді.